Hình tượng nhân vật trong tiểu thuyết Thế giới xô lệch của Bích Ngân
Tạp chí Nghiên cứu khoa học và Phát triển kinh tế Trường Đại học Tây Đô
Số 10 - 2020
HÌNH TƯỢNG NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT
THẾ GIỚI XÔ LỆCH CỦA BÍCH NGÂN
La Thị Mỹ Hạnh1, Phan Văn Tiến2* và Lê Minh Châu3
1Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Tây Đô
2Trung tâm Khảo thí, Trường Đại học Tây Đô
3Trung tâm Đào tạo Chuẩn đầu ra, Trường Đại học Nam Cần Thơ
Ngày nhận: 11/10/2020
Ngày phản biện: 05/11/2020
Ngày duyệt đăng: 10/12/2020
TÓM TẮT
Hình tượng là bức tranh về đời sống con người vừa cụ thể, vừa khái quát, được sáng tác
bằng hư cấu, giàu ý nghĩa thẩm mĩ và tình cảm chín muồi của nhà văn trước những vấn đề
đời sống. Hình tượng nhân vật là con người được nhà văn miêu tả thể hiện trong tác phẩm,
bằng phương tiện văn học. Trong tiểu thuyết Thế giới xô lệch, nhà văn Bích Ngân đã xây
dựng hình tượng nhân vật như một phương tiện đắc lực trong việc phản ánh cuộc sống mới
vực dậy của Việt Nam sau chiến tranh biên giới Tây Nam, với sự chi phối của đồng tiền đối
với sự biến đổi nhân cách của con người. Bài viết này góp phần khám phá ý nghĩa và vẻ
đẹp của tác phẩm cũng như nhận thức được tư tưởng, tài năng của nhà văn trong việc phản
ánh hiện thực đời sống và tâm hồn của con người qua các hình tượng nhân vật tiêu biểu,
những nhận vật phải đối mặt với sự “xô lệch” ở bên trong lẫn chứng kiến những “xô lệch”
của xã hội.
Từ khóa: Hình tượng nhân vật, tiểu thuyết Thế giới xô lệch
Trích dẫn: La Thị Mỹ Hạnh, Phan Văn Tiến và Lê Minh Châu, 2020. Hình tượng nhân vật
trong Tiểu thuyết Thế giới xô lệch của Bích Ngân. Tạp chí Nghiên cứu khoa
học và Phát triển kinh tế Trường Đại học Tây Đô. 10: 204-220.
*Ths. Phan Văn Tiến – Chuyên viên Trung tâm Khảo thí, Trường Đại học Tây Đô
204
Tạp chí Nghiên cứu khoa học và Phát triển kinh tế Trường Đại học Tây Đô
Số 10 - 2020
sự nghiệp sáng tác của nhà văn đó là tiểu
1. GIỚI THIỆU
thuyết Thế giới xô lệch (2009).
Hình tượng là phương tiện cơ bản,
đôc lập duy nhất để nhà văn nhận thức
Một lần Bích Ngân đến thăm bệnh
cuộc sống. Nó vừa mang tính cảm tính viện Quân y bà đã chứng kiến nỗi đau
của những hình thức đời sống, nhưng của những người lính trở về sau chiến
cũng vừa mang tính tinh thần, có khả tranh. Hình ảnh những con người thân
năng dựng lại những bức tranh sinh thể không còn lành lặn về thể xác và tổn
động của đời sống và chuyển tải tư thương về tinh thần ấy đã ám ảnh tâm trí
tưởng, tình cảm của con người. Vì thế, của một nhà văn vốn có niềm đam mê
hình tượng nhân vật là một sản phẩm bất tận với nghiệp viết. Ý tưởng xuất
sáng tạo của nhà văn, chúng là kết tinh phát từ đó để nó nung nấu và ấp ủ trở
của hoàn cảnh, là người dẫn dắt độc giả thành những con chữ, câu từ mà bà sẽ
vào những môi trường khác nhau của viết nên tác phẩm. Một truyện vừa ra đời
cuộc sống. Văn học không thể thiếu với năm mươi trang đánh máy mang tên
những nhân vật, vì đó chính là phương Đò ơi được coi như bản thảo của một
tiện để nhà văn khái quát hiện thực một tiểu thuyết đầu tiên và duy nhất của bà.
cách hình tượng. Mỗi nhà văn có một Sau những năm tháng thăng trầm cuộc
cách nhìn cuộc sống khác nhau và xây đời, hình ảnh của người chiến sĩ vẫn
dựng những nhân vật khác nhau. “Hình không thể phai nhòa trong tâm trí bà. Để
tượng là phương thức phản ánh thế giới rồi mười bảy năm sau, tiểu thuyết ra đời
đặc thù của văn học bằng những hình với 309 trang ra mắt bạn đọc năm 2009,
thức đời sống, được sáng tạo bằng hư đó là Thế giới xô lệch. Đúng như Dương
cấu và tưởng tượng, vừa cụ thể vừa khái Bình Nguyên đã nhận xét: “Tác phẩm
quát, mang tính điển hình, giàu ý nghĩa Bích Ngân viết trong những ngày học
thẩm mĩ, thể hiện tư tưởng và tình cảm trường viết văn Nguyễn Du Hà Nội, và
con người” (Lê Lưu Oanh – Phạm Đăng được chấm điểm 10 vào lễ tốt nghiệp. 17
Dư, 2008).
năm sau, khi rời bỏ mọi vui chơi tuổi trẻ,
trở lại góc bàn của mình lặng lẽ với
những con chữ, chị đã biến đổi bản thảo
đầu tiên của “Đò ơi” rất nhiều” (Dương
Bình Nguyên, 2010). Đó là những con
chữ nặng trĩu tâm sự được trau chuốt
bằng ngôn từ giản dị, mộc mạc nhất.
Tựa như cuốn nhật ký đề đời của mình,
Bích Ngân thông qua cái nhìn của nhân
vật tôi, miêu tả chân thực mọi thứ trong
thế giới chênh vênh đó với niềm xót
thương vô hạn.
Bích Ngân là nhà văn viết thành công
trên nhiều lĩnh vực, các sáng tác của bà
thấm đượm chất nhân văn và hiện thực.
Trong quá trình sáng tác bà đã gặt hái
được nhiều thành tựu với các thể loại
khác nhau như tản văn, truyện hài hước,
tập truyện ngắn, tiểu thuyết và kịch như:
Tiếng gọi bến bờ (2019), Anh nhớ em
muốn chết! (2019), Đường đến cây cô
đơn (2019), Kẻ tống tình (2014), Bên
dòng sông Ray (2017),… Tác phẩm
đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong
205
Tạp chí Nghiên cứu khoa học và Phát triển kinh tế Trường Đại học Tây Đô
Số 10 - 2020
ngao. Thằng hứng lên tuột quần khoe
“của quý”. Thằng mân mê hình cố nhân
rồi tru lên như chó dại…” (Bích Ngân,
2009). Út thấy được những hành động
tưởng chừng như không bao giờ có của
một người lính lại bộc lộ rõ ràng đến thế.
Anh cố gắng giữ lại suy nghĩ của chính
mình để tâm hồn không bị cuốn theo sự
thay đổi của hoàn cảnh.
2. NHỮNG BIỂU HIỆN VỀ HÌNH
TƯỢNG NHÂN VẬT TRONG TIỂU
THUYẾT THẾ GIỚI XÔ LỆCH CỦA
BÍCH NGÂN
Hình tượng nhân vật trong tiểu thuyết
của Bích Ngân là những vấn đề hoàn
toàn mới, được nhà văn nhìn dưới góc
độ khác nhau từ những mối quan hệ bình
thường trong cuộc sống. Nó thể hiện sự
mất mát của chiến tranh, vừa tô đậm bi
Út vẫn giữ cái đầu “lạnh”, tỉnh táo mà
kịch cá nhân từng nhân vật. Nhà văn suy nghĩ, vì anh giữ vững lập trường của
khai thác tâm hồn, khát vọng bên trong mình, vẫn ước mơ trở thành một thuyền
nhân vật khi đối diện với cuộc sống trưởng của con tàu hiện đại dù đôi chân
nghiệt ngã để qua đó, bà thương xót và ấy không còn: “Tôi sẽ đĩnh đạc chỉ huy
cảm thông cho số phận con người khi một con tàu hiện đại (chứ không phải
đứng trước những quyết định sống còn. con tàu chỉ giương những cánh buồm
Điều này được nhà văn Bích Ngân tái đỏ, cánh buồm nâu trong truyện mà tôi
hiện sống động trong tiểu thuyết Thế gần như thuộc làu). Con tàu sẽ đưa tôi
giới xô lệch qua: hình tượng nhân vật đến với những xứ sở mới cho tôi thêm
giữ vững lập trường và mặc cảm với bản những chân trời. Con tàu ngày nào vẫn
thân tàn phế; nhân vật chứng kiến cuộc tròng trành trước mặt. Tôi thấy bồng
sống “xô lệch” của người trong gia đình bềnh như đang đi trên ngọn sóng” (Bích
và ngoài xã hội.
Ngân, 2009). Ngay khoảnh khắc này, Út
như sống trong giấc mơ đó. Giấc mơ về
những ngọn sóng xanh và những chân
trời mới sẽ mở ra một tương lai tươi đẹp
nhất cho sức sống của một thanh niên
đương độ ba mươi. Ký ức sống động đó
cũng chỉ là dĩ vãng nằm lắng đọng trong
lòng Út, để rồi một lúc nào đó lại khơi
dậy, trào lên mãnh liệt khiến anh hoài
niệm. Ai cũng sẽ có một ước mơ thời trẻ
nhưng có người thực hiện được, có
người không, thậm chí lãng quên rằng
mình đã từng muốn trở thành ai đó mà
mình ngưỡng mộ. Đến khi gần đến điểm
cuối của cuộc đời, người ta lại vô tình
nhận ra mình cũng từng ước mơ như vậy
và thanh xuân ấy đã qua rồi.
2.1. Nhân vật giữ vững lập trường
và mặc cảm với bản thân tàn phế
2.1.1. Nhân vật giữ vững lập trường
Kết thúc chiến tranh trở về cuộc sống
hòa bình, mỗi con người còn sống phải
đối mặt với cuộc sống mưu sinh thường
nhật. Có người ổn định lấy vợ sinh con,
có người tìm một công việc nào đó. Họ
đều là những người bạn tàn tật như Út
nhưng suy nghĩ lại buông xuôi theo dòng
đời mà không phải là một người lính
cương trực, theo lí tưởng của Đảng:
“Thằng làm càn, đập phá. Thằng chửi
rủa la hét. Thằng cạy miệng không nói
lời nào. Thằng nằm ngửa hát nghêu
206
Tạp chí Nghiên cứu khoa học và Phát triển kinh tế Trường Đại học Tây Đô
Số 10 - 2020
Út chưa một lần tới xứ sở trong mơ và nguyền ra trận không “trọn vẹn nghĩa
hiện tại cũng không thể “đĩnh đạc” chỉ của nó”. Dù vậy, Út vẫn hy vọng, vẫn
huy con tàu nhưng tâm trạng hân hoan không ngừng ao ước: “Tuy ẩn hiện chập
và hớn hở vẫn chân thật như ngày đó. chờn nhưng giấc mơ thường tái hiện lại
Ngày mà anh nhận được thư đậu Đại học những điều tôi không ngừng ao ước dù
Hàng Hải và chị Út dẫn anh đi may bộ biết rằng, đó như những vệt chim trời,
đồ dành cho hải quân tặng anh: “Rồi cái chỉ vừa thoáng thấy liền mất hút. Vậy
ngày hôm đó, tâm trạng của cái ngày mà, tôi vẫn ước, vẫn mơ, vẫn khổ sở vì
quá đỗi hân hoan đó bỗng trỗi dậy, vẹn không thể dập tắt được đốm lửa vẫn âm
nguyên” (Bích Ngân, 2009). Quá khứ ỉ trong tôi, trong cái thằng người vẫn
hay hiện tại, thứ anh luôn khao khát chỉ vẹn nguyên trí não và cảm xúc” (Bích
có một và không hề xê dịch, bởi đó là Ngân, 2009). Phải chăng, bản thân anh
ước mơ chân chính, đóm sáng khiến anh hiểu rằng trí não và cảm xúc của mình
tiến về phía trước tương lai. Chắc rằng, không bị gột rửa đi, dù đôi lần anh đã cố
Út chính là nhân vật có tâm hồn vẹn dập tắt nó. Phần linh hồn ấy cứ mãnh liệt
nguyên nhất trong một cơ thể tật nguyền về hoài bão xa xôi đó mà chắc rằng
mà Bích Ngân xây dựng nên. Mặc dù, không bao giờ thành sự thật.
anh hồi tưởng về quá khứ khi nhìn bộ đồ
Như vậy, tinh thần của một người
nhưng anh lại mặc trên người đồng phục
lính vẫn luôn hiện diện trong Út, cương
xanh lá như một người lính: “Tôi bỏ bộ
trực và giữ vững lập trường của mình.
Không phải ai cũng có thể làm như anh,
đám bạn cùng số phận lại buông xuôi
theo dòng đời và không giữ vững tinh
thần của một người lính vốn có. Bích
Ngân thành công xây dựng Út là nhân
vật trung tâm tạo nên hình tượng người
con trung thành với Đảng, với Nhà nước
đồ đã chọn xuống giường rồi vội rút lấy
bộ quần áo quân nhân xem ra vẫn còn
mới cứng. Khi mặc vào người bộ quần
áo màu xanh lá, tôi có cảm giác của một
người lính ra trận, dù tôi chưa một lần
được ra trận với cái nghĩa trọn vẹn của
nó” (Bích Ngân, 2009).
Nếu bộ đồ hải quân là ước mơ thì bộ cho dù ngày đầu cũng như ngày cuối ra
đồ màu xanh lá cây chính là giấc mơ của trận của Út.
Út. Ước mơ về miền đất lạ, về những
con sóng trong một cương vị thuyền
trưởng trẻ, màu xanh hy vọng ấy vốn
2.1.2. Nhân vật mặc cảm với bản
thân tàn phế
Mất đi đôi chân chính là bản thân bị
thiệt thòi, không riêng gì Út mà mọi
người ai cũng sẽ có cảm giác bất lực,
mặc cảm với chính mình. Bao nhiêu ước
mơ, sự nghiệp và cả tương lai bị dập tắt
như một trò đùa trớ trêu cho số phận Út.
Chính vì đau đớn, khát khao đôi chân đã
hiện hữu trong tâm hồn Út, một tâm hồn
phơi phới muốn thể hiện bản lĩnh của
mình. Còn giấc mơ của Út chính là ra
trận chiến đấu như một người lính thực
sự vùi mình trong bom đạn, xông pha
hết mình cùng đồng đội. Nhưng tỉnh
giấc, anh chỉ là một thanh niên tật
207
Tạp chí Nghiên cứu khoa học và Phát triển kinh tế Trường Đại học Tây Đô
Số 10 - 2020
ám ảnh anh trong mặc cảm tàn phế của hiện diện khi Út gần họ: “Trong xe lưu
chính mình. Ngay cả trong giấc mơ, nó lại cái ẩm ướt, bất thường. Trong cái
làm anh quằn quại và bất lực: “Không hộp bít bùng, sự im lặng như ngày càng
chỉ là sự bất thường của một thân thể tật tăng. Tôi thấy ngột ngạt trước sự ngăn
nguyền và bất thường của những giấc cách vô hình giữa những con người ruột
mơ về những hình nhân tàn phế, dù cho thịt đang ngồi bên nhau” (Bích Ngân,
những giấc mơ kỳ dị này đã nhiều phen 2009). Một cơ thể khác hình thù trong
khiến tôi mất ăn mất ngủ. Đôi lần, tôi chiếc ô tô với những người có cơ thể
còn thấy mình không thoát khỏi vô số nguyên vẹn, Út thấy mình không cùng
đôi chân, chúng cứ xoắn lấy tôi, chúng một thế giới với họ. Bất kể ai cũng sẽ lạc
cũng gân cốt da thịt như đôi chân đã lõng khi mình khác người, tủi thân trước
mất của tôi nhưng đã trương phình lên số phận dù cho là người thân đi chăng
như những chiến gối ôm” (Bích Ngân, nữa. Sự bất thường đó như một sợi dây
2009). Chúng ta càng áp lực, bực bội thì đàn căng sắp đứt mà bản thân Út cảm
đêm đến càng nhiều giấc mơ xấu. Út nhận rõ ràng nhất. Giống như khoảng
mặc cảm về thể xác mình, nơi đôi chân cách của ba Út và ông nội, bởi khoảng
hóa bùn kia đến nỗi trong lúc thức, ngủ cách giữa họ không phải khác về thân
anh đều ám ảnh nó. Hình ảnh đó trở thể nhưng tính cách, thời gian không gặp
thành sự thật một thoáng trong giấc mơ làm họ xa nhau. Ở chung một mái nhà
nhưng cũng thật nhanh biến thành cơn và chăm sóc ông nội anh cũng còn lại
ác mộng, khi anh nhận ra đó là những trách nhiệm của một người con đối với
đôi chân đã trương phình. Càng khát ba mình. Có lẽ, anh cũng cảm nhận mình
vọng thì Út càng mặc cảm, anh ít ra là một phần gánh nặng nên làm anh tự ti
ngoài hơn và hầu như không tiếp xúc với với mọi thứ.
người lạ nhiều. Ai cũng vậy, khuyết
Người thân vẫn sẽ tôn trọng Út nhưng
điểm trên người càng lớn thì càng muốn
người ngoài thì khác, một số người
che đi, không muốn người khác nhìn
không cần cảm thông cho một thân thể
tật nguyền cản trở họ, vì sự bất tiện nào
thấy. Bởi khuyết điểm của chúng ta sẽ
có người đồng cảm, người thương hại và
đó. Út thấy mình lạc lõng, mặc cảm
có người khinh thường, ghê sợ. Dù là
nhiều hơn khi không được tôn trọng ở
thái độ nào cũng khiến ta mặc cảm với
chốn đông người. Lúc đi xem kịch với
mẹ, anh đang loay hoay tìm cách để ngồi
xuống người ngồi sau đã thốt ra lời nói
chính mình nên chúng ta lựa chọn lẩn
tránh để bớt tổn thương.
Ngay cả với mọi người trong gia thô tục, bực mình: “Què cụt mà cũng
đình, Út rất ít khi thể hiện ra cảm xúc bày đặt xem với xiếc… Khi được một
của mình. Anh tự ti vì mình khác biệt người ngồi ở chiếc ghế ngoài cùng đổi
với những người trên chiếc xe này. chỗ ngồi và khi bàn tay tôi được má nắm
Khoảng cách giữa những người thân như chặt, xoa dịu, tôi vẫn chưa thoát ra
một bức tường vô hình lúc nào cũng những ý nghĩ âm u trì kéo trước cái thói
208
Tạp chí Nghiên cứu khoa học và Phát triển kinh tế Trường Đại học Tây Đô
Số 10 - 2020
đời bạc bẽo cho đến khi trên sân khấu 2009). Trốn tránh dù anh là người đưa ra
diễn ra cảnh xô đẩy, chen lấn” (Bích đề nghị ấy trước, đối mặt với sự cứng
Ngân, 2009). Lời nói thấu tim đó anh cỏi của má khi sẽ cho cô gái gặp mặt,
nghe rất rõ ràng và làm tâm trạng thêm anh lại thấy vết thương kia đau đớn. Dù
tồi tệ. Cuộc sống không bạc bẽo với qua bao lâu thì vết thương lòng vẫn âm ỉ
chúng ta chỉ có những người không biết trong Út, thể xác ấy vẫn không có đôi
cảm thông mới đem đến nỗi đau cho chân hoàn hảo đã mất nên phần tự tin
người khác. Trong rạp, vẫn có người trong anh cũng không còn vững chắc khi
nhường chỗ cho anh nhưng lời nói chính anh đứng trước một người con gái:
là con dao hai lưỡi, một là làm người ta “Cách nói cứng cỏi của má làm người
ngọt ngào trong mật ngọt, một làm cho tôi gai gai. Hai chỗ đùi đã thành một
người khác cay đắng không khỏi đau mảng sẹo của tôi cũng rân rân trước cái
lòng. Để rồi, Út mong thời gian sẽ xoay nền gạch men trơn lạnh” (Bích Ngân,
ngược để anh có đôi chân mà chạy khỏi 2009).
nơi ngột ngạt này: “Giá như đó là người
điều khiển bánh xe thời gian và có thể
quay ngược bánh xe cuộc đời. Má tôi sẽ
trẻ lại, sẽ khỏe hơn và tôi thì vẫn còn
nguyện ven đôi chân. Tôi có thể đứng
dậy và ra khỏi rạp hát ngột ngạt này
bằng đôi chân khỏe mạnh như ngày
nào” (Bích Ngân, 2009). Suy nghĩ ấy sẽ
khiến anh dễ thở hơn trước dòng đời bạc
bẽo và với người không hiểu cho người
khác. Chắc rằng, cuộc đời có những
thành phần như vậy, trêu chọc và bất cần
Cuộc hẹn lần sau càng khiến Út lo
lắng, áp lực đến nỗi run sợ và mong cho
ngày đó đừng đến. Vì anh vẫn chưa sẵn
sàng cho việc gặp ai đó, đặc biệt đối
tượng lần này lại là người sẽ theo mình
suốt cuộc đời: “Bây giờ, khi biết mình
không thể trốn thoát “cái lần sau” mà
má nói, tôi chợt thấy lạnh gáy và cứ rọ
rạy trong nỗi lo sợ phập phồng. Tôi chỉ
còn biết mong chờ cái cơ hội gặp lại cô
gái sẽ lùi lại thật xa hoặc lùi xa viễn
viễn” (Bích Ngân, 2009). Điều gì khiến
trước người không may mắn để thỏa
một con người từng có thể trở thành
mãn cái miệng “rất đời” của mình. Một
người hùng lại ưu tư việc xem mắt đến
hiện thực cuộc sống mà Bích Ngân đã
vậy? Có lẽ, Út mặc cảm đôi chân tàn phế
phản ánh đúng chỗ, đúng tâm trạng của
kia và chính hạnh phúc của cô gái nào
nhân vật Út làm độc giả vừa đau lòng,
đó sẽ trong tay một người như anh, thứ
hạnh phúc mà người con gái phải gửi
vừa tức giận.
Ngay cả khi gặp mặt vợ tương lai, anh gắm tấm thân suốt đời cho chồng mình.
cũng sợ hãi nên lần đầu đã không ra gặp. Anh sợ mình tổn thương người khác,
Út sợ đối diện với cô gái bằng một thân người sẽ đầu ấp tay gối với mình: “Làm
xác không trọn vẹn nên anh đã trốn vào sao có thể tự tin được khi một thằng
phòng: “Lẽ ra phải chuẩn bị đón cô ấy người thiếu mất hai chân mà đi cưới vợ.
nơi phòng khách, tôi lại vội vã đẩy xe Làm sao tôi có thể đứng vững trên đôi
trốn biệt trong phòng” (Bích Ngân, chân nhựa. Làm sao tôi có thể bù đắp
209
Tạp chí Nghiên cứu khoa học và Phát triển kinh tế Trường Đại học Tây Đô
Số 10 - 2020
được sự thiệt thòi này cho người con gái
Ngay lúc vợ anh hỏi tài xế về những
chọn tôi làm chồng” (Bích Ngân, 2009). chiếc xe đẹp, anh hiểu thứ cô muốn
Không phải ai cũng suy nghĩ được như nhiều hơn là một người chồng tàn tật. Cô
Út, anh lo sợ cho người khác bị tổn trở thành người đàn bà tham vọng mà
thương nhưng anh chưa từng nghĩ liệu anh trai Út đã cảnh báo: “Nghe cô hỏi
người con gái đó có thương mình thật anh tài xế, tôi thấy vợ tôi không đơn
lòng không. Nếu cuộc sống ai cũng suy giản là một cô gái đang tập tành vòi
nghĩ như vậy, có lẽ không ai sẽ bị đau vĩnh mà còn là một người đàn bà như
lòng, không ai sẽ phải rơi nước mắt nữa. anh tôi cảnh báo, đang muốn được sở
Nhưng mọi thứ sẽ ổn thôi bởi con người hữu nhiều thứ, chớ không chỉ là một ông
phải trải nghiệm để cảm nhận, để đương chồng cụt mất hai chân” (Bích Ngân,
đầu với sự thật phía trước.
2009). Út nhận thấy cô không còn là một
người vợ như ngày nào, mặc cảm càng
tăng khi anh thấy mình vô dụng không
bằng tên tài xế kia. Hay bản thân mỗi
chúng ta quá khát vọng vào những thứ
sa hoa, phù phiếm đem lại cảm giác mới
mẻ, thú vị hơn. Thật ra, ai cũng có lòng
tham nhưng một chút thôi, hãy quay đầu
về phía sau, luôn có người chờ ta ở đó.
Giá trị thật sự của cuộc sống là tấm lòng
chứ không phải là thứ trang sức lấp lánh
nhưng lạnh lẽo, vô tri vô giác. Đôi chân
lại được nhắc đến trong mặc cảm của
bản thân anh. Mất mát trong tình yêu
nhưng anh vẫn giữ phần hồn mình như
sự ích kỉ cho riêng bản thân. Đôi lúc anh
muốn dùng thân thể ấy, neo giữ thể xác
cô lại bên cạnh mình: “Tôi vội nhoài
người trườn lên người vợ tôi và bằng tất
cả nỗ lực của một gã đàn ông tật nguyền
cường tráng, tôi biến tôi thành cái neo,
neo giữ xác thân cô”(Bích Ngân, 2009).
Út làm tất cả mọi thứ để níu giữ phần
hồn của cô nhưng anh biết đã tới giới
hạn của bản thân. Ai cũng phải đối mặt
với những giới hạn đó cho dù là những
người trong gia đình Út.
Nỗi mặc cảm của Út ngày càng tăng
nên anh luôn muốn được bình yên, được
sống một cuộc đời như bao kẻ khác.
Mặc cảm về bản thân khiến anh nghẹn
ngào và thậm chí không thể thở được:
“Có cái gì đó nghẹn ứ nơi ngực. Giá như
nhu cầu sống và được sống của con
người chỉ đơn giản ở việc ăn và uống.
Giá như tôi đang dày vò bởi cái đói, cái
khát nơi dạ dày. Giá như trí não tôi
trắng trơn như cuộc phim bị lọt sáng.
Giá như trong lồng ngực tôi, quả tim
không còn co bóp” (Bích Ngân, 2009).
Út không muốn suy nghĩ đến nó nữa
nhưng sự hiện diện của một “thằng
người” bị tật nguyền vẫn trong tâm trí
anh. Anh muốn trí não mình “trắng trơn”
để không phải suy nghĩ, muốn trái tim
ngừng đập để không còn đau đớn. Phải
chăng, chúng ta đôi lần cũng muốn tự
xóa đi ký ức để không phải vùng vẫy
trong thống khổ nữa. Ta muốn quên đi
lại càng khắc sâu nỗi đau đó, nhưng ta
vẫn phải cam chịu, phải tiếp tục sống,
bởi ta muốn một ngày nào đó vượt qua
tất cả để hạnh phúc.
210
Tạp chí Nghiên cứu khoa học và Phát triển kinh tế Trường Đại học Tây Đô
Số 10 - 2020
Như vậy, Út trở về sau cuộc chiến và mẹ. Nhìn vào ngôi nhà này, mọi người
cố gắng hòa nhập với cuộc sống thường cứ nghĩ họ sống rất yên vui, một phần
nhật nhưng phải đối diện với nhiều nỗi nào đó thôi vì mỗi thành viên trong nhà
mặc cảm về cơ thể tàn tật của mình. Nỗi đều có cuộc sống “xô lệch” mà chỉ riêng
dằn vặt bản thân và cố kiềm chế cảm xúc họ mới biết.
trong tâm hồn làm Út đôi lần quằn quại
Người mẹ tần tảo của Út luôn hy sinh
cùng nỗi đau, tự mình thống khổ và anh
mọi thứ cho gia đình nhưng đổi lại bà
không chia sẻ điều đó với ai. Bởi anh
vẫn không nhận được tình yêu trọn vẹn
biết, mình không thể làm người khác
từ chồng, không bao giờ tâm bà yên ổn
liên lụy đặc biệt là người mẹ đáng
vì lo cho con, đặc biệt là Út, người bà
thương luôn chăm sóc cẩn thận cho anh.
yêu thương bằng tất cả những gì mình
Út tự ti khi thấy những người có cơ thể
có. Lúc nhỏ, bà đã thương Út nhất nhà,
lành lặn vì khi đó anh thấy mình thật vô
mỗi lần đi chợ luôn có quà bánh gì đó
dụng, không làm được gì cả. Đổi lại, Út
cho con: “Có lẽ là đứa con út nên tôi
luôn được má chìu, cho tôi đưa tay
ngoắc bất kỳ người bán hàng rong nào
mà tôi muốn. Tôi tha hồ ăn, hết bánh
cam, bánh còng, bánh da lợn lại được
ăn những cây cà – rem ngọt lịm mát
lạnh bốc khói được lấy ra từ trong chiếc
thùng xốp mà người bán thường quảy
có suy nghĩ tích cực và chấp nhận
khuyết điểm của bản thân, anh giữ cho
phần hồn mình không sa đọa, xấu xa đi.
Qua đó, cho thấy Bích Ngân thương xót
cho những con người nhỏ bé đặc biệt là
người lính trở về sau cuộc chiến. Bà
nâng niu nhân vật, phản ánh đúng sự thật
về hiện thực cuộc sống luôn có những
trên lưng” (Bích Ngân, 2009). Đến khi
bị tật nguyền, mẹ Út vẫn như ngày nào
chăm sóc, bảo vệ anh như một đứa trẻ.
mặt tốt và mặt xấu mà nền văn học trước
đó ít nói đến.
Anh cảm thấy hơi ấm và cả nỗi đau mà
bà đang gánh. Cuộc sống của mẹ anh
chưa bao giờ là trọn vẹn, thế giới của bà
bây giờ chỉ sống vì con mình, vì gia
đình.
2.2. Nhân vật chứng kiến cuộc sống
“xô lệch” của người trong gia đình và
ngoài xã hội
2.2.1. Nhân vật chứng kiến cuộc
sống “xô lệch” của người trong gia
đình
Chính vì yêu thương đến tuyệt đối
như vậy khiến xung quanh Út thêm ngột
ngạt và có lỗi với mẹ hơn. Anh biết
mình cũng là một nguyên nhân kiến bà
mệt nhọc như vậy. Trong những cơn xúc
động, Út muốn thét lên nhưng không
làm được khi nhìn mẹ: “Tôi chỉ muốn
gào lên: “Má biết quá mà, con không
muốn tiếp tục sống như vầy nữa!”.
Nhưng tôi không gào lên nổi trước đôi
Mỗi nhà đều có cuộc sống riêng
nhưng đằng sau bức tranh gia đình hạnh
phúc mà người đời thường ước ao lại có
những gốc khuất mà họ không thấy
được. Giống như gia đình Út, một gia
đình có cuộc sống ổn định, các con đều
có công việc và hạnh phúc riêng trừ Út
ra, vì anh bị tàn tật nên vẫn sống với ba
211
Tạp chí Nghiên cứu khoa học và Phát triển kinh tế Trường Đại học Tây Đô
Số 10 - 2020
mắt thâm quầng, ứ lệ của má” (Bích che chở cho chị ấy giống như anh hiện
Ngân, 2009). Bà đã hy sinh quá nhiều tại vậy. Tấm lòng người mẹ luôn bao la
cho gia đình này, tuổi trẻ, đam mê và nhưng người con có thật sự yêu thương
khát vọng đều cất vào nơi sâu thẳm mẹ bằng với tình cảm đó không. Phải
trong tâm hồn. Thanh xuân của một cô chăng, khi chúng ta làm mẹ mới hiểu nổi
gái dừng lại khi gặp tình yêu của đời tại sao lại thương con hơn tất cả, thậm
mình, phải chăng đó là sự bồng bột của chí có thể chết vì con bởi có cha mẹ nào
tuổi trẻ hay là chân tình thật sự. Để rồi để con hy sinh cho mình. Mẹ Út có thể
bà buông xuống tất cả đến với một tâm sự với anh về chuyện ngoài lề
người đàn ông lãng tử tài hoa: “Từ một nhưng về tình cảm trai gái của bà thì
cô gái biết đàn biết hát, biết đọc, biết không, bởi Út hiểu tình yêu đó nhiều
viết tiếng Tây, bà đã khước từ gần như nhất cũng là sự gồng gánh vất vả của bà.
tất cả để được sống với người đàn ông
chân chất mà tài hoa, cũng biết đàn biết
hát, biết viết kịch, biết làm thơ” (Bích
Còn ba anh, người luôn nghiêm chỉnh
với nhà nước, là một cán bộ trung thực
nhưng đôi lúc ông đặt sự việc quá khuôn
Ngân, 2009). Đó là lựa chọn của bà,
khổ làm Út thấy có khoảng cách. Sự đối
luôn làm hài lòng chồng và sống theo
lập của ba anh trong gia đình và công
cách mà ông mong muốn. Nhưng chưa
việc cũng chính là nguyên nhân làm
một lần bà than vãn hay hối hận vì đã
cuộc sống người trong nhà xa cách nhau,
xa cách giữa ông và con trai: “Giản dị,
nhiệt tình, ông luôn thuộc về đám đông.
lấy ông. Thậm chí, mẹ Út thay đổi cuộc
sống vốn có của mình để đi theo ông.
Tình thương đó của mẹ Út nay lại Âm thanh ồn ào từ đám đông khiến ba
cũng vì đứa con gái của mình phá thai tôi không nhận ra tiếng gọi của tôi”
mà bao dung tha thứ, chắc rằng bà cũng (Bích Ngân, 2009). Vốn sự đồng cảm và
biết nỗi khổ của con gái mình. Điều đó trách nhiệm mà ông mang đến cho cộng
làm Út thấy giận vì chị mình đã bóp chết đồng quá ấm áp và thân thiện, đến mức
một sinh mạng: “Tôi còn giận cả má, bởi Út không cảm nhận ba mình thuộc về
sau cơn giận tím tái đối đứa con gái gia đình. Ông thuộc về những người
nhẫn tâm bóp chết một mầm sống, má ngoài xã hội, họ cần ông: “Ông có ánh
lại bao dung như một bà tiên. Bà săn sóc mắt trong, cái nhìn ấm. Cái bắt tay ân
chị, vỗ về chị như chị là một đứa trẻ và cần siết chặt của ông còn ấm hơn ánh
đang bị sốt. Bà pha sữa, khích lệ chị nhìn. Họ lắng nghe ông. Họ chờ đợi. Họ
uống cạn ly, dìu chị vào phòng bà nằm hy vọng. Cái cảm giác hạnh phúc khi
nghỉ rồi bà vào bếp, lục đục làm bữa được ký thác lòng tin khiến ba tôi lại
cơm chiều” (Bích Ngân, 2009). Thật tiếp tục hy sinh những gì có thể hy sinh,
vậy, bà giận tím tái đấy nhưng cũng đau kể cả cái bổn phận làm chồng, làm cha”
lòng cho con gái mình. Bà không thể bỏ (Bích Ngân, 2009). Nhưng gia đình cũng
con trong lúc nó đau bệnh, “con dại cái cần ông hơn cả họ. Người vợ bao dung
mang” thì mẹ anh cũng phải chăm sóc, và những đứa con đều hy vọng ba mình
212
Tạp chí Nghiên cứu khoa học và Phát triển kinh tế Trường Đại học Tây Đô
Số 10 - 2020
sẽ quan tâm tới gia đình hơn tất cả người toàn nhận ra khi quan sát vợ mình: “Giờ,
ngoài đó. Chính vì người đàn ông mang ngồi rửa chén mà mắt cô nhìn đâu đó,
trọng trách lớn lao trong nhà, trụ cột của khiến chén dĩa, đũa muống, dao thớt
gia đình, nên vợ và các con luôn nể sợ chạm vào nhau tạo ra mớ âm thanh rộn
ba nhưng hơn tất cả họ yêu thương và tin rạo, ồn ào. Cô cũng quên lau khô chén
tưởng vào người đó. Họ cần một người tô dĩa trước khi úp làm nước nhỏ giọt từ
đàn ông nghiêm chỉnh nhưng cần nhiều kệ chén xuống nền gạch, loang ra nhộp
nhất vẫn là sự quan tâm, chăm sóc của nhẹp” (Bích Ngân, 2009). Không còn vẻ
người ba, người chồng.
cẩn thận như ngày nào, cô làm anh thấy
lạ lẫm trong bóng dáng thất thần đó. Có
lẽ, sự thay đổi như bắt đầu cho một cơn
ác mộng mà anh chưa từng nghĩ đến. Cô
ấy bồn chồn ngay khi cả nằm bên người
chồng, thậm chí đầu cô lệch ra khỏi
chiếc gối chữ Phúc, một thứ mà anh rất
trân trọng. Mỗi giây, mỗi phút ở nhà anh
đều quan sát và muốn biết cảm giác vợ
thế nào. Mặc dù, phụ nữ nhạy cảm hơn
đàn ông nhưng không vì thế mà phái
mạnh không cảm nhận được người cùng
gối đang có những biểu hiện khác
thường. Chỉ cần để tâm đến nhau thì
chúng ta có thể biết được đối phương
như thế nào.
Sinh hoạt của gia đình cũng thay đổi
từ khi Út có vợ. Cô dâu mới về ngày đầu
luôn bẽn lẽn và hồi hộp, một chút vụng
về, một chút luống cuống đều được Út
chú ý từng chút một. Cô bắt đầu hòa
nhập với sinh hoạt gia đình chồng bằng
sự chăm chỉ của mình. Mọi cô dâu đều
phải đến nhà bếp đầu tiên, bởi đây là nơi
thuộc về phụ nữ nhiều hơn đàn ông, đặc
biệt là khi ai đó mới về làm dâu: “Cô
đứng nghiêng, người mặc bộ đồ màu
hoa cà, đôi tay cô chậm rãi lựa chọn,
phân ra từng loại, chén ra chén, dĩa ra
dĩa, riêng biệt, miệng lẩm nhẩm đếm. Cô
đếm một cách chăm chú và không đếm
xỉa gì đến thái độ dò xét của con
Mâu thuẫn nhỏ dần xuất hiện giữa hai
Phèn”(Bích Ngân, 2009). Cô vợ mới vợ chồng, Út muốn cô quan tâm anh
làm anh thấy nao lòng, có lẽ chưa bao bằng tình yêu thương của một người vợ
giờ cô có một gia đình thật sự nên lúc hơn những câu hỏi cho có. Anh muốn
này đây, đôi tay ấy run rẩy vì có một nơi những lời hỏi thăm dành cho những
nương tựa, một người chồng bên cạnh. người đang yêu nhau: “Mà chưa lần nào
Hạnh phúc của một cô gái thiếu gia đình cô hỏi “Anh đang nghĩ gì?” hay “Anh
chính là tìm thấy mái ấm thuộc về mình. biết em đang nghĩ gì không?” Tôi vẫn
thầm mong bất chợt thấy vợ tôi nằm
thao thức hay nghe tiếng thở dài của cô
để chúng tôi có thể “gặp nhau” trong
nỗi khắc khoải kìm nén của mỗi người”
Dần lâu cô vợ bé nhỏ của Út lại muốn
nhiều hơn thứ mình muốn, một thứ đố
kỵ mà bản thân cô không nên có. Những
câu hỏi không còn ngây thơ nữa mà thay
(Bích Ngân, 2009). Hoàn toàn cảm nhận
vào đó là vì sao người đó làm chức thấp
lúc này của anh về vợ chỉ là thân xác,
hơn ba mà đi xe sang hơn ba. Trong suy
không còn thấy trong đôi mắt cô sự hiền
nghĩ cô bắt đầu bồn chồn mà Út hoàn
213
Tạp chí Nghiên cứu khoa học và Phát triển kinh tế Trường Đại học Tây Đô
Số 10 - 2020
hậu yêu thương ngày nào. Điều đó khiến biết khái niệm tình yêu của chị mãnh liệt
Út sợ và không dám nhìn thẳng mắt vợ. đến nhường nào. Lúc này đây, anh có
Út mê đắm cơ thể và khuôn mặt của vợ, thể thấy chị yếu đuối nhưng chị vốn
anh nhận ra cô có thói đua đòi: “Tôi lờ mạnh mẽ, chị bảo vệ tình yêu của mình
mờ nhận ra tính khí của một cô gái đua khi bị chồng dùng lời lẽ xúc phạm: “Chị
đòi trong cái thân thể đàn bà sung mãn nhào đến anh. Bằng một cái hất tay của
của vợ tôi” (Bích Ngân, 2009). Cô muốn chồng, chị dội ra, lảo đảo, trượt chân,
anh say mê đến mức không thể bỏ cô và khụyu xuống sàn gạch” (Bích Ngân,
thấy rõ dáng vẻ ấy qua ánh sáng của 2009). Út hiểu chị mình đã phải vừa trải
ngọn đèn mà cô không cho anh tắt. Một qua cuộc phá thai đau đớn nay phải bị
khi bắt được điểm yếu của ai đó, chúng chồng dùng lời nói và hành động làm
ta thường sử dụng nó để khống chế tổn thương. Anh không đủ sức bảo vệ
người khác và tình yêu chính là sự uy chị, chỉ có thể hét lên với anh rể nhưng
hiếp đáng sợ nhất. Thật sự, anh say vô dụng, người đàn ông đó muốn chị
cuồng với vợ và cô biến anh thành nô lệ anh phải đau khổ. Tàn nhẫn lấy lại lời
của mình.
yêu và sỉ nhục tình yêu của chị, anh rể
làm Út bàng hoàng, bởi anh ta vốn
không phải thế: “Tôi vẫn không thể tin
được một người sống điềm đạm mực
thước như anh rể lại có hành vi của một
kẻ phục thù”(Bích Ngân, 2009). Sự ghen
tuông của một người đàn ông làm anh rể
mất đi bình tĩnh và làm tổn thương
người từng đầu ấp tay gối, vợ của mình.
Hận thù của con người thật đáng sợ, có
thể sai khiến người ta đâm vào tình yêu
say đắm ngàn vết dao găm mà chưa thấy
thỏa mãn. Có lẽ, kẻ phục thù phải làm
người khác thống khổ bản thân mới thấy
vui vẻ được.
Mâu thuẫn giữa thể xác và linh hồn
Út làm anh có khoảng cách với vợ dù cơ
thể thuộc về cô. Đôi lúc anh thấy mình
bị tách rời khỏi người vợ vì anh đang
dần chứng kiến sự “xô lệch” quá mức
của cô: “Tuy nhiên, nhiều lúc, đang
trong những giây phút đắm chìm, tôi lại
thấy mình bị kéo phăng ra bởi một bàn
tay vô hình nào đó. Tách ra và trơ trọi.
Tôi thấy mình cách biệt ngay trong
những khoảnh khắc tưởng như hòa làm
một với vợ” (Bích Ngân, 2009). Anh có
thể tặng cô thân thể nhưng linh hồn và
suy nghĩ thì không. Một phần ích kỷ
trong anh đã nắm giữ hồn vía anh lại.
Anh ta lại quyết định ly hôn, dù cháu
Bởi vì, người con gái ấy đã không còn của Út có làm cầu nối cũng không thể
như một cô dâu hiền và biết vâng lời. Cô quay lại, chị anh chua xót ký tên ngay
bắt đầu thích son phấn và trốn học đi trong bệnh viện. Út biết chị phải suy
nhảy đầm hơn là nằm đấy cho anh đùa nghĩ kỹ mới ký bởi bản năng một người
giỡn những sợi tóc như ngày nào.
mẹ, chị không cho phép con mình bị tổn
thương về tinh thần: “Chị sợ khung
xương non nớt của thằng con trai bị kéo
lệch. Chị sợ trí não của thằng bé bị xô
Cuộc sống của chị Út đã “xô lệch” từ
lúc chị ngoại tình. Dù vậy, chị vẫn bảo
vệ tình yêu của mình bằng mọi giá. Út
214
Tạp chí Nghiên cứu khoa học và Phát triển kinh tế Trường Đại học Tây Đô
Số 10 - 2020
đẩy và sợ trái tim bé bổng của nó bị xé ngộ với mình lúc này là chị: “Còn với
làm đôi” (Bích Ngân, 2009). Thật vậy, anh tôi, dù anh thỉnh thoảng vẫn tạt qua
chị đang bảo vệ thằng bé với tư cách chỗ tôi, thăm hỏi trò chuyện, xoa đầu
một người mẹ trẻ, bảo vệ tình yêu của bóp vai, cho tiền cho quà, tôi vẫn chưa
mình mà không ai có thể xúc phạm. Chỉ mở lòng mình” (Bích Ngân, 2009).
có thể là tình mẫu tử mới làm người mẹ Không chỉ những lúc này mà ngay từ
trở nên yếu đuối đi bởi kết thúc một nhỏ, chị đã trông chừng anh, cùng chia
cuộc hôn nhân đối với người phụ nữ là sẻ những quyển sách mà mình yêu thích.
một thiệt thòi. “Một đời chồng” như Chị chính là người thân quan trọng thứ
đánh dấu sự đổ vỡ cho cuộc đời phụ nữ, hai sau mẹ anh. Anh của Út cũng đang
miệng đời chưa bao giờ là thứ tốt đẹp để chênh vênh trong một xã hội mà anh
xăm soi quá khứ của người khác. Nhưng nghĩ có thể giải quyết bằng tiền: “Ở nhà
để bảo vệ con, người mẹ có thể hy sinh mình có nhiều người quá tốt rồi nên con
để tâm hồn bé bổng của nó không không cần phải tốt như vậy để dễ sống
thương tổn.
hơn” (Bích Ngân, 2009). Anh Út vốn
làm ăn dựa vào hơi ba và ăn “xén” từ
công việc của mình trở nên giàu có. Anh
mua nhà to, đất rộng mua những trang
sức đẹp cho vợ đeo nhưng thử hỏi nếu
anh không áp ứng mọi nhu cầu của vợ,
liệu cô sẽ thỏa mãn cuộc sống hôn nhân
này. Bởi vợ anh trai Út vốn là một cô gái
đua đòi, cũng đầy tham vọng: “Em… em
đầy đủ lắm mà… mà ngày cưới lại đeo
đôi bông bằng vàng mười tám” (Bích
Ngân, 2009). Cô ấp úng chê bai lễ vật
chỉ là bông tai bằng vàng mười tám
trong khi anh của Út đã bù đắp bằng đôi
bông tai “nạm hột xoàn” sau đó. Cuộc
sống hôn nhân gia đình anh Út bị đồng
tiền chi phối quá nhiều, vì thế tình cảm
vợ chồng không được khấn khít. Thật
vậy, khi chúng ta xây dựng tình yêu dựa
trên tiền bạc quá nhiều thì tình cảm đó
cũng khô khan và lạnh lẽo như tờ tiền
vậy.
Sự “xô lệch” của chị Út đã đem đến
nhiều bài học cho cả hai người. Không
phải chị không biết đau mà chị cố giấu
nó đi để sống tiếp. Còn Út cũng trưởng
thành hơn, hiểu rõ lời thách đấu trước
đây của chị: “Chắc cũng không khác gì
tôi, chị cũng mang thương tích, cũng cắn
răng chịu đau. Và, có lẽ, chị cũng đang
sống cùng với nỗi đau” (Bích Ngân,
2009). Hai chị em tâm sự thật lòng đã
hiểu rõ, hôn nhân không phải một sớm
một chiều là hạnh phúc. Có người chia
sẻ những tâm tư trong lòng cho người
khác để được nhẹ lòng nhưng có những
điều không thể nói được với ai vì hạnh
phúc của mình liệu người khác có hiểu
được. Chị Út lựa chọn im lặng vì chị biết
nỗi đau này không ai có thể giải quyết
được thay mình. Đó có thể là nỗi đau
của Út hiện tại, cũng có thể là nỗi đau
của chị anh ngay lúc này.
Bích Ngân đã kéo sự “xô lệch” của
những thành viên trong gia đình Út bằng
cách gắn kết họ trong một chuyến hành
Ngay cả đối với anh của nhân vật Út
cũng chưa từng tâm sự như chị. Vì Út
cảm nhận người hiểu mình, cùng cảnh
215
Tạp chí Nghiên cứu khoa học và Phát triển kinh tế Trường Đại học Tây Đô
Số 10 - 2020
trình. Cuộc hành trình tìm mẹ của ba Út, sống “xô lệch” của những thành viên
sự thay đổi khi mọi người hăng hái tham trong gia đình. Bởi trong mỗi người
gia: “Và khi thấy khó, thấy phía trước là chúng ta dù không phải mang nỗi đau
cuộc tìm kiếm gian nan và cuộc tìm kiếm thể xác nhưng mỗi người lại có một nỗi
đó lại là mối bận tâm chung, là điểm niềm riêng không thể giãi bày, tâm sự.
muốn đặt chân đến của tất cả, thì hình
như từng thành viên trong cái gia đình
vốn dân chủ mà đơn độc đã biết nhìn
2.2.2. Nhân vật chứng kiến cuộc
sống “xô lệch” của người ngoài xã hội
Út là người rất nhạy cảm với mọi thứ
xảy ra xung quanh nên anh hoàn toàn
cảm nhận được cuộc sống “xô lệch” của
những người mình đã từng tiếp xúc.
Ngay cả những người bạn chung chuyến
xe ra chiến trường, anh chứng kiến cách
mà họ sống vô cùng buông thả và mất
hình tượng: “Thằng làm càn, đập phá.
Thằng chửi rủa la hét. Thằng cạy miệng
không nói lời nào. Thằng nằm ngửa hát
nghêu ngao. Thằng hứng lên tuột quần
khoe “của quý”. Thằng mân mê hình cố
nhân rồi tru lên như chó dại…” (Bích
Ngân, 2009). Đó là lúc Út nhận ra những
người bạn này đã không còn như lúc
trước, họ chênh vênh trượt ra khỏi ranh
giới của một người lính. Cuộc sống của
họ thay đổi và tính cách cũng thay đổi
đến không ngờ. Họ là những người may
mắn sống dù thân xác không vẹn nguyên
được trở về nhà nhưng họ không trân
trọng điều đó. Nếu chúng ta may mắn
được sống thêm một lần nữa thì phải biết
trân trọng cuộc đời này. Chúng ta đừng
lúc nào cũng biện minh cho sự yếu đuối
của bản thân vì chỉ có mình mới có thể
vào mắt nhau và cố gắng xích lại gần
nhau” (Bích Ngân, 2009). Thậy vậy, vợ
anh đi chùa thỉnh một cái thố để đựng
tro cốt bà anh. Mẹ anh ngồi lên xe cho
con dâu chở, anh trai thì lo phương tiện
và thuê người bốc mộ.
Tất cả như một mắt xích đang được
gắn kết, Út thấy được sự đoàn kết và
thay đổi của mỗi người. Cái vốc lên từng
nắm đất của từng thành viên làm Út nao
lòng, như mọi người đã biết trân trọng
những thứ mất đi, không thể quay lại:
“Tôi chợt nhớ cái ngày ảm đạm đưa ông
tôi về với đất. Rồi tôi lại nhớ lời nói đều
đều vô cảm của vị linh mục về thứ ánh
sáng nơi thiên đường”(Bích Ngân,
2009). Đó cũng là thông điệp mà Bích
Ngân muốn nói đến về sự sẻ chia, có thể
trong cuộc sống không thể như ý ta
muốn nhưng hãy cố gắng yêu thương và
trao yêu thương đó cho mọi người. Mọi
chuyện sẽ không thể vãn hồi nếu người
đó trở về cõi vĩnh hằng, hãy sống vì hiện
tại và chấp nhận quá khứ dù có đau
thương.
Như vậy, cuộc sống vốn dĩ sẽ rất bình cứu được chính mình.
yên nếu con người không phải gánh trên
Út thấy mình may mắn nhưng cũng
mình những nỗi đau mang tên mặc cảm.
Với Út, nhân vật phải chịu đựng những
mặc cảm với cơ thể bị thương tật và luôn
phải đối diện với nhưng nỗi đau về cuộc
không thể khuyên nhủ họ, bởi đó là cách
họ chọn sống một cuộc sống như thế.
Nhưng cũng có những người được làm
216
Tạp chí Nghiên cứu khoa học và Phát triển kinh tế Trường Đại học Tây Đô
Số 10 - 2020
chủ tịch: “Trên gương mặt nó, không nước còn bạn anh chỉ là một tên bỏ trốn
còn vết tích của một kẻ đào ngũ. Thay trong nỗi sợ hãi. Chúng ta không thể đổ
vào đó, với cương vị là một chủ tịch lỗi hoàn toàn cho người đào ngũ bởi
phường, là vẻ cứng cỏi từng trải của một trong cuộc chiến sống chết liệu ai cũng
người nắm giữ an sinh của nhiều người” dũng cảm đối đầu. Trong sự xô lệch của
(Bích Ngân, 2009). Có thể đó là một họ, ta thấy được cuộc sống phũ phàng
chức cao đối với bạn Út nhưng anh biết, như thế đấy, hình tượng người lính lúc
người bạn này từng đào ngũ. Một người này không còn được thần tượng hóa đẹp
bạn khác của Út cũng từng trốn về khi đẽ đến mức không tì vết. Khi đối mặt
chỉ mới đến Campuchia một tuần: “Lúc với tử thần lúc nào cũng trực chờ bên
đợi chị vào quán mua hủ tíu, dù bị chói cạnh, họ cũng biết sợ hãi và cũng sợ chết
nắng buổi sớm, tôi vẫn nhận ra thằng như bao người.
bạn ở cùng phường, cùng đi nghĩa vụ
quân sự một lượt với tôi và khi qua đến
Capuchia được một tuần thì nó tìm cách
trốn về” (Bích Ngân, 2009). Dù những
người bạn của anh có làm chủ tịch
phường hay một người bình thường thì
cuộc sống họ đã “xô lệch” vì sự nhút
nhát và trốn chạy trước trách nhiệm của
Hay nói đến anh tài xế, người được
xem là một tay lái giỏi và khá gần gũi
với gia đình Út. Trong vẻ bề ngoài tận
tụy đó lại là một kẻ rút xăng của ông chủ
kiếm thêm thu nhập: “Anh tài xế tỏ ra
không đồng tình với sự cần kiệm khác
thường của ba tôi nhưng lại lợi dụng,
triệt để lợi dụng nó. Anh thường kê
một người lính. Út chính là người hiểu
rõ điều này nhất, bởi đó là bạn từng đi
chung con đường với mình.
khống số xăng mà ba tôi không dùng
chiếc xe đi công cán và cũng kê thêm số
tiền sửa những hỏng hóc của chiếc xe
Anh mất đi đôi chân nhưng anh có già nua, thường bệnh tật” (Bích Ngân,
tâm hồn đẹp nhất trong số họ. Có lẽ, chỉ 2009). Anh tài xế càng ra vẻ nhiệt tình,
những người níu giữ được linh hồn mình điều đó càng cho thấy anh vô sỉ mà
mới nhận ra sự sai lệch của người khác, không ai biết. Vì sao Út không vạch
dù hiện tại bạn anh có cuộc sống tốt. trần, anh lại trốn tránh kẻ trộm xăng như
Phải chăng, “người không vì mình trời thể sợ bị phát hiện. Nếu anh đưa mọi
chu đất diệt” nhưng Khổng Tử cũng việc ra ánh sáng, ba anh lại mất một tài
từng nói “người quân tử hiểu rõ nghĩa, xế giỏi và ai chắc người sau sẽ còn tệ hại
kẻ tiểu nhân hiểu rõ lợi”. Người quân tử như thế nào. Việc đó không có nghĩa Út
và kẻ tiểu nhân chỉ khác nhau một điểm đồng tình với việc làm của anh tài xế.
rõ rệt nhất đó là đức hạnh. Út và người Chỉ là nếu cuộc sống bắt anh ta trở thành
bạn của Út chính là một người quân tử tên trộm thì anh cũng chỉ giả danh một
và một kẻ chỉ biết lợi ích cho bản thân người tận tụy, có tâm mà thôi. Một
mình. Hành động của họ minh chứng người có tâm thật sự sẽ không bao giờ
cho sự “xô lệch” bên trong mỗi người, lợi dụng sự tín nhiệm người khác để
Út mất đi đôi chân để ra trận bảo vệ đất hám lợi. Một số người trong cuộc sống
217
Tạp chí Nghiên cứu khoa học và Phát triển kinh tế Trường Đại học Tây Đô
Số 10 - 2020
chính là “chiều người lấy của” một cách thoải mái như ba anh thôi. Dù sao cũng
khéo léo nhưng lớp mặt nạ đó có ngày là bài học cho anh và cũng đáng thương
cũng sẽ bại lộ, vì không muốn người cho tư tưởng ấy. Không gì khác ngoài
khác biết trừ khi mình không làm. việc đeo cho mình chiếc mặt nạ trung
Chẳng lẽ, niềm tin con người lại rẻ mạt thành rồi sống trong lo sợ mỗi ngày. Một
hơn cả một ít xăng, một vài đồng tiền cuộc sống lệch lạc mà Bích Ngân xây
sinh sống. Không ai quy định chúng ta dựng thành công nhân vật phụ phản ánh
phải làm như vậy mà tùy theo cách mà hiện thực rõ ràng lúc bấy giờ.
chúng ta chọn sống như thế nào. Nhưng
Người mà làm cầu nối cho gia đình
ta đừng vì đồng tiền mà bán rẻ lương
Út một phần nào đó chính là mẹ nuôi
tâm, bởi vì thứ vật chất sẽ tan biến thành
của ba. Một người mẹ anh hùng thật sự:
tro bụi chỉ có giá trị tinh thần mới tồn tại
“Cả gia đình nội đây đã nuôi giấu che
chở cho ba và nhiều cô chú khác trong
lâu dài.
Điều mà Út không thể chấp nhận là những năm chiến tranh ác liệt nhất.”
việc anh tài xế nhồi nhét vào đầu vợ anh (Bích Ngân, 2009). Người con của bà đã
những thứ xa xỉ, kiến thức về cái thẩm đỡ đạn cho ba Út mà hy sinh. Những con
mỹ hiện đại đến mức cô đi sai hướng ba người này, Út hiểu họ trải qua nhiều vất
chồng chỉ dẫn. Chính sự thân thiết quá vả và là nhân chứng sống cho cuộc chiến
mức khiến anh nói ra suy nghĩ một cách tàn khốc đó như mẹ của anh. Đến cuối
sỗ sàng với ba Út: “Tại chú không để ý đời, bà còn bị ung thư tử cung giai đoạn
đó thôi, chứ làm nghề gì cũng có cớ để cuối nhưng hơi thở cuối cùng bà vẫn
xoay sở hết, như tài xế bọn cháu thì… ăn muốn về nhà. Có lẽ, bà đã đến lúc sắp
xăng, còn làm ở bếp ăn tập thể như bà trở về với cát bụi, bà đem lại sự gắng kết
xã chú Út thì ăn dầu ăn mỡ, ăn thịt ăn cho gia đình, đặc biệt là với anh trai Út.
cá, còn làm cầu làm đường như chú ba Khi anh ôm bà xuống ghe và đưa bà về
thì ăn sắt, ăn thép…” (Bích Ngân, nơi chôn rau cắt rốn để an nghỉ. Một
2009). Tư tưởng của anh hoàn toàn sai nhân vật có vai trò to lớn kết nối giữa
lệch với tư tưởng chính trực của ba Út, quá khứ và hiện tại, kết nối cho gia đình
điều đó làm ông tức giận và muốn đuổi Út gần nhau hơn đó là một bà mẹ Việt
anh. Lúc này, anh mới nhận ra mình quá Nam anh hùng sắp rời khỏi trần thế. Đó
lời chỉ im lặng rời khỏi nhà. Út cảm thấy cũng là dấu hiệu kết thúc cuộc chiến,
sự quỵ lụy của anh tài xế cúi đầu trước đưa những người sống tốt như bà an tâm
miếng ăn như con Phèn: “Nhìn anh tài về quê để nơi đây, họ tiếp tục tin tưởng
xế cúi đầu cúi mặt xỏ chân vào đôi giầy mà bước tiếp. Kết thúc câu chuyện ở
da nơi ngạch cửa, tôi lại nhớ đến con một nơi xa lạ nhưng họ lại biết thêm về
Phèn lúc nó quỵ lụy trước miếng ăn” người bạn của bà đã từng giúp đỡ ba Út,
(Bích Ngân, 2009). Nhân cách anh tài xế nay cũng an nghỉ cạnh mộ mẹ ruột mình.
chỉ có vậy, anh không phải sợ ba Út mà Một quá khứ hy sinh của họ đổi lấy bình
chỉ sợ không tìm được ông chủ dễ tính,
218
Tạp chí Nghiên cứu khoa học và Phát triển kinh tế Trường Đại học Tây Đô
Số 10 - 2020
yên cho đời sau, đó cũng là thông điệp phận con người phải sống một cuộc đời
mà Bích Ngân gửi đến độc giả.
không còn là chính mình.
Sự “xô lệch” của mỗi người trong xã
hội này đều xuất phát từ lòng ham muốn.
Dục vọng và hư danh của mỗi người
ngày càng tăng khi ai cũng muốn mình
là nhân vật chính. Họ ganh đua, chèn ép
và thậm chí đập lên nhau để sống và bỏ
quên những phẩm chất đạo đức mà con
người cần có. Vì vậy, họ liên tục tẩy xóa
cuộc đời mình để được đổi mới nhưng
dấu vết cũ vẫn còn đó, mấy ai sống được
một cuộc đời như mong muốn: “Mà thực
ra, có mấy ai được sống như cuộc sống
mà mình mong muốn. Cuộc đời này, có
lẽ giống như một bản nháp khổng lồ.
Một bản nháp không ngừng tẩy
xóa”(Bích Ngân, 2009). Người giữ được
chính mình thì ít, kẻ buông thả đếm
không xuể, phải chăng sức mạnh đồng
tiền quá lớn khiến con người ta sa ngã
hay chúng ta quá yếu đuối trước cám dỗ
của cuộc sống. “Xô lệch” hay không
chính là do chúng ta lựa chọn, con
đường chúng ta đi chỉ ta mới biết phải
làm gì, phải như thế nào để sau này
không hối hận vì lựa chọn điều đó.
3. KẾT LUẬN
Qua tiểu thuyết Thế giới xô lệch, bằng
cái nhìn đầy thấu đáo, nhà văn Bích
Ngân khắc họa tỉ mỉ, tinh tế hình tượng
nhân vật, đặc biệt là người lính thời hậu
chiến với những nỗi đau khôn siết. Đây
cũng là tác phẩm tâm đắc của nhà văn ấp
ủ mười bảy năm cùng nỗi trăn trở về
người lính bị tật nguyền mà một lần bà
đã tận mắt chứng kiến họ quằn quại
trong vũng lầy mang tên “tàn chiến”.
Thông qua những mặc cảm về bản thân
nhân vật tàn phế, nhà văn cho người đọc
thấy sự kiên cường, giữ vững lập trường
của người lính. Dù chứng kiến sự “xô
lệch” của người trong gia đình và người
ngoài xã hội, nhân vật vẫn không bị
cuốn theo những lối sống sai lệch. Từ
những chứng kiến đó, nhân vật còn
trưởng thành hơn về cách sống, cách
nhìn nhận sự việc trong cuộc sống mới.
Dù không phải ai cũng có thể sống một
cuộc đời như mong muốn nhưng họ có
thể cố gắng hết sức để đạt được điều đó.
Chúng ta cứ hy vọng và ước mơ nhưng
Như vậy, Út đã chứng kiến cuộc sống không được phép bán rẻ lương tâm để có
“xô lệch” của những người ngoài xã hội được nó, như thế không còn là ước mơ
nhưng không thể ngăn cản, vì họ đã chấp chân chính nữa, vì nó đã bị vấy bẩn.
nhận sống như vậy. Anh nhận thấy nhiều
điều mà trước đây mình không biết,
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Huỳnh Phan Anh, 2006. Thế giới
truyện ngắn Bích Ngân. Báo Tuổi trẻ.
p=tacpham&action=detail&=3
007. Truy cập ngày 10/8/2020.
người lính cũng có những mặt xấu chứ
không chỉ là hình tượng đẹp đẽ trong
mắt bao người. Người tận tụy như anh
tài xế cũng mang vỏ bọc hoàn hảo để lừa
gạt ông chủ của mình. Từ đó, Bích Ngân
vẽ nên bức tranh hiện thực đời sống phũ
phàng nhưng cũng bi thương cho số
2. Võ Tấn Cường, 2010. Thế giới xô
lệch: Thêm một cái nhìn mới về thế giới
219
Tạp chí Nghiên cứu khoa học và Phát triển kinh tế Trường Đại học Tây Đô
Số 10 - 2020
nội tâm và tính cách con người. Báo
Nhân dân cuối tuần.
11/8/2020.
xô lệch.
a-van-bich-ngan-mai-miet-trong-
gioi.htm. Truy cập ngày 21/9/2020.
3. Nguyễn Văn Long – Lã Nhâm
Thìn, 2009. Văn học Việt Nam sau năm
1975 – Những vấn đề nghiên cứu giảng
dạy. Nxb Giáo dục.
6. Lê Lưu Oanh và Phạm Đăng Dư,
2008. Lí luận văn học. Nxb Đại học Sư
phạm Hà Nội
7. Trần Đình Sử, La Khắc Hòa,
4. Bích Ngân, 2009. Thế giới xô lệch. Phùng Ngọc Kiếm và Nguyễn Xuân
Nxb Hội Nhà văn.
Nam, 2014. Lí luận văn học, tập 2. (Tác
phẩm và thể loại văn học). Nxb Đại học
Sư phạm Hà Nội.
5. Dương Bình Nguyên, 2010. Nhà
văn Bích Ngân: Mải miết trong Thế giới
CHARACTER IMAGE IN BICH NGAN’S NOVEL
THE GIOI XO LECH
La Thi My Hanh1, Phan Van Tien2* and Le Minh Chau3
1Faculty of Linguistics and Literature, Tay Do Universirty
2Center for Testing, Tay Do Universirty
3Training Center for Graduation Standard, Nam Can Tho University
ABSTRACT
Image is picture of human life that is both concrete and general, composed by fiction rich
in aesthetic meaning and ripe affection of the writer before life problems. Character image
is a human being described by the writer and expressed in the work, by literary means. In
the novel The gioi xo lech, writer Bich Ngan built character image as an effective means of
reflecting the newly revived life of Vietnam after the southwest border war, with the
domination of money for human personality transformation. This article contributes to the
discovery of the meaning and beauty of the work as well as to realize the writer’s thoughts
and talents in reflecting the reality of human life and soul through typical images
character, characters have to face to face the “disparity” inside and witness the
“disparity” of society.
Keywords: The gioi xo lech novel, character image
220
17 trang
38240
Free
Bạn đang xem tài liệu "Hình tượng nhân vật trong tiểu thuyết Thế giới xô lệch của Bích Ngân", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- hinh_tuong_nhan_vat_trong_tieu_thuyet_the_gioi_xo_lech_cua_b.pdf
