Họ tên người Nga và người Việt

HỌ TÊN NGƯỜI NGA VÀ NGƯỜI VIỆT

Đỗ Thị Nhung – Lớp 2N-08

Đã bao giờ bạn tự hỏi hay muốn biết về nguồn gốc và ý nghĩa tên họ của

mình chưa? Hay có bao giờ bạn muốn tìm hiểu về cách ngôn ngữ bạn đang nói,

ngôn ngữ bạn đang học biểu đạt những cái tên tưởng như thân quen mà lại mang

trong nó một lịch sử lâu đời hay một ý nghĩa sâu sắc nào? Và thứ tiếng mà tôi

muốn nói ở đây là tiếng Vịêt và tiếng Nga hay hai quốc gia Việt Nam và Nga.

Tôi xin trình bày một số ý kiến của các học giả, các nhà nghiên cứu, cũng như

những gì mà tôi biết về tên họ của hai đất nước này.

I. Lịch sử, nguồn gốc họ người Nga và người Việt

Trong một số nghiên cứu về đế hiệu Hùng Vương đã đưa ra quan điểm

cho rằng đế hiệu Hùng Vương là do người sau đặt cho các vị lãnh đạo ban đầu

của nước ta, nên không thể nói Việt Nam đã có tên họ từ thời Hùng Vương, tức

cách đây hơn 5000 năm. Giai đoạn này, dân ta chưa có ý niệm về dòng họ theo

lối phụ hệ như kiểu Trung Quốc. Đến thời Thục Phán và Triệu Đà (257-111

TCN), ta không thể nói Việt Nam đã có tên họ. Hai ông này là người Trung

Quốc vì chống Tần, Hán mà sang nước ta. Đến thời Hai Bà Trưng, xã hội Việt

Nam vẫn còn trong thời kỳ mẫu hệ. Theo các nhà tính danh học, tên họ xuất hiện

đồng thời với sự ra đời của chế độ phụ hệ. Chỉ khi xã hội Việt Nam đã tiến hóa,

cộng với ảnh hưởng của văn hóa Trung Quốc, và có những cuộc hôn nhân dị

chủng Hán Việt, thì lúc đó Việt Nam mới chính thức có tên họ và các tên họ này

giống với tên họ Trung Quốc. Kết luận này có thể chấp nhận được vì nhiều đồng

bào Thượng ở Việt Nam, ít bị ảnh hưởng văn hóa Trung Quốc, đến giữa thế kỷ

20 vẫn chưa có tên họ. Như vậy, sớm nhất Việt Nam có tên họ vào khoảng đầu

Công Nguyên.

Giáo sư Nguyễn Ngọc Huy viết: Về mặt phong tục, người Việt đã từ chế

độ mẫu hệ bước sang chế độ phụ hệ. Cùng với việc làm lễ cưới hỏi theo lối

97

Hội thảo khoa học sinh viên khoa tiếng Nga, 23-3-2012

Trung Quốc, người Việt đã có họ và theo họ của cha. Hầu hết các họ mà người

Việt Nam còn dùng đến ngày nay, đều là những họ của người Trung Quốc,

nhưng đọc theo âm Hán Việt.

Có thể tạm nói rằng, “họ” ở Nga xuất hiện tại các điền trang ở Novgorod

trong thế kỷ XIII-XIV, nhưng một thời gian dài không được sử dụng phổ biến.

Tên họ chỉ được sử dụng nhiều hơn theo pháp luật trong thế kỷ XVI, đầu tiên

cho các hoàng tử và địa chủ, và sau đó đến các quý tộc nổi tiếng và các thương

gia. Đa số nông dân bắt đầu được sử dụng “họ” từ các thế kỷ XVI-XVIII, và phổ

biến sau khi bãi bỏ chế độ nông nô.

Tên gọi đầy đủ của người Nga nói chung gồm lần lượt là TÊN + PHỤ

DANH (một dạng thức có biển đổi của tên người cha) + HỌ. Ví dụ, “Aleksei

Ivanovich Chekhov” trong đó “Chekhov” là họ, “Ivanovich” là phụ danh và có

thể biết được cha có tên là Ivan, “Aleksei” là tên gọi. Điều tương tự cũng đúng

với Ukraina, Belarus và các nước cộng hoà Xô Viết cũ.

II. Đối chiếu tên họ người Nga và người Việt

Thông thường, họ tên người Việt (người Kinh nói chung) được nói theo

thứ tự: HỌ + TÊN ĐỆM + TÊN CHÍNH. Ví dụ, Trần Linh Nam, Phạm Phương

Anh…

Cá biệt có hơn cả 1000 người nam thuộc 9 dòng họ ở 3 thôn Cẩm Khê,

Bối Khê, Cẩm Bối thuộc xã Liên Khê huyện Khoái Châu, tỉnh Hưng Yên đều

bắt đầu bằng đệm là “Đỗ”: Đỗ Tràng, Đỗ Văn, Đỗ Bá, Đỗ Quang, Đỗ Khoa…

Chữ Đỗ ở đây không phải là họ mà chỉ là chữ đệm, còn họ chính là chữ thứ nhì

như Tràng, Văn, Bá, Quang… Trong khi con gái thì lại đặt tên có họ chính đứng

đầu như người bình thường: Tràng Thị Xuân, Văn Thị Thu… Ngày xưa, ở một

số tỉnh miền Trung, người đàn ông có tên họ đơn giản chỉ gồm 2 thành tố:

Nguyễn Du, Trần Điền, Bùi Kỷ.

98

Hội thảo khoa học sinh viên khoa tiếng Nga, 23-3-2012

Nga

Việt Nam

Anton Pavlovich Chekhov (Антон Nguyễn Thị Thuỳ Dương

Павлович Чехов)

Aleksandr Sergeyevich Pushkin Đặng Minh Ngọc

(Александр Сергеевич Пушкин)

Gavril

Romanovich

Derzhavin Nguyễn Linh Nam

(Гаври

́

л Рома

́

нович Державин)

́

Natalia

Sergeevna

Goncharova Phạm Văn Anh

(Наталья Сергеевна Гончарова)

III. Những nét tương đồng giữa tên họ người Nga và người Việt

Một cách tổng quát, họ Nga hầu như hoàn toàn tương ứng về mọi phương

diện với tên họ Việt Nam. Họ liên quan đến địa danh và khu vực địa lý gồm tên

nước, tên địa danh, nghề nghiệp, con vật. Ví dụ:

Nga

Việt Nam

Belozyorsky (từ Belozyorska, tên Trần, Thái, Tề (các nước thời xuân khu

nước) chiến quốc)

Zhuravlyov (từ tên gọi Zhuravli (con Ngưu

sếu))

Miroshnik (xay xát), Kuznets(thợ Ngư, Tiều, Canh, Mục

rèn), Kozhemyaka (thợ thuộc da)

Người Nga và người Việt đôi khi dùng tên đệm để phân biệt các thế hệ.

Với người Nga (tên đệm hay chính là phụ danh) để phân biệt thế hệ có thể thêm

dùng tiếp vĩ ngữ như trường hợp Sergeyevich của Nga (ta thấy tên đệm của con

99

Hội thảo khoa học sinh viên khoa tiếng Nga, 23-3-2012

được kết hợp từ tên bố với vĩ tố). Với người Việt người ta phân biệt thế hệ bằng

cách dùng các từ ngữ có ý nghĩa thân tộc như Bá, Mạnh, Trọng, Quý hoặc dùng

từ ngữ trong danh sách định sẵn. Mỗi thế hệ sẽ dùng một chữ để làm tên đệm.

Đọc các tên đệm này, ta biết người đó vai vế ra sao, thuộc thế hệ thứ mấy trong

gia tộc.

Qua cách đối chiếu tên người Nga và người Việt, ta có thể nhận thấy một

điểm chung, dù người đó sinh ra ở đâu, họ đều được đặt cho một tên gọi, có

những cái tên trìu mến dành riêng trong gia đình, và có những cái tên được dùng

chính thức trong xã hội. Về phương diện nguồn gốc ngôn ngữ, tên người Nga và

Việt nam có những điểm chung sau đây: Cả hai bên đều đi vay mượn. Nếu đa số

tên người Việt xuất xứ từ tiếng Hán, gọi là Hán Việt, thì tên người Nga cũng vay

mượn từ các tộc ngữ Semitic của Trung Đông, Germanic, Slavic, Hy Lạp, Latin,

Celtic.

Tên

Xuất xứ

Tên gốc

Anekitos

Nikita

Hy Lạp

Latinh

Agrafena

Akim

Agrippina

Johoachim

Gudleifr

Do Thái

Gleb

Norse cổ

Slavơ

Vladimir

Cả hai đều vay mượn nhưng đọc và viết theo nước mình. Nếu tên của

người Việt có số lượng lớn có gốc từ là tiếng Hán, nhưng đọc và viết theo âm

Việt, gọi là Hán Việt thì tên người Nga cũngcó nhiều đơn vị có gốc nước ngoài.

Chẳng hạn,tên Alexandros từ gốc Hy Lạp sang đến Nga là Aleasandr. Tên người

Nga và người Việt hầu như giống nhau về phương diện có ý nghĩa. Tên đàn ông

có điểm chung là diễn tả ý nghĩa về sự hùng mạnh. Đặc tính tên phụ nữ Nga

100

Hội thảo khoa học sinh viên khoa tiếng Nga, 23-3-2012

cũng như Việt Nam đều diễn tả ý nghĩa tốt đẹp, nhẹ nhàng, tình cảm, hoa mỹ. Ví

dụ:

Nga

Viktor (chiến thắng)

Lyubov (tình yêu)

Roza (hoa hồng)

Việt Nam

Thắng

Thương

Hồng

IV. Những nét khác biệt giữa tên họ người Nga và người Việt

Trong quá trình đối chiếu tên họ người Nga và người Việt ta có thể nhận

thấy nhiều điểm khác biệt. Để có thể thấy rõ điều này bây giờ ta cùng tìm hiểu

tên họ người Nga và Việt Nam được cấu tạo như thế nào.

Mặc dù tên họ người Nga cổ xưa thường được khởi xướng từ các giáo sĩ

nơi giáo đường, nhưng không nhằm mục đích lễ giáo hay đạo đức mà nhắm mục

tiêu hành chính. Trong khi đó, tên họ của người Việt Nam ban đầu đặt ra nhằm

phổ biến lễ, làm cho mọi người biết nguồn gốc tổ tiên để thờ cúng.

 Họ

Có thể nhận thấy tên người Nga không nhiều, nhưng họ người Nga lại vô

hạn. Ngược lại tên người Việt Nam lại rất nhiều còn họ thì lại hạn chế.

Ở Việt Nam, họ theo nghĩa gốc có liên hệ với nhà và dưới chế độ phong

kiến nối kết con người với đất ruộng, một mái nhà, một gia đình, một họ.

Số họ người Việt rất hạn chế, có khoảng 140 họ khác nhau. Do đó có

thành ngữ “trăm họ” (bách tính hay thường gọi là bá tánh) thời xưa thường dùng

để chỉ người dân cả nước. Phần lớn các họ phổ biến ở Việt Nam gắn liền với các

triều đại phong kiến Việt Nam. Họ phổ biến nhất của người Việt là họ Nguyễn,

theo thống kê năm 2005, họ này chiếm tới khoảng 38% dân số Việt Nam. Đây là

họ của triều đại phong kiến Việt Nam cuối cùng, triều nhà Nguyễn. Các họ phổ

biến khác như họ Trần, Lê, Lý cũng là họ của các hoàng tộc từng cai trị Việt

101

Hội thảo khoa học sinh viên khoa tiếng Nga, 23-3-2012

Nam, đó là nhà Trần, nhà Tiền Lê – Hậu Lê và nhà Lý. Có 15 họ phổ biến của

người Việt chiếm khoảng 90% dân số là Nguyễn, Trần, Lê, Phạm, Hoàng, Phan,

Vũ/ Võ, Đặng, Bùi, Đỗ, Hồ, Ngô, Kim, Dương, Lý.

Nhiều người mang cùng một họ, không có nghĩa là họ có cùng một gốc

gác. Thời xưa và nhất là ở quê, người ta phân biệt nhau bằng cách gọi họ. Ví dụ,

họ Nguyễn làng Tiên Điền, họ Nguyễn làng Tây Sơn. Nhiều lúc trong nhiều làng

thôn, tất cả mọi người cùng mang một họ.

Trong số “trăm họ” có những họ xưa tới 3, 4 ngàn năm, vào thời đại mỗi

bộ tộc có một tượng vật riêng hoặc cây cỏ hoặc cầm thú. Sau đó những tên biểu,

hiện tượng đó được một số gia tộc dùng làm họ, thí dụ họ Âu. Một số khác biểu

tượng nghề nghiệp như họ Đào (thợ gốm) hoặc cách sinh sống của một bộ tộc

như họ Trần. Một số biểu tượng là nơi bắt gốc bộ tộc hoặc gia đình.

Từ khi bị người Tàu đô hộ, người Việt chính thức theo chế độ phụ hệ, do

đó con cái phải lấy họ cha. Theo dân luật, con phải lấy họ cha, không có quyền

tự do lựa chọn. Họ không thể cho người ngoài họ dùng. Và trên nguyên tắc

không thể thay đổi, tuy nhiên trong Nam từ thời Pháp thuộc có khuynh hướng

dùng cả họ cha và họ mẹ mà đặt cho con. Ví dụ, con đầu lòng lấy họ cha, con thứ

lấy họ mẹ, điều đó giải thích vì sao anh em ruột mà họ khác nhau.

Ngày xưa cũng vì một số lí do mà người Việt có thể thay đổi hoặc phải

thay đổi họ của mình như được vua ban thưởng cho mang họ của vua, hay vua

ban cho họ nào đó gắn với một sự tích nào đó. Ví dụ, Hàn Thuyên vốn họ

Nguyễn, được vua Trần ban cho họ Hàn vì ông làm bài văn ném xuống sông

khiến cá sấu bỏ đi. Hay như trùng tên huý của nhà vua như ông trạng Hoàng

Nghĩa Phú (1511), tổ tiên vì kiêng tên vua Lý mà đổi ra họ Trịnh rồi lại đổi ra họ

Trần, đến đời Trần Khắc Minh mới đổi lại họ Hoàng.

Ở Nga, họ dùng để phân biệt gia đình này với gia đình khác. Phần đuôi

của họ phụ thuộc theo giới tính của người mang họ đó. Ví dụ, vợ của Ivanov có

102

Hội thảo khoa học sinh viên khoa tiếng Nga, 23-3-2012

họ là Ivanova. Tương tự như vậy ta có các đuôi: -OV/ -OVA ( Frakov –

Frakova); -EV/ -EVA (Medvedev – Medvedeva); -IN/ -INA (Putin – Putina); -

ƯI/ -AYA, -OYA, -EYA, -IAYA (Belưi – Belaya); -KY/ -KAYA (Trotsky –

Trotskaya). Cũng có một số họ (có thể là họ gốc nước ngoài) không đổi dù người

mang nó là nam hay nữ như Yukevich, Mitskevich, Durnovo, Korolenko,

Matsart …

Ngoài các họ như của người Anh (VD: Smith - thợ rèn, vốn có liên quan

đến nghề nghiệp) còn có một số lượng lớn về các họ có liên quan tới tôn giáo.

Các họ này dựa theo tên gọi của nhà thờ (VD: Uspensky, Kazanky), hay các từ

trong tiếng Latinh hay tiếng Hy lạp (VD: Gilyarov có nguồn gốc từ tiếng Latinh)

Họ người Nga được cấu tạo theo rất nhiều cách, có thể từ biệt danh hay

tên gọi đùa (VD: Zhuravlyov được cấu tạo từ tên gọi Zhuravli (con sếu)), có thể

từ phụ danh (VD: Kuznetsova có gốc từ phụ danh Kuznetsov), có thể từ dạng tên

riêng (VD: Vasilievsky từ tên Vasili) … Thỉnh thoảng vẫn bắt gặp một số ít họ

từ cách gọi tên địa danh (VD: Belozyorsky từ Belozyorska).

 Tên đệm

Tên đệm người Nga so với tên đệm người Việt Nam có các điểm dị biệt

sau: xét về ý nghĩa thì tên đệm người Nga không nhằm bổ túc cho tên chính để

có ý nghĩa rộng. Ngược lại, tên đệm của người Việt có thể phối hợp với tên

chính hay tên họ để có ý nghĩa rộng hơn. Ví dụ tên Văn Minh: nếu chỉ có từ

Minh thì ý nghĩa tên bị hạn chế là sáng, nhưng nếu tên là Văn Minh, nghĩa sẽ

rộng hơn, được hiểu là tình trạng tiến hóa của loài người về các mặt khoa học

nghệ thuật, xã hội, chính trị. Xét về vấn đề thế hệ thì tên đệm người Nga mới có

khả năng phân biệt thế hệ hai đời cha con. Ngược lại, các cụ chúng ta đặt ra danh

sách để con cháu dùng làm tên đệm, mỗi thế hệ, mỗi chi ngành trong gia tộc

dùng tiếng khác nhau. Ngoài ra, người Việt xưa không dùng tên bố làm tên đệm

103

Hội thảo khoa học sinh viên khoa tiếng Nga, 23-3-2012

như người Nga vì như thế là phạm tội bất kính (tuy nhiên,ngày nay việc dùng tên

cha mẹ làm tên đệm đã trở nên phổ biến).

Trong tiếng Nga, thông qua phụ danh có thể thấy được mối liên hệ giữa

cha và con. Phụ danh có thể thay đổi theo giới tính của người con mang nó. Và

phụ danh được cấu tạo từ tên người cha kết hợp với các hậu tố -OVICH/ -

OVNA/ -EVICH/ -EVNA/ -INICHNA. Ví dụ, cha tên Boris Ivanovich Nicolaev,

nếu tên con gái là Nina thì tên đầy đủ của con gái là Nina Borisovna Nicolaeva,

nếu tên con trai là Anton thì tên đầy đủ là Anton Borisov Nicolaev.

Tên đệm (hay chữ lót) trong tên người Việt đã được sử dụng từ bao giờ?

Đó là một câu hỏi khó đưa ra câu trả lời chính xác. Có một số nghiên cứu cho

rằng tên đệm được sử dụng từ thời lập quốc xa xưa: ngư phủ Chử Vân trong

huyền thoại Chử Đồng Tử và công chúa Tiên Dung thời vua Hùng (2 – 3 ngàn

năm trước Công nguyên), anh bà Triệu Ẩu (248) tên gọi Triệu Quốc Đạt. Nhưng

theo một nguồn nghiên cứu khác thì tên đệm của người Việt chỉ được thông

dụng vào khoảng từ thế kỷ thứ VI trở đi. Ta thấy tên đệm người Việt hầu hết là

các từ Hán Việt, tức thứ chữ nho đọc theo âm Việt. Muốn được vậy, chắc chắn

dân ta phải nhuần nhuyễn chữ Hán. Theo sử cũ, Việt Nam bắt đầu dùng chữ Hán

trong giấy tờ hành chính vào thời nhà Triệu. Nhưng việc dạy chữ Hán bắt đầu

mạnh vào thời Sĩ Nhiếp, tức vào khoảng thế kỷ thứ III trở đi.

Chữ lót hay chữ tên đệm thường được sử dụng nhất là “Văn” và “Thị”

phân biệt nam và nữ. Văn có nghĩa là người có học, nhà nho. Thị có nghĩa là

người theo hầu, có thuyết lịch sử cho rằng “Thị” phát sinh ra gốc họ hàng (thị

tộc) có ý ám chỉ nhờ người đàn bà mà tộc họ được tồn tại, kéo dài. Theo một số

nhà ngữ học, Văn và Thị có nghĩa là “con trai của …”, “con gái của …” và là

dấu vết ảnh hưởng của văn hoá Mã Lai.

Cách phân biệt nam nữ tiện lợi và dễ hiểu này không còn được người thời

nay yêu chuộng lắm vì người ta cho là thiếu cá tính. Do đó mọi người có khuynh

104

Hội thảo khoa học sinh viên khoa tiếng Nga, 23-3-2012

hướng chọn những chữ lót khác hay, đẹp và chủ quan xem là thích hợp với từng

cá nhân. Sự thay đổi này có thể có nhiều mục đích: làm rõ nghĩa tên gọi, tạo một

âm hưởng dễ nghe, hoặc tạo dây liên lạc họ hàng.

Xét về mặt liên kết các thành phần khác trong tên, tên đệm có thể là thành

phần độc lập, cũng có thể liên kết với tên họ hoặc tên chính. Cũng có người chỉ

có tên và họ mà không có tên đệm.

 Tên đệm đứng độc lập: là loại tên đệm không phối hợp được với tên họ

hay tên chính để làm thành từ kép. Ví dụ, Nguyễn Đình Chiểu và Lê

Văn Sơn thì từ Đình hay Văn không thể phối hợp với tên chính hay họ

để làm thành từ kép có ý nghĩa khác.

 Tên đệm phối hợp với tên chính: hầu hết tên chính người Việt xuất

phát từ nguồn gốc Hán- Việt. Trong văn chương, các từ này được coi là

hay hơn các từ Nôm nên khi đặt tên người ta cố gắng lựa tên đệm nào

có thể đi chung với tên chính để có thể đi chung với tên chính để có ý

nghĩa rộng hơn, tốt đẹp hơn như Trịnh An Bình, Lê Cát Tường, Vũ

Quang Minh…

 Tên đệm phối hợp với tên họ: rất ít người Việt có tên đệm phối hợp

được với tên họ để làm thành từ kép có ý nghĩa, ngoại trừ: Hoàng Kim

Vui, Võ Văn Trung, Đỗ Đạt Minh.

 Tên đệm có thể có một hoặc hai chữ: nếu là hai chữ thì một chữ độc lập,

một chữ phối hợp với tên chính: Đỗ Văn Quang Minh, Trần Thị Thu

Hà…

Tên đệm có thể có nhưng cũng có thể không có nên chức năng của nó đôi khi

cũng không rõ ràng. Một số tên đệm có chức năng tương đối rõ:

 Phân biệt giới tính: nữ giới thường có tên đệm là Thị, Diệu; nam giới

thường là Văn, Bá, Mạnh…

105

Hội thảo khoa học sinh viên khoa tiếng Nga, 23-3-2012

 Phân biệt chi, ngành trong một dòng họ lớn: Ngô Thì, Ngô Vai;

Nguyễn Đức, Nguyễn Mậu…

 Phân biệt thứ bậc trong gia đình: một số người dùng từ đệm Bá để chỉ

con cả trong dòng họ trưởng, Mạnh để chỉ con cả trong dòng họ thứ,

Gia chỉ con trưởng, Trọng chỉ con thứ hai…

 Thẩm mỹ: một số tên đệm chỉ có chức năng thẩm mỹ và nam nữ đều có

thể dùng như Bạch trong Nguyễn Bạch Dương hay Lê Bạch Huệ; Kim

trong Phan Kim Minh hay Đỗ Kim Nga..

 Tên gọi

Về tên gọi: người Nga được phép lấy tên ông bà, cha mẹ, cô chú, thần

thánh để đặt tên, coi đó không phải là điều kiêng kỵ và người được lấy tên coi đó

là điều vinh dự cho mình. Trái lại, với người Việt việc lấy tên ông bà cha mẹ,

thần thánh để đặt tên cho con là một lỗi lầm nghiêm trọng, có ý không tôn trọng

các bậc trưởng thượng. Người Nga khi đặt tên còn để ý tên có hợp thời không.

Nhiều tên chỉ thịnh hành trong thời gian nhất định, và thường bị ảnh hưởng bởi

các danh nhân, nhất là tên những người nổi danh. Trái lại, với người Việt, chỉ

những tên Nôm mới bị đào thải, và tên các văn nghệ sĩ không ảnh hưởng đến

tâm lý người Việt trong vấn đề chọn tên.

Tên chính là tên gọi của từng cá nhân, được gọi là tên đẻ đặt khi mới sinh

và tên bộ, tên ghi ở sổ Bộ. Người Việt cũng như nhiều dân tộc Á Đông khác, tên

được đặt sau họ. Một lý do là truyền thống tôn kính gia tộc họ hàng trên trước cá

nhân.Có thể thấy người ở quê và người bình dân chỉ lựa tên (đơn, tức độc văn

danh), người giàu hoặc có học hoặc tự cho sang trọng hoặc học làm sang, thì có

khuynh hướng đặt tên kép ( song văn danh). Và tên chính của người Việt thường

có những đặc điểm sau:

 Có lựa chọn và có lý do: người Việt Nam quan niệm đặt tên chính là

một bộ phận gắn chặt với người mang tên đó. Tục ngữ có câu: Xem

106

Hội thảo khoa học sinh viên khoa tiếng Nga, 23-3-2012

mặt đặt tên, bởi vậy khi đặt tên người ta thường chọn lựa kỹ và căn cứ

đặc điểm, giới tính, hoàn cảnh gia đình, dòng họ, quê hương xã hội,

ước vọng cha mẹ… mà chọn, chứ không đặt tuỳ tiện.

 Số lượng phong phú: so với họ và tên đệm, tên chính phong phú hơn về

số lượng. Do có tính lựa chọn, những cái tên mang tính tích cực thường

được chọn nhiều hơn. Ngoài ra, có những cái tên vô nghĩa cũng được

đặt như Nguỳ, Duẩn… Một cách đặt tên khác không phổ biến lắm

trong tiếng Việt, đó là đặt tên theo tiếng nước ngoài, theo kỷ niệm, theo

sự kiện. Một điều thú vị là cho dù Bộ Tư pháp chưa có văn bản nào

chính thức quy định việc cấm đặt tên theo các chính khách, người nổi

tiếng, lỗi lạc nhưng điều này gần như trở thành “luật bất thành văn”

trong việc đặt tên. Ví dụ, nếu đặt tên là Trần Hưng Đạo thì chắc chắn

sẽ không được chấp nhận.

 Yếu tố Hán-Việt giữ vai trò chủ đạo trong cách đặt tên người Việt: tên

người Việt thường được cấu tạo bằng hai từ: một để làm tên đệm, một

để làm tên chính. Hai từ hợp lại có ý nghĩa rộng hơn, hoa mỹ hơn. Ví

dụ, Vĩnh Phú (giàu có muôn đời), Bạch Tuyết (trắng như tuyết)…

 Khó phân biệt nam nữ với tên chính: về nguyên tắc, tên chính của nam

nữ không có gì để phân biệt. Tuy nhiên căn cứ vào ý nghĩa của tên

chính ấy, phối hợp tên chính với tên đệm và dựa vào thói quen có thể

đoán tương đối chính xác một tên là nam hay nữ. Tên nữ thường là tên

loài hoa (Mai, Lan, Cúc…), tên loài chim (Yến, Oanh, Anh…), tên đá

quí (Bích, Ngọc…), tên loại vải quí (Nhung, Gấm, Lụa…), từ ngữ chỉ

đức tính (Hạnh, Thảo, Hiền…) hay từ ngữ có âm thanh nhẹ nhàng, có ý

nghĩa hoa mỹ (Vân, Thuý, Lệ, Huyền…). Tên nam được chọn trong

các tiếng biểu lộ sự mạnh mẽ về thể xác lẫn tinh thần. Tên nam thường

là tiếng chỉ sức mạnh (Cường, Hùng, Dũng…), tiếng chỉ trí tuệ (Thông,

Tuệ, Trí…), tiếng chỉ đức hạnh (Nhân, Tín, Trung…)

107

Hội thảo khoa học sinh viên khoa tiếng Nga, 23-3-2012

 Tên chính không được trùng tên với các bậc trưởng thượng: theo phong

tục cổ truyền trước đây, tên chính của người kinh không được trùng với

tên của thánh thần, vua chúa, những người thuộc thế hệ trước của gia

đình, gia tộc.

Ngoài tên Bộ (âm Hán có nghĩa là sổ sách) là tên gọi chính thức trên giấy

tờ hộ tịch, người ta có thể có thêm tên tục, tên cúng cơm, tên thân mật, tên lịch

sự do chính mình hoặc do người khác đặt cho mình. Trước khi có tên Bộ thường

đã có tên tục để gọi trong nhà, nhất là thời xưa chỉ khi đến tuổi đi học, cha mẹ

mới làm giấy tờ hộ tịch cho con, lúc đó mới chọn tên đẹp đẽ cho con. Đứa trẻ lúc

đó có hai tên gọi, tên tục đã có và tên ở trường. Các tên tục thường nghe: Cu Tí,

Cu Tèo, Cu Nhớn, Cái Hĩm… Trong Nam người ta còn gọi con theo thứ tự: Hai,

Ba, Tư… Tên Bộ có thể thay đổi, như cụ Nguyễn Khuyến vốn tên Nguyễn

Thắng, vì rớt thi Hội năm 1865 đã xin đổi thành Khuyến.

V. Cách đặt tên và xưng hô

Ở Việt Nam, thời hạn đặt tên cho con tính từ ngày sinh và thay đổi theo

từng vùng. Người Kinh, theo phong tục xưa thì không đặt tên ngay cho đứa trẻ

mới chào đời, mà chỉ gọi nôm na như thằng Cu, cái Đĩ, thằng Tèo, cái Tộp…

hoặc một cái tên gì đó rất xấu xí trong vòng 100 ngày để ma quỷ khỏi bắt nó đi.

Ở Huế nói riêng, đúng 100 ngày sau mới làm lễ tạ ơn “mười hai bà mụ”, bấy giờ

mới đặt tên huý. Tên huý là tên chính thức của mỗi người thường do cha mẹ đặt

cho. Tên chính còn được gọi là tên húy , tên thật hay tên khai sinh.

Một số địa phương khác trong dịp tế tổ, các gia đình có con cháu mới sinh

sắm sửa cơi trầu, chai rượu, hương hoa, lễ vật đến nhà thờ họ báo cáo tổ tiên và

cào sổ họ cho các con trai trước buổi lễ, ngày đó mới có tên huý chính thức,

được họ hàng công nhận. Trong khi vào sổ họ phải đối chiếu gia phả để xem có

trùng tên các vị tổ tiên hoặc ông bà, chú bác trong nội thân hay không. Nếu có

tức là phạm huý thì phải đổi tên.

108

Hội thảo khoa học sinh viên khoa tiếng Nga, 23-3-2012

Thông thường, tên con cháu do ông bà hoặc người có vai vế trong họ đặt

cho. Tục lệ này thể hiện rõ nét tính liên tục và tính truyền thống của văn hoá gia

đình. Ông bà hay những người có vai vế thường là những người hiểu biết rộng

hoặc nắm được hệ thống tên của những thành viên trong dòng họ, tên các vị cao

niên trong làng, thậm chí tên thành hoàng làng, thần thánh… Nhờ đó việc đặt tên

con cháu sẽ phù hợp với hệ thống, lại tránh trùng lặp, mắc tội “phạm huý”.

Chính điều này quyết định việc đặt tên thường được tiến hành trước khi đứa trẻ

ra đời. Trong lúc người mẹ mang thai, ông bà cha mẹ hầu như đã chuẩn bị đặt

tên bé. Nhiều gia đình chọn ngay những cái tên có giá trị “nối tiếp” với tên cha

hoặc tên mẹ. Chẳng hạn, tên cha là Khải. tên con sẽ là Hoàn; tên mẹ là Hằng, tên

con sẽ là Nga. Những gia đình phong kiến thường chọn cách đặt tên theo cung

cách vua quan xưa, tức là chuẩn bị một dãy tên để “đặt dần”. Thực tế đã có nhiều

gia đình đặt đúng và đủ các tên trong dãy.

Ngày nay, cách đặt tên đã có những thay đổi đáng kể. Mặc dù ảnh hưởng

của ông bà cha mẹ vẫn rất lớn nhưng phải thừa nhận rằng cách nhìn nhận về việc

đặt tên đã thoáng hơn nhiều. Cách đặt tên con để thể hiện nguyện vọng của gia

đình vẫn còn. Bên cạnh đó, người ta có thể dùng ghép tên quê cha và mẹ để đặt

tên con. Thí dụ, cha quê Thái Bình, mẹ quê Hà Nội, tên con là Thái Hà.

Trước đây, ngoài việc tránh đặt tên con cái trùng với tên ông bà, tổ tiên,

việc đặt tên con trùng với bạn bè, người thân cũng hết sức tránh. Nay quan niệm

này có đổi khác, trừ ông bà tổ tiên, những người thân của cha mẹ, những người

mà cha mẹ hâm mộ cũng thường được cha mẹ lấy tên đặt cho con.

Ngày xưa khi đặt tên con, các cụ thường đệm Văn cho con trai và Thị cho

con gái để giúp mọi người phân biệt được giới tính của đứa trẻ. Các yếu tố ấy

ngày nay dường như không còn là yếu tố bắt buộc nữa. Và việc đặt tên có xu

hướng phóng khoáng hơn xưa nhưng cái tên vẫn có ý nghĩa vô cùng quan trọng,

109

Hội thảo khoa học sinh viên khoa tiếng Nga, 23-3-2012

nó không chỉ mang yếu tố mĩ cảm mà còn có vai trò quan trọng trong việc cải tạo

vận mệnh của mỗi người.

Trong các loại giấy tờ hành chính đều được viết theo thứ tự “họ-tên đệm-

tên chính”.Ví dụ, Đỗ Thị Nhung, Phạm Anh Khoa… Trong cuộc sống mọi người

thường gọi nhau bằng “tên” kèm theo các từ ông bà, cô, dì, chú, bác, anh, chị…

hay các từ chỉ chức danh nếu đến một nơi làm việc nào đó, ví dụ, bác sĩ Nam,

tiến sĩ Linh. Nhiều gia đình có thói quen gọi tên con theo công thức: Cả + tên,

Hai + tên, Ba + tên,… Đó là cách gọi theo thứ tự sinh ra của người có tên trong

gia đình. Đôi khi người ta gọi cả họ và tên chính (bỏ qua tên đệm) muốn phân

biệt người này với người khác hoặc muốn tỏ ý nhấn mạnh, hoặc đầy đủ cả tên

đệm nếu muốn giới thiệu người đó cụ thể là ai. Thời phong kiến có tuc gọi tên

người trong làng theo cấu trúc: danh từ chỉ chức danh hoặc học vị + tên, hoặc

ngược lại. Ví dụ: ông Hương Bình, ông Chánh Lý, ông Trương Tuần, ông Năm

Cai…

Cách dùng từ để xưng hô của ta còn tuỳ thuộc vào mức độ thân sơ giữa

người nói và người nghe. Ví dụ, thật thân tình, bạn bè gọi nhau bằng mày tao mà

không cần tên họ; gọi nhau bằng thưa quí anh hoặc bằng ông thì coi như giễu cợt

kích bác nhau. Ngược lại, mới quen biết sơ sơ mà mày tao thì coi như bất lịch sự,

đôi khi nghe bực mình bỏ đi không thèm trả lời.

Trong giao tiếp với những người thân quen, người Nga thường chỉ dùng

tên riêng. Muốn thể hiện sự kính trọng với một ai đó thì người ngang hàng hoặc

người dưới gọi người trên bằng cả “tên và phụ danh”. Ví dụ, Aleksei Ivanovich,

Tatyana Ivanovna. Trong tình huống làm việc và chính thức họ sẽ thêm từ đi

kèm là “товарищ (thưa đồng chí) hoặc господин - госпожа (thưa ngài - thưa

bà)” cùng với “họ”. Việc dùng họ để giao tiếp khá phổ biến ở Nga, nó được dùng

cho cả người lớn tuổi với người trẻ tuổi, cả thầy giáo với học sinh khi thầy gọi

học sinh lên bảng. Trẻ em, bạn bè, hoặc người trên gọi người dưới bằng tên

110

Hội thảo khoa học sinh viên khoa tiếng Nga, 23-3-2012

(Aleksei, Tatyana) nhưng thường bằng tên thân mật. Ví dụ, Aleksei thì gọi là

Aliosha, Tatyana thì gọi là Tanya).

Trong giấy tờ tuỳ thân, hộ tịch, danh sách biên chế… tên người Nga viết

theo thứ tự “họ- tên- phụ danh”. Ví dụ, Chekhov Aleksei Ivanovich. Nhưng

trong sách báo thì viết “tên- phụ danh- họ”. Ví dụ, Aleksei Ivanovich Chekhov.

Tên dùng để phân biệt một người trong một tập thể nhỏ, trong gia đình,

trong lớp, trong một nhóm người nào đó. Tên người Nga ngoài dạng thức đầy đủ,

còn có dạng gọi trìu mến, âu yếm. Ví dụ, Aleksandr – Sasha, Elena – Lena,

Lenochka, Lenochek …

Trước đây, ở Nga người ta thường đặt tên cho những đứa trẻ theo phong

tục cũ vì danh dự của ông nội, bà nội hay những người nổi tiếng có tên tuổi như

các nghệ sĩ, các nhà du hành vũ trụ. Ví dụ, năm 1960 ở Liên Xô nổi lên phổ biến

tên Yuri theo tên của nhà du hành vũ trụ đầu tiên Iuri Gagarin. Vào những năm

90 ở Liên Xô trình chiếu phim truyền hình nhiều tập châu Mỹ La-tin “Nô tì

Izaora”, lập tức xuất hiện nhiều tên Izaora, Mariann, Luisov - Alberto… Ngoài

ra tên đứa trẻ có thể do cha cố đặt, người thực hiện lễ rửa tội và cha mẹ hoàn

toàn trông cậy vào uy tín của ông ta.

Cho đến nay nhiều người Nga từ chối đặt tên cho con theo tên của người

thân chết cách đó không lâu. Họ cho rằng, những đứa trẻ sẽ nhận được số phận

như người đã khuất hoặc không bao giờ lấy vợ, chồng. Tổ tiên người Nga tin

rằng những người có cùng tên sẽ có chung số phận hay đồng nhất cá tính- đây là

cơ sở của việc cấm đặt tên cho những đứa trẻ mới sinh theo tên của người có đầu

óc u tối, người say, những kẻ không bình thường. Nhất định không được đặt tên

cho trẻ mới sinh tên của đứa trẻ đã chết, để nó không dính phải số phận này.

Nhưng có thể đặt tên cho trẻ bởi tên của ông hay bà nội nếu khi sống họ khoẻ

mạnh và hạnh phúc, vì quan niệm rằng số phận sẽ di truyền qua thế hệ.

111

Hội thảo khoa học sinh viên khoa tiếng Nga, 23-3-2012

Để có thể giao tiếp với nhau mỗi người trong chúng ta đều cần một cái

tên.Và chọn tên cho một sinh linh mới ra đời là một việc hết sức quan trọng, bởi

tên gọi đó sẽ đi theo suốt cả cuộc đời. Dù ở thời đại nào, ở không gian nào thì

việc đặt tên cũng có ý nghĩa khẳng định giá trị tồn tại của một con người trên đời

cũng như ảnh hưởng rất nhiều đến vận mệnh của cả một đời người. Cái tên được

dùng rất nhiều trong giao tiếp, trong học tập, sinh hoạt, công việc hàng ngày, vì

vậy tất cả mọi người sinh ra đều được gắn liền với một tên gọi. Và đã có tên thì

phải có họ, cái họ để chỉ nguồn gốc của con người ấy, cho nên dù ở bất kì đâu,

dù còn sống hay đã rời xa thế giới này mỗi người đều cần đến tên họ.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Vũ Tiến Dũng (2003), Lịch sự trong tiếng Việt và giới tính (Qua một số hành động

nói), Luận án Tiến sĩ Ngữ Văn, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

2 PGS.TS Lê Trung Hoa, Họ và tên người Việt Nam, Nhà xuất bản Khoa học Xã hội,

(2005)

3. Vũ Thị Thị Thanh Hương (2002), Khái niệm thể diện và ý nghĩa đối với việc nghiên

cứu ứng xử lịch sự, Ngôn ngữ, (số 1).

4. Dũng Lạc (2001), Sơ thảo tính danh học Việt Nam.

5. Lê Nguyễn Lưu (2006), Đời sống văn hóa gia tộc, Nhà xuất bản Thuận Hóa.

6. http://diendankienthuc.net

7. http://www.dunglac.org

8. http://familii.info/

9. http://www.sugia.vn

10. http://vi.wikipedia.org

112

Hội thảo khoa học sinh viên khoa tiếng Nga, 23-3-2012