Giáo trình Quản trị mạng và các thiết bị mạng
Mục lục
MỤC LỤC
Lời nói đầu.....................................................................................................................5
PHẦN I: KHÁI QUÁT VỀ CÔNG NGHỆ MẠNG......................................................6
Chương 1 :Tổng quan về công nghệ..............................................................................6
Mục 1: Mạng máy tính...................................................................................................6
1.1. Định nghĩa mạng máy tính và mục đích của việc kết nối mạng ........................6
1.1.1. Nhu cầu của việc kết nối mạng máy tính......................................................6
1.1.2. Định nghĩa mạng máy tính ...........................................................................6
1.2. Đặc trưng kỹ thuật của mạng máy tính..............................................................6
1.2.1. Đường truyền................................................................................................7
1.2.2. Kỹ thuật chuyển mạch ..................................................................................7
1.2.3. Kiến trúc mạng .............................................................................................7
1.2.4. Hệ điều hành mạng.......................................................................................8
1.3. Phân loại mạng máy tính....................................................................................8
1.3.1. Phân loại mạng theo khoảng cách địa lý ......................................................8
1.3.2. Phân loại theo kỹ thuật chuyển mạch ...........................................................8
1.3.3. Phân loại theo kiến trúc mạng sử dụng.........................................................9
1.3.4. Phân loại theo hệ điều hàng mạng................................................................9
1.4. Các mạng máy tính thông dụng nhất..................................................................9
1.4.1. Mạng cục bộ .................................................................................................9
1.4.2. Mạng diện rộng với kết nối LAN to LAN....................................................9
1.4.3. Liên mạng INTERNET.................................................................................9
1.4.4. Mạng INTRANET......................................................................................10
2. Mạng cục bộ, kiến trúc mạng cục bộ.....................................................................10
2.1. Mạng cục bộ.....................................................................................................10
2.2. Kiến trúc mạng cục bộ - Đồ hình mạng (Network Topology).........................10
2.3. Các phương pháp truy cập đường truyền vật lý...............................................12
3. Chuẩn hoá mạng máy tính.....................................................................................12
3.1. Vấn đề chuẩn hoá mạng và các tổ chức chuẩn hoá mạng................................12
3.2. Mô hình tham chiếu OSI 7 lớp.........................................................................13
3.3. Các chuẩn kết nối thông dụng nhất IEEE 802.X và ISO 8802.X ....................14
Mục 2: Các thiết bị mạng thông dụng và các chuẩn kết nối vật lý.............................15
1. Các thiết bị mạng thông dụng................................................................................15
1.1. Các loại cáp truyền...........................................................................................15
1.1.1. Cáp đôi dây xoắn (Twisted pair cable).......................................................15
1.1.2. Cáp đồng trục (Coaxial cable) băng tần cơ sở............................................15
1.1.3. Cáp đồng trục băng rộng (Broadband Coaxial Cable)................................16
1.1.4. Cáp quang ...................................................................................................16
1.2. Các thiết bị ghép nối ........................................................................................17
1.2.1. Card giao tiếp mạng (Network Interface Card - NIC).............................17
1.2.2. Bộ chuyển tiếp (REPEATER ) ...................................................................17
1.2.3. Các bộ tập trung (Concentrator hay HUB).................................................17
1.2.4. Switching Hub (hay còn gọi tắt là switch)..................................................17
1.2.5. Modem........................................................................................................18
1.2.6. Multiplexor - Demultiplexor.......................................................................18
1.2.7. Router .........................................................................................................18
2. Một số kiểu nối mạng thông dụng và các chuẩn ..................................................18
2.1.Các thành phần thông thường trên một mạng cục bộ .......................................18
2.2. Kiểu 10BASE5.................................................................................................18
2.3. Kiểu 10BASE2.................................................................................................19
1
Mục lục
2.4. Kiểu 10BASE-T...............................................................................................20
2.5. Kiểu 10BASE-F ...............................................................................................20
Chương 2 :Giới thiệu giao thức TCP/IP ......................................................................21
1. Giao thức IP...........................................................................................................21
1.1. Họ giao thức TCP/IP........................................................................................21
1.2. Chức năng chính của - Giao thức liên mạng IP(v4).........................................23
1.3. Địa chỉ IP ........................................................................................................23
1.4. Cấu trúc gói dữ liệu IP .....................................................................................24
1.5. Phân mảnh và hợp nhất các gói IP...................................................................25
1.6. Định tuyến IP ...................................................................................................25
2. Một số giao thức điều khiển ..................................................................................26
2.1. Giao thức ICMP ...............................................................................................26
2.2. Giao thức ARP và giao thức RARP.................................................................26
3. Giao thức lớp chuyển tải (Transport Layer)..........................................................27
3.1. Giao thức TCP..................................................................................................27
3.2. Cấu trúc gói dữ liệu TCP .................................................................................27
3.3. Thiết lập và kết thúc kết nối TCP ....................................................................28
PHẦN II : QUẢN TRỊ MẠNG....................................................................................30
Chương 3 :Tổng quan về bộ định tuyến ......................................................................32
1. Lý thuyết về bộ định tuyến....................................................................................32
1.1. Tổng quan về bộ định tuyến.............................................................................32
1.2. Các chức năng chính của bộ định tuyến, tham chiếu mô hình OSI .................32
1.3. Cấu hình cơ bản và chức năng của các bộ phận của bộ định tuyến.................34
2. Giới thiệu về bộ định tuyến Cisco.........................................................................35
2.1. Giới thiệu bộ định tuyến Cisco ........................................................................35
2.2. Một số tính năng ưu việt của bộ định tuyến Cisco...........................................36
2.3. Một số bộ định tuyến Cisco thông dụng ..........................................................36
2.4. Các giao tiếp của bộ định tuyến Cisco.............................................................40
2.5. Kiến trúc module của bộ định tuyến Cisco......................................................41
3. Cách sử dụng lệnh cấu hình bộ định tuyến............................................................46
3.1. Giới thiệu giao tiếp dòng lệnh của bộ định tuyến Cisco..................................46
3.2. Làm quen với các chế độ cấu hình...................................................................49
3.3. Làm quen với các lệnh cấu hình cơ bản...........................................................52
3.4. Cách khắc phục một số lỗi thường gặp............................................................58
4. Cấu hình bộ định tuyến Cisco ...............................................................................60
4.1. Cấu hình leased-line.........................................................................................60
4.1.1. Giới thiệu leased-line..................................................................................60
4.1.2. Các giao thức sử dụng với đường lease-line...............................................60
4.1.3. Mô hình kết nối lease-line ..........................................................................60
4.2. Cấu hình X.25 & Frame Relay.........................................................................64
4.2.1. Giới thiệu X.25 và Frame Relay.................................................................64
4.2.2. Các mô hình kết nối của X.25 và Frame Relay ..........................................68
4.2.3. Cấu hình Frame Relay cơ bản.....................................................................71
4.3. Cấu hình Dial-up..............................................................................................79
4.3.1. Giới thiệu quay số.......................................................................................79
4.3.2. Mô hình sử dụng quay số............................................................................79
4.4. Định tuyến tĩnh và động...................................................................................82
4.4.1. Sơ lược về định tuyến.................................................................................82
4.4.2. Các giao thức định tuyến ............................................................................85
5. Bộ chuyển mạch lớp 3...........................................................................................88
2
Mục lục
5.1. Tổng quan và kiến trúc bộ chuyển mạch lớp 3 ................................................88
5.1.1. Tổng quan ...................................................................................................88
5.1.2. Chuyển mạch gói tin...................................................................................88
5.1.3. Các hoạt động định tuyến ...........................................................................89
5.1.4. Tính năng mạng thông minh.......................................................................89
5.2. Định tuyến trên bộ chuyển mạch lớp 3 ............................................................89
5.2.1. VLAN .........................................................................................................89
5.2.2. Cấu trúc xử lý định tuyến ...........................................................................89
5.2.3. Chuyển mạch và định tuyến kết hợp ..........................................................90
5.2.4. Định tuyến giữa các VLAN........................................................................90
5.3. Sơ lược về các bộ chuyển mạch lớp 3 thông dụng của Cisco..........................90
6. Bài tập thực hành sử dụng bộ định tuyến Cisco....................................................92
Bài 1: Thực hành nhận diện thiết bị, đấu nối thiết bị..............................................92
Bài 2: Thực hành các lệnh cơ bản...........................................................................92
Bài 3: Cấu hình bộ định tuyến với mô hình đấu nối leased-line.............................92
Bài 4: Cấu hình bộ định tuyến với Dial-up.............................................................93
Chương 4:Hệ thống tên miền DNS..............................................................................94
1. Giới thiệu...............................................................................................................94
1.1. Lịch sử hình thành của DNS............................................................................94
1.2. Mục đích của hệ thống DNS............................................................................95
2. DNS server và cấu trúc cơ sở dữ liệu tên miền .....................................................96
2.1.Cấu trúc cơ sở dữ liệu .......................................................................................96
2.2. Phân loại DNS server và đồng bộ dữ liệu giữa các DNS server....................100
2.2.1. Phân loại DNS Server...............................................................................100
2.2.2. Đồng bộ dữ liệu giữa các DNS server (zone transfer)..............................101
3. Hoạt động của hệ thống DNS..............................................................................103
3.1. Hoạt động của DNS .......................................................................................104
3.2. Tự tìm câu trả lời truy vấn .............................................................................104
3.3. Truy vấn DNS server .....................................................................................105
3.4. Các cách DNS server liên lạc với nhau để xác định câu trả lời .....................105
3.5. Hoạt động của DNS cache .............................................................................107
4. Bài tập thực hành.................................................................................................108
Bài 1: Cài đặt DNS Server cho Window 2000......................................................108
Bài 2: Cài đặt, cấu hình DNS cho Linux...............................................................116
Chương 5:Dịch vụ truy cập từ xa và dịch vụ Proxy ..................................................125
Mục 1: Dịch vụ truy cập từ xa (Remote Access ........................................................125
1. Các khái niệm và các giao thức...........................................................................125
1.1. Tổng quan về dịch vụ truy cập từ xa..............................................................125
1.2. Kết nối truy cập từ xa và các giao thức sử dụng trong truy cập từ xa............126
1.3. Modem và các phương thức kết nối vật lý.....................................................129
2. An toàn trong truy cập từ xa................................................................................131
2.1. Các phương thức xác thực kết nối..................................................................131
2.2. Các phương thức mã hóa dữ liệu ...................................................................134
3. Triển khai dịch vụ truy cập từ xa.........................................................................135
3.1. Kết nối gọi vào và kết nối gọi ra....................................................................135
3.2. Kết nối sử dụng đa luồng (Multilink) ............................................................136
3.3. Các chính sách thiết lập cho dịch vụ truy nhập từ xa.....................................136
3.4. Sử dụng dịch vụ gán địa chỉ động DHCP cho truy cập từ xa ........................138
3.5. Sử dụng RadiusServer để xác thực kết nối cho truy cập từ xa.......................138
3.6. Mạng riêng ảo và kết nối dùng dịch vụ truy cập từ xa...................................140
3
Mục lục
3.7. Sử dụng Network and Dial-up Connection....................................................141
3.8. Một số vấn đề xử lý sự cố trong truy cập từ xa..............................................142
4. Bài tập thực hành.................................................................................................143
Bài 1: Thiết lập dialup networking........................................................................143
Bài 2: Cài đặt và cấu hình dịch vụ truy cập từ xa. ................................................144
Bài 3: Cấu hình VPN server và thiết lập VPN Client ...........................................147
Mục 2 : Dịch vụ Proxy - Giải pháp cho việc kết nối mạng dùng riêng ra Internet....149
1. Các khái niệm......................................................................................................149
1.1. Mô hình client server và một số khả năng ứng dụng .....................................149
1.2. Socket.............................................................................................................150
1.3. Phương thức hoạt động và đặc điểm của dịch vụ Proxy................................151
1.4. Cache và các phương thức cache ...................................................................153
2. Triển khai dịch vụ proxy .....................................................................................155
2.1. Các mô hình kết nối mạng .............................................................................155
2.2. Thiết lập chính sách truy cập và các qui tắc...................................................158
2.3. Proxy client và các phương thức nhận thực...................................................161
2.4. NAT và proxy server......................................................................................165
3. Các tính năng của phần mềm Microsoft ISA server 2000...................................167
3.1. Các phiên bản.................................................................................................167
3.2. Lợi ích ............................................................................................................167
3.3. Các chế độ cài đặt ..........................................................................................168
3.4. Các tính năng của mỗi chế độ cài đặt.............................................................169
4. Bài tập thực hành.................................................................................................170
Bài 1: Các bước cài đặt cơ bản phần mềm ISA server 2000.................................170
Bài 2: Cấu hình ISA Server 2000..........................................................................172
Bài 3: Thiết đặt các chính sách. ............................................................................173
Chương 6:Bảo mật hệ thống và Firewall...................................................................178
1. Bảo mật hệ thống.................................................................................................178
1.1. Các vấn đề chung về bảo mật hệ thống và mạng...........................................178
1.1.1. Một số khái niệm và lịch sử bảo mật hệ thống.........................................178
1.1.2. Các lỗ hổng và phương thức tấn công mạng chủ yếu...............................180
1.1.3. Một số điểm yếu của hệ thống..................................................................190
1.1.4. Các mức bảo vệ an toàn mạng..................................................................191
1.2. Các biện pháp bảo vệ mạng máy tính ............................................................192
1.2.1. Kiểm soát hệ thống qua logfile.................................................................192
1.2.2. Thiết lập chính sách bảo mật hệ thống .....................................................200
2. Tổng quan về hệ thống firewall...........................................................................204
2.1. Giới thiệu về Firewall ....................................................................................204
2.1.1. Khái niệm Firewall ...................................................................................204
2.1.2. Các chức năng cơ bản của Firewall..........................................................204
2.1.3. Mô hình mạng sử dụng Firewall...............................................................204
2.1.4. Phân loại Firewall.....................................................................................206
2.2. Một số phần mềm Firewall thông dụng .........................................................210
2.2.1. Packet filtering..........................................................................................210
2.2.2. Application-proxy firewall .......................................................................210
2.3. Thực hành cài đặt và cấu hình firewall Check Point v4.0 for Windows .......211
2.3.1. Yêu cầu phần cứng: ..................................................................................211
2.3.2. Các bước chuẩn bị trước khi cài đặt .........................................................212
2.3.3. Tiến hành cài đặt.......................................................................................212
TÀI LIỆU THAM KHẢO .........................................................................................224
4
Mục lục
Lời nói đầu
Giáo trình “Quản trị mạng và các thiết bị mạng” được biên soạn với
mục tiêu cung cấp các kiến thức lý thuyết và thực hành quản trị chủ yếu cho
các hệ thống thiết bị quan trọng nền tảng của mạng máy tính hiện đại. Giáo
trình gồm 2 phần :
Phần 1. Khái quát về mạng máy tính : Bao gồm những khái niệm định
nghĩa cơ bản nhất về mạng máy tính, phân loại mạng máy tính, giới thiệu các
giao thức mạng, đặc biệt là giao thức TCP/IP. Các cơ sở lý thuyết đưa ra trong
chương này đòi hỏi học viên phải nắm vững để có thể tiếp thu được các nội
dung trong phần 2. Tuy vậy, nếu học viên đã tự trang bị các kiến thức cơ bản
trên hoặc đã được đào tạo theo giáo trình “Thiết kế và xây dựng mạng LAN
và WAN” của đề án 112 có thể bỏ qua nội dung của phần một và học vào nội
dung của phần 2 giáo trình
Phần 2. Quản trị mạng : Đây là phần nội dung chính của giáo trình
“Quản trị mạng và các thiết bị mạng” bao gồm 4 chương cung cấp các kiến
thức lý thuyết và kỹ năng quản trị cơ bản với các thành phần trọng yếu của
mạng bao gồm bộ định tuyến, bộ chuyển mạch, hệ thống tên miền, hệ thống
truy cập từ xa, hệ thống proxy, hệ thống bức tường lửa (firewall). Các nội dung
biên soạn về kỹ năng thực hành quản trị giúp học viên có đủ các kiến thức thực
tế để có thể bắt tay vào công tác quản trị mạng cho đơn vị.
Do phạm vi rộng của công tác quản trị mạng, giáo trình này không bao
gồm hết được mọi nội dung của công tác quản trị mạng. Học viên có nhu cầu
nên tham khảo thêm các giáo trình khác của đề án 112 như :
- Thiết kế và xây dựng mạng LAN và WAN
- Quản trị Windows 2000-NT
- Tổng quan về Lotus Notes Domino
- Thiết kế và quản trị website, portal
- Thiết lập và quản trị hệ thống thư điện tử
Giáo trình được biên soạn lần đầu tiên nên không tránh khỏi có những
thiếu sót. Nhóm biên soạn rất mong nhận được các góp ý từ phía các học viên,
bạn đọc để có thể hoàn thiện nội dung giáo trình tốt hơn.
5
Chương 1: Tổng quan về công nghệ mạng máy tính và mạng cục bộ
PHẦN I: KHÁI QUÁT VỀ CÔNG NGHỆ MẠNG
Chương 1
Tổng quan về công nghệ
mạng máy tính và mạng cục bộ
Mục 1: Mạng máy tính
1. Giới thiệu mạng máy tính
1.1. Định nghĩa mạng máy tính và mục đích của việc kết nối mạng
1.1.1. Nhu cầu của việc kết nối mạng máy tính
Việc nối máy tính thành mạng từ lâu đã trở thành một nhu cầu khách
quan vì:
- Có rất nhiều công việc về bản chất là phân tán hoặc về thông tin, hoặc
về xử lý hoặc cả hai đòi hỏi có sự kết hợp truyền thông với xử lý hoặc sử dụng
phương tiện từ xa.
- Chia sẻ các tài nguyên trên mạng cho nhiều người sử dụng tại một
thời điểm (ổ cứng, máy in, ổ CD ROM . . .)
- Nhu cầu liên lạc, trao đổi thông tin nhờ phương tiện máy tính.
- Các ứng dụng phần mềm đòi hòi tại một thời điểm cần có nhiều người
sử dụng, truy cập vào cùng một cơ sở dữ liệu.
1.1.2. Định nghĩa mạng máy tính
Nói một cách ngắn gọn thì mạng máy tính là tập hợp các máy tính độc lập
được kết nối với nhau thông qua các đường truyền vật lý và tuân theo các quy
ước truyền thông nào đó.
Khái niệm máy tính độc lập được hiểu là các máy tính không có máy nào
có khả năng khởi động hoặc đình chỉ một máy khác.
Các đường truyền vật lý được hiểu là các môi trường truyền tín hiệu vật
lý (có thể là hữu tuyến hoặc vô tuyến).
Các quy ước truyền thông chính là cơ sở để các máy tính có thể "nói
chuyện" được với nhau và là một yếu tố quan trọng hàng đầu khi nói về công
nghệ mạng máy tính.
1.2. Đặc trưng kỹ thuật của mạng máy tính
Một mạng máy tính có các đặc trưng kỹ thuật cơ bản như sau:
6
Chương 1: Tổng quan về công nghệ mạng máy tính và mạng cục bộ
1.2.1. Đường truyền
Là phương tiện dùng để truyền các tín hiệu điện tử giữa các máy tính. Các
tín hiệu điệu tử đó chính là các thông tin, dữ liệu được biểu thị dưới dạng các
xung nhị phân (ON_OFF), mọi tín hiệu truyền giữa các máy tính với nhau đều
thuộc sóng điện từ, tuỳ theo tần số mà ta có thể dùng các đường truyền vật lý
khác nhau
Đặc trưng cơ bản của đường truyền là dải thông nó biểu thị khả năng
truyền tải tín hiệu của đường truyền.
Thông thuờng người ta hay phân loại đường truyền theo hai loại:
- Đường truyền hữu tuyến (các máy tính được nối với nhau bằng các dây
dẫn tín hiệu).
- Đường truyền vô tuyến: các máy tính truyền tín hiệu với nhau thông qua
các sóng vô tuyền với các thiết bị điều chế/giải điều chế ớ các đầu mút.
1.2.2. Kỹ thuật chuyển mạch
Là đặc trưng kỹ thuật chuyển tín hiệu giữa các nút trong mạng, các nút
mạng có chức năng hướng thông tin tới đích nào đó trong mạng, hiện tại có các
kỹ thuật chuyển mạch như sau:
- Kỹ thuật chuyển mạch kênh: Khi có hai thực thể cần truyền thông với
nhau thì giữa chúng sẽ thiết lập một kênh cố định và duy trì kết nối đó cho tới
khi hai bên ngắt liên lạc. Các dữ liệu chỉ truyền đi theo con đường cố định đó.
- Kỹ thuật chuyển mạch thông báo: thông báo là một đơn vị dữ liệu của
người sử dụng có khuôn dạng được quy định trước. Mỗi thông báo có chứa các
thông tin điều khiển trong đó chỉ rõ đích cần truyền tới của thông báo. Căn cứ
vào thông tin điều khiển này mà mỗi nút trung gian có thể chuyển thông báo tới
nút kế tiếp trên con đường dẫn tới đích của thông báo
- Kỹ thuật chuyển mạch gói: ở đây mỗi thông báo được chia ra thành
nhiều gói nhỏ hơn được gọi là các gói tin (packet) có khuôn dạng qui định
trước. Mỗi gói tin cũng chứa các thông tin điều khiển, trong đó có địa chỉ
nguồn (người gửi) và địa chỉ đích (người nhận) của gói tin. Các gói tin của
cùng một thông báo có thể được gửi đi qua mạng tới đích theo nhiều con đường
khác nhau.
1.2.3. Kiến trúc mạng
Kiến trúc mạng máy tính (network architecture) thể hiện cách nối các
máy tính với nhau và tập hợp các quy tắc, quy ước mà tất cả các thực thể tham
gia truyền thông trên mạng phải tuân theo để đảm bảo cho mạng hoạt động tốt.
Khi nói đến kiến trúc của mạng người ta muốn nói tới hai vấn đề là hình
trạng mạng (Network topology) và giao thức mạng (Network protocol)
- Network Topology: Cách kết nối các máy tính với nhau về mặt hình
học mà ta gọi là tô pô của mạng. Các hình trạng mạng cơ bản đó là: hình sao,
hình bus, hình vòng
7
Chương 1: Tổng quan về công nghệ mạng máy tính và mạng cục bộ
- Network Protocol: Tập hợp các quy ước truyền thông giữa các thực thể
truyền thông mà ta gọi là giao thức (hay nghi thức) của mạng. Các giao thức
thường gặp nhất là : TCP/IP, NETBIOS, IPX/SPX, . . .
1.2.4. Hệ điều hành mạng
Hệ điều hành mạng là một phần mềm hệ thống có các chức năng sau:
- Quản lý tài nguyên của hệ thống, các tài nguyên này gồm:
+ Tài nguyên thông tin (về phương diện lưu trữ) hay nói một cách đơn
giản là quản lý tệp. Các công việc về lưu trữ tệp, tìm kiếm, xoá, copy, nhóm,
đặt các thuộc tính đều thuộc nhóm công việc này
+ Tài nguyên thiết bị. Điều phối việc sử dụng CPU, các ngoại vi... để tối
ưu hoá việc sử dụng
- Quản lý người dùng và các công việc trên hệ thống.
Hệ điều hành đảm bảo giao tiếp giữa người sử dụng, chương trình ứng
dụng với thiết bị của hệ thống.
- Cung cấp các tiện ích cho việc khai thác hệ thống thuận lợi (ví dụ
FORMAT đĩa, sao chép tệp và thư mục, in ấn chung ...)
Các hệ điều hành mạng thông dụng nhất hiện nay là: WindowsNT,
Windows9X, Windows 2000, Unix, Novell.
1.3. Phân loại mạng máy tính
Có nhiều cách phân loại mạng khác nhau tuỳ thuộc vào yếu tố chính được
chọn dùng để làm chỉ tiêu phân loại, thông thường người ta phân loại mạng
theo các tiêu chí như sau :
- Khoảng cách địa lý của mạng
- Kỹ thuật chuyển mạch mà mạng áp dụng
- Kiến trúc mạng
- Hệ điều hành mạng sử dụng ...
Tuy nhiên trong thực tế nguời ta thường chỉ phân loại theo hai tiêu chí
đầu tiên.
1.3.1. Phân loại mạng theo khoảng cách địa lý
Nếu lấy khoảng cách địa lý làm yếu tố phân loại mạng thì ta có mạng cục
bộ (LAN), mạng đô thị (MAN), mạng diện rộng (WAN), mạng toàn cầu.
1.3.2. Phân loại theo kỹ thuật chuyển mạch
Nếu lấy kỹ thuật chuyển mạch làm yếu tố chính để phân loại sẽ có: mạng
chuyển mạch kênh, mạng chuyển mạch thông báo và mạng chuyển mạch gói.
Mạch chuyển mạch kênh (circuit switched network) : hai thực thể thiết lập
một kênh cố định và duy trì kết nối đó cho tới khi hai bên ngắt liên lạc.
Mạng chuyển mạch thông báo (message switched network) : Thông báo là
một đơn vị dữ liệu qui ước được gửi qua mạng đến điểm đích mà không thiết
8
Chương 1: Tổng quan về công nghệ mạng máy tính và mạng cục bộ
lập kênh truyền cố định. Căn cứ vào thông tin tiêu đề mà các nút mạng có thể
xử lý được việc gửi thông báo đến đích
Mạng chuyển mạch gói (packet switched network) : ở đây mỗi thông báo
được chia ra thành nhiều gói nhỏ hơn được gọi là các gói tin (packet) có khuôn
dạng qui định trước. Mỗi gói tin cũng chứa các thông tin điều khiển, trong đó
có địa chỉ nguồn (người gửi) và địa chỉ đích (người nhận) của gói tin. Các gói
tin của cùng một thông báo có thể được gởi đi qua mạng tới đích theo nhiều
con đường khác nhau.
1.3.3. Phân loại theo kiến trúc mạng sử dụng
Kiến trúc của mạng bao gồm hai vấn đề: hình trạng mạng (Network
topology) và giao thức mạng (Network protocol)
Hình trạng mạng: Cách kết nối các máy tính với nhau về mặt hình học mà
ta gọi là tô pô của mạng
Giao thức mạng: Tập hợp các quy ước truyền thông giữa các thực thể
truyền thông mà ta gọi là giao thức (hay nghi thức) của mạng
Khi phân loại theo topo mạng người ta thường có phân loại thành: mạng
hình sao, tròn, tuyến tính
Phân loại theo giao thức mà mạng sử dụng người ta phân loại thành mạng
: TCP/IP, mạng NETBIOS . ..
Tuy nhiên các cách phân loại trên không phổ biến và chỉ áp dụng cho các
mạng cục bộ.
1.3.4. Phân loại theo hệ điều hàng mạng
Nếu phân loại theo hệ điều hành mạng người ta chia ra theo mô hình
mạng ngang hàng, mạng khách/chủ hoặc phân loại theo tên hệ điều hành mà
mạng sử dụng: Windows NT, Unix, Novell . . .
1.4. Các mạng máy tính thông dụng nhất
1.4.1. Mạng cục bộ
Một mạng cục bộ là sự kết nối một nhóm máy tính và các thiết bị kết nối
mạng được lắp đặt trên một phạm vị địa lý giới hạn, thường trong một toà nhà
hoặc một khu công sở nào đó. Mạng có tốc độ cao
1.4.2. Mạng diện rộng với kết nối LAN to LAN
Mạng diện rộng bao giờ cũng là sự kết nối của các mạng LAN, mạng
diện rộng có thể trải trên phạm vi một vùng, quốc gia hoặc cả một lục địa thậm
chí trên phạm vi toàn cầu. Mạng có tốc độ truyền dữ liệu không cao, phạm vi
địa lý không giới hạn
1.4.3. Liên mạng INTERNET
Với sự phát triển nhanh chóng của công nghệ là sự ra đời của liên mạng
INTERNET. Mạng Internet là sở hữu của nhân loại, là sự kết hợp của rất nhiều
mạng dữ liệu khác chạy trên nền tảng giao thức TCP/IP.
9
Chương 1: Tổng quan về công nghệ mạng máy tính và mạng cục bộ
1.4.4. Mạng INTRANET
Thực sự là một mạng INTERNET thu nhỏ vào trong một cơ quan/công
ty/tổ chức hay một bộ/nghành . . ., giới hạn phạm vi người sử dụng, có sử dụng
các công nghệ kiểm soát truy cập và bảo mật thông tin .
Được phát triển từ các mạng LAN, WAN dùng công nghệ INTERNET
2. Mạng cục bộ, kiến trúc mạng cục bộ
2.1. Mạng cục bộ
Tên gọi “mạng cục bộ” được xem xét từ quy mô của mạng. Tuy nhiên, đó
không phải là đặc tính duy nhất của mạng cục bộ nhưng trên thực tế, quy mô
của mạng quyết định nhiều đặc tính và công nghệ của mạng. Sau đây là một số
đặc điểm của mạng cục bộ:
Đặc điểm của mạng cục bộ :
- Mạng cục bộ có quy mô nhỏ, thường là bán kính dưới vài km.
- Mạng cục bộ thường là sở hữu của một tổ chức. Thực tế đó là điều khá
quan trọng để việc quản lý mạng có hiệu quả.
- Mạng cục bộ có tốc độ cao và ít lỗi. Trên mạng rộng tốc độ nói chung
chỉ đạt vài trăm Kbit/s đến Mb/s. Còn tốc độ thông thường trên mạng cục bộ là
10, 100 Mbit/s và tới nay với Gigabit Ethernet.
2.2. Kiến trúc mạng cục bộ - Đồ hình mạng (Network Topology)
* Định nghĩa Topo mạng:
Cách kết nối các máy tính với nhau về mặt hình học mà ta gọi là tô pô của
mạng. Có hai kiểu nối mạng chủ yếu đó là :
- Nối kiểu điểm - điểm (point - to - point): các đường truyền nối từng cặp
nút với nhau, mỗi nút “lưu và chuyển tiếp” dữ liệu
- Nối kiểu điểm - nhiều điểm (point - to - multipoint hay broadcast) : tất
cả các nút phân chia nhau một đường truyền vật lý, gửi dữ liệu đến nhiều nút
một lúc và kiểm tra gói tin theo địa chỉ
* Phân biệt kiểu tô pô của mạng cục bộ và kiểu tô pô của mạng rộng.
Tô pô của mạng diện rộng thông thường là nói đến sự liên kết giữa các
mạng cục bộ thông qua các bộ dẫn đường (router) và kênh viễn thông. Khi nói
tới tô pô của mạng cục bộ người ta nói đến sự liên kết của chính các máy tính.
- Mạng hình sao: Mạng hình sao có tất cả các trạm được kết nối với một
thiết bị trung tâm có nhiệm vụ nhận tín hiệu từ các trạm và chuyển đến trạm
đích
Độ dài đường truyền nối một trạm với thiết bị trung tâm bị hạn chế (trong
vòng 100m, với công nghệ hiện nay).
10
Chương 1: Tổng quan về công nghệ mạng máy tính và mạng cục bộ
Hub
Hình 1.1: Kết nối hình sao
- Mạng trục tuyến tính (Bus): Trong mạng trục tất cả các trạm phân chia
một đường truyền chung (bus). Đường truyền chính được giới hạn hai đầu bằng
hai đầu nối đặc biệt gọi là terminator. Mỗi trạm được nối với trục chính qua
một đầu nối chữ T (T-connector) hoặc một thiết bị thu phát (transceiver).
Hình 1.2. Kết nối kiểu bus
- Mạng hình vòng: Trên mạng hình vòng tín hiệu được truyền đi trên
vòng theo một chiều duy nhất. Mỗi trạm của mạng được nối với vòng qua một
bộ chuyển tiếp (repeater) do đó cần có giao thức điều khiển việc cấp phát
quyền được truyền dữ liệu trên vòng mạng cho trạm có nhu cầu.
Mạng hình vòng có ưu nhược điểm tương tự mạng hình sao, tuy nhiên
mạng hình vòng đòi hỏi giao thức truy nhập mạng phức tạp hơn mạng hình sao.
Hình 1.3. Kết nối kiểu vòng
- Kết nối hỗn hợp: Là sự phối hợp các kiểu kết nối khác nhau
11
Chương 1: Tổng quan về công nghệ mạng máy tính và mạng cục bộ
HUB
Hub
Hub
Bộ chuyển
đổi cáp
Hình 1.4. Một kết nối hỗn hợp
2.3. Các phương pháp truy cập đường truyền vật lý
Trong mạng cục bộ, tất cả các trạm kết nối trực tiếp vào đường truyền
chung. Nếu nhiều trạm cùng gửi tín hiệu lên đường truyền đồng thời thì tín
hiệu sẽ chồng lên nhau và bị hỏng. Vì vậy cần phải có một phương pháp tổ
chức chia sẻ đường truyền để việc truyền thông đựơc đúng đắn.
Có hai phương pháp chia sẻ đường truyền chung thường được dùng trong
các mạng cục bộ:
- Truy nhập đường truyền một cách ngẫu nhiên, theo yêu cầu. Đương
nhiên phải có tính đến việc sử dụng luân phiên và nếu trong trường hợp do có
nhiều trạm cùng truyền tin dẫn đến tín hiệu bị trùm lên nhau thì phải truyền lại.
Điển hình của phương pháp này là giao thức truy cập CSMA/CD
- Có cơ chế trọng tài để cấp quyền truy nhập đường truyền sao cho không
xảy ra xung đột. Điển hình phương pháp này là giao thức truy cập Tokenring
3. Chuẩn hoá mạng máy tính
3.1. Vấn đề chuẩn hoá mạng và các tổ chức chuẩn hoá mạng
Khi thiết kế các giao thức mạng, các nhà thiết kế tự do lựa chọn kiến trúc
cho riêng mình. Từ đó dẫn tới tình trạng không tương thích giữa các mạng
máy tính với nhau. Vấn đề không tương thích đó làm trở ngại cho sự tương tác
giữa những giao thức mạng khác nhau. Nhu cầu trao đổi thông tin càng lớn
12
Chương 1: Tổng quan về công nghệ mạng máy tính và mạng cục bộ
thúc đẩy việc xây dựng khung chuẩn về kiến trúc mạng để làm căn cứ cho các
nhà thiết kế và chế tạo thiết bị mạng .
Chính vì lý do đó, tổ chức tiêu chuẩn hoá quốc tế ISO (Internatinal
Organnization for Standarzation) đã xây dựng mô hình tham chiếu cho việc kết
nối các hệ thống mở OSI (reference model for Open Systems Interconnection).
Mô hình này là cơ sở cho việc kết nối các hệ thống mở phục vụ cho các ứng
dụng phân tán.
3.2. Mô hình tham chiếu OSI 7 lớp
Mô hình OSI được biểu diễn theo hình dưới đây:
Mô hình OSI phân chia thành 7 lớp bao gồm các lớp ứng dụng, lớp thể
hiện, lớp phiên, lớp vận chuyển, lớp mạng, lớp liên kết và lớp vật lý. Mô hình
OSI cũng định nghĩa phần tiêu đề (header) của đơn vị dữ liệu và mối liên kết
giữa các lớp, việc gắn thêm phần mào đầu (header) để chuyển dữ liệu từ các
lớp trên xuống lớp dưới và mở gói là chức năng gỡ bỏ phần mào đầu để chuyển
dữ liệu lên lớp trên.
Lớp
(application)
ứng
dụng
hiện
Lớp
thể
(presentation)
Lớp
phiên
(session)
Lớp chuyển vận
(transport)
Lớp
mạng
(network)
Lớp liên kết dữ liệu
(data link)
Lớp
vật
lý
(physical link)
Hình 1.5. Mô hình OSI 7 lớp
Chức năng cụ thể của từng lớp theo mô hình OSI có thể tham khảo chi tiết
thêm trong giáo trình “Thiết kế và xây dựng mạng LAN và WAN”
13
Chương 1: Tổng quan về công nghệ mạng máy tính và mạng cục bộ
3.3. Các chuẩn kết nối thông dụng nhất IEEE 802.X và ISO 8802.X
Bên cạnh việc chuẩn hoá cho mạng nói chung dẫn đến kết quả cơ bản
nhất là mô hình tham chiếu OSI như đã giới thiệu, người ta cũng chuẩn hóa các
giao thức mạng cục bộ LAN.
Các chuẩn IEEE 802.x và ISO 8802.x
IEEE là tổ chức đi tiên phong trong lĩnh vực chuẩn hoá mạng cục bộ với
đề án IEEE 802 và kết quả là một loạt các chuẩn thuộc họ IEEE 802.x ra đời .
Cuối những năm 80, tổ chức ISO đã tiếp nhận họ chuẩn này và ban hành thành
chuẩn quốc tế dưới mã hiệu tương ứng là ISO 8802.x.
IEEE 802.: là chuẩn đặc tả kiến trúc mạng, kết nối giữa các mạng và việc
quản trị mạng đối với mạng cục bộ.
IEEE 802.2: là chuẩn đặc tả tầng dịch vụ giao thức của mạng cục bộ.
IEEE 802.3: là chuẩn đặc tả một mạng cục bộ dựa trên mạng Ethernet nổi
tiếng của Digital, Intel và Xerox hợp tác xây dựng từ năm 1980. Các chuẩn qui
định vật lý như 10BASE5, 10BASE2, 10BASE-F,
IEEE 802.5: là chuẩn đặc tả mạng cục bộ với topo mạng dạng vòng
(ring) dùng thẻ bài để điều khiển việc truy nhập đường truyền.
IEEE 802.11: là chuẩn đặc tả mạng cục bộ không dây (Wireless LAN)
hiện đang được tiếp tục phát triển.
Ngoài ra trong họ chuẩn 802.x còn có các chuẩn IEEE 802.4, 802.6,
802.9, 802.10 và 802.12
14
Chương 1: Tổng quan về công nghệ mạng máy tính và mạng cục bộ
Mục 2: Các thiết bị mạng thông dụng và các chuẩn
kết nối vật lý
1. Các thiết bị mạng thông dụng
1.1. Các loại cáp truyền
1.1.1. Cáp đôi dây xoắn (Twisted pair cable)
Cáp đôi dây xoắn là cáp gồm hai dây đồng xoắn để tránh gây nhiễu cho
các đôi dây khác, có thể kéo dài tới vài km mà không cần khuyếch đại. Giải tần
trên cáp dây xoắn đạt khoảng 300–4000Hz, tốc độ truyền đạt vài Kbps đến vài
Mbps. Cáp xoắn có hai loại:
- Loại có bọc kim loại để tăng cường chống nhiễu gọi là STP (Shield
Twisted Pair). Loại này trong vỏ bọc kim có thể có nhiều đôi dây. Về lý thuyết
thì tốc độ truyền có thể đạt 500 Mb/s nhưng thực tế thấp hơn rất nhiều (chỉ đạt
155 Mbps với cáp dài 100 m)
- Loại không bọc kim gọi là UTP (UnShield Twisted Pair), chất lượng
kém hơn STP nhưng rất rẻ. Cáp UTP được chia làm 5 hạng tuỳ theo tốc độ
truyền. Cáp loại 3 dùng cho điện thoại. Cáp loại 5 có thể truyền với tốc độ
100Mb/s rất hay dùng trong các mạng cục bộ vì vừa rẻ vừa tiện sử dụng. Cáp
này có 4 đôi dây xoắn nằm trong cùng một vỏ bọc
Hình 1.6. Cáp UTP Cat. 5
1.1.2. Cáp đồng trục (Coaxial cable) băng tần cơ sở
Là cáp mà hai dây của nó có lõi lồng nhau, lõi ngoài là lưới kim loại. ,
Khả năng chống nhiễu rất tốt nên có thể sử dụng với chiều dài từ vài trăm m
đến vài km. Có hai loại được dùng nhiều là loại có trở kháng 50 Ωm và loại có
trở kháng 75 Ωm.
Hình 1.7. Cáp đồng trục
Dải thông của cáp này còn phụ thuộc vào chiều dài của cáp. Với khoảng
cách 1 km có thể đạt tốc độ truyền từ 1– 2 Gbps. Cáp đồng trục băng tần cơ sở
15
Chương 1: Tổng quan về công nghệ mạng máy tính và mạng cục bộ
thường dùng cho các mạng cục bộ. Có thể nối cáp bằng các đầu nối theo chuẩn
BNC có hình chữ T. Ở Việt Nam, người ta hay gọi cáp này là cáp gầy do dịch
từ tên trong tiếng Anh là ‘Thin Ethernet”.
Một loại cáp khác có tên là “Thick Ethernet” mà ta gọi là cáp béo. Loại
này thường có màu vàng. Người ta không nối cáp bằng các đầu nối chữ T như
cáp gầy mà nối qua các kẹp bấm vào dây. Cứ 2,5m lại có đánh dấu để nối dây
(nếu cần). Từ kẹp đó người ta gắn các tranceiver rồi nối vào máy tính.
1.1.3. Cáp đồng trục băng rộng (Broadband Coaxial Cable)
Đây là loại cáp theo tiêu chuẩn truyền hình (thường dùng trong truyền
hình cáp) có dải thông từ 4 – 300 Khz trên chiều dài 100 km. Thuật ngữ “băng
rộng” vốn là thuật ngữ của ngành truyền hình còn trong ngành truyền số liệu
điều này chỉ có nghĩa là cáp loại này cho phép truyền thông tin tuơng tự
(analog) mà thôi. Các hệ thống dựa trên cáp đồng trục băng rộng có thể truyền
song song nhiều kênh. Việc khuyếch đại tín hiệu chống suy hao có thể làm theo
kiểu khuyếch đại tín hiệu tương tự (analog). Để truyền thông cho máy tính cần
chuyển tín hiệu số thành tín hiệu tương tự.
1.1.4. Cáp quang
Dùng để truyền các xung ánh sáng trong lòng một sợi thuỷ tinh phản xạ
toàn phần. Môi trường cáp quang rất lý tưởng vì
- Xung ánh sáng có thể đi hàng trăm km mà không giảm cuờng độ sáng.
- Dải thông rất cao vì tần số ánh sáng dùng đối với cáp quang cỡ khoảng
1014 –1016
- An toàn và bí mật, không bị nhiễu điện từ
Chỉ có hai nhược điểm là khó nối dây và giá thành cao.
Hình 1.8. Truyền tín hiệu bằng cáp quang
Cáp quang cũng có hai loại
- Loại đa mode (multimode fiber): khi góc tới thành dây dẫn lớn đến một
mức nào đó thì có hiện tượng phản xạ toàn phần. Các cáp đa mode có đường
kính khoảng 50 µ
- Loại đơn mode (singlemode fiber): khi đường kính dây dẫn bằng bước
sóng thì cáp quang giống như một ống dẫn sóng, không có hiện tượng phản xạ
nhưng chỉ cho một tia đi. Loại này có đường kính khoản 8µm và phải dùng
diode laser. Cáp quang đa mode có thể cho phép truyền xa tới hàng trăm km
mà không cần phải khuyếch đại.
16
Chương 1: Tổng quan về công nghệ mạng máy tính và mạng cục bộ
1.2. Các thiết bị ghép nối
1.2.1. Card giao tiếp mạng (Network Interface Card - NIC)
Đó là một card được cắm trực tiếp vào máy tính trên khe cắm mở rộng
ISA hoặc PCI hoặc tích hợp vào bo mạch chủ PC. Trên đó có các mạch điện
giúp cho việc tiếp nhận (receiver) hoặc/và phát (transmitter) tín hiệu lên mạng.
Người ta thường dùng từ tranceiver để chỉ thiết bị (mạch) có cả hai chức năng
thu và phát.
1.2.2. Bộ chuyển tiếp (REPEATER )
Nhiệm vụ của các repeater là hồi phục tín hiệu để có thể truyền tiếp cho
các trạm khác bao gồm cả công tác khuyếch đại tín hiệu, điều chỉnh tín hiệu.
1.2.3. Các bộ tập trung (Concentrator hay HUB)
HUB là một loại thiết bị có nhiều đầu cắm các đầu cáp mạng. Người ta
sử dụng HUB để nối mạng theo kiểu hình sao. Ưu điểm của kiểu nối này là
tăng độ độc lập của các máy khi một máy bị sự cố dây dẫn.
Có loại HUB thụ động (passive HUB) là HUB chỉ đảm bảo chức năng kết
nối hoàn toàn không xử lý lại tín hiệu. HUB chủ động (active HUB) là HUB có
chức năng khuyếch đại tín hiệu để chống suy hao.
HUB thông minh (intelligent HUB) là HUB chủ động nhưng có khả năng
tạo ra các gói tin mang tin tức về hoạt động của mình và gửi lên mạng để người
quản trị mạng có thể thực hiện quản trị tự động
1.2.4. Switching Hub (hay còn gọi tắt là switch)
Là các bộ chuyển mạch thực sự. Khác với HUB thông thường, thay vì
chuyển một tín hiệu đến từ một cổng cho tất cả các cổng, nó chỉ chuyển tín
hiệu đến cổng có trạm đích. Do vậy Switch là một thiết bị quan trọng trong các
mạng cục bộ lớn dùng để phân đoạn mạng. Nhờ có switch mà đụng độ trên
mạng giảm hẳn. Ngày nay switch là các thiết bị mạng quan trọng cho phép tuỳ
biến trên mạng chẳng hạn lập mạng ảo VLAN.
Hình 1.9. LAN Switch nối hai Segment mạng
17
Chương 1: Tổng quan về công nghệ mạng máy tính và mạng cục bộ
1.2.5. Modem
Là tên viết tắt từ hai từ điều chế (MOdulation) và giải điều chế
(DEModulation) là thiết bị cho phép điều chế để biến đổi tín hiệu số sang tín
hiệu tương tự để có thể gửi theo đường thoại và khi nhận tín hiệu từ đường
thoại có thể biến đổi ngược lại thành tín hiệu số.
1.2.6. Multiplexor - Demultiplexor
Bộ dồn kênh có chức năng tổ hợp nhiều tín hiệu để cùng gửi trên một
đường truyền. Bộ tách kênh có chức năng ngược lại ở nơi nhận tín hiệu
1.2.7. Router
Router là một thiết bị dùng để ghép nối các mạng cục bộ với nhau thành
mạng rộng. Router thực sự là một máy tính làm nhiệm vụ chọn đường cho các
gói tin hướng ra ngoài. Router độc lập về phần cứng và có thể dùng trên các
mạng chạy giao thức khác nhau
2. Một số kiểu nối mạng thông dụng và các chuẩn
2.1.Các thành phần thông thường trên một mạng cục bộ
- Các máy chủ cung cấp dịch vụ (server)
- Các máy trạm cho người làm việc (workstation)
- Đường truyền (cáp nối)
- Card giao tiếp giữa máy tính và đường truyền (network interface card)
- Các thiết bị nối (connection device)
Hai yếu tố được quan tâm hàng đầu khi kết nối mạng cục bộ là tốc độ
trong mạng và bán kính mạng. Tên các kiểu mạng dùng theo giao thức
CSMA/CD cũng thể hiện điều này. Sau đây là một số kiểu kết nối đó với tốc độ
10 Mb/s khá thông dụng trong thời gian qua và một số thông số kỹ thuật:
Chuẩn
IEEE 802.3
10BASE2
Kiểu
10BASE5
10BASE-T
Cáp UTP
Kiểu cáp
Tốc độ
Cáp đồng trục
Cáp đồng trục
10 Mb/s
Độ dài cáp tối đa 500 m/segment
185 m/segment
100 m kể
từ HUB
Số các thực thể
truyền thông
100 host /segment
30 host / segment
Số cổng
của HUB
2.2. Kiểu 10BASE5
18
Chương 1: Tổng quan về công nghệ mạng máy tính và mạng cục bộ
Là chuẩn CSMA/CD có tốc độ 10Mb và bán kính 500 m. Kiểu này dùng
cáp đồng trục loại thick ethernet (cáp đồng trục béo) với tranceiver. Có thể kết
nối vào mạng khoảng 100 máy
Hình 1.10. Kết nối theo chuẩn 10BASE5
Tranceiver: Thiết bị nối giữa card mạng và đường truyền, đóng vai trò là
bộ thu-phát.
2.3. Kiểu 10BASE2
Là chuẩn CSMA/CD có tốc độ 10Mb và bán kính 200 m. Kiểu này dùng
cáp đồng trục loại thin ethernet với đầu nối BNC. Có thể kết nối vào mạng
khoảng 30 máy
Hình1.11: Nối theo chuẩn 10BASE2 với cáp đồng trục và đầu nối BNC
19
Chương 1: Tổng quan về công nghệ mạng máy tính và mạng cục bộ
2.4. Kiểu 10BASE-T
Là kiểu nối dùng HUB có các ổ nối kiểu RJ45 cho các cáp UTP. Ta có
thể mở rộng mạng bằng cách tăng số HUB, nhưng cũng không được tăng quá
nhiều tầng vì hoạt động của mạng sẽ kém hiệu quả nếu độ trễ quá lớn .
Hiện nay mô hình phiên bản 100BASE-T, 1000BASE-T bắt đầu được sử
dụng nhiều, tốc độ đạt tới 100 Mbps, 1000Mbps
Hình 1.12: Nối mạng theo kiểu 10BASE-T với cáp UTP và HUB
2.5. Kiểu 10BASE-F
Dùng cáp quang (Fiber cab), chủ yếu dùng nối các thiết bị xa nhau, tạo
dựng đường trục xương sống (backborn) để nối các mạng LAN xa nhau (2-10
km). Hiện nay cũng đã có các phiên bản 100BASE-F và 1000BASE-F với tốc
độ truyền dữ liệu cao hơn 10 và 100 lần
20
Tải về để xem bản đầy đủ
224 trang
22881
Free
Bạn đang xem 20 trang mẫu của tài liệu "Giáo trình Quản trị mạng và các thiết bị mạng", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- giao_trinh_quan_tri_mang_va_cac_thiet_bi_mang.pdf
