Bài giảng Cơ sở khoa học vật liệu - Chương 12: Tính chất quang

CHƯƠNG12

TÍNH CHẤT

QUANG

1

12.1 Các khái niệm

• Tính chất quang được hiểu là hành vi của vật liệu đối với tác dụng của bức xạ

điện từ và đặc biệt là của ánh sáng thấy được.

12.1.1 Bức xạ điện từ

- Theo quan niệm cổ điển: Bức xạ điện từ được xem như là sóng gồm hai thành phần

điện trường và từ trường vuông góc nhau và cả với phương truyền sóng.

- Ánh sáng, nhiệt, sóng rada, sóng radio, tia X… tất cả đều là các dạng bức xạ điện từ.

- Mỗi dạng bức xạ được đặc trưng bởi một phạm vi bước sóng và kỹ thuật tạo ra nó.

2

Trong phần này, chủ yếu trình bày các vấn đề có liên quan tới các bức

xạ nhìn thấy, theo định nghĩa chỉ là những bức xạ mà mắt ta nhạy cảm được.

Tất cả các bức xạ điện từ đều truyền qua chân không với cùng một tốc

độ bằng tốc độ ánh sáng (c = 3.10⁸m/s). Tốc độ này liên hệ với hằng số điện môi

ε_ovà độ thẩm từ của chân không μ_othông qua hệ thức:

1

c =

ε₀μ₀

Tần số ν và bước sóng λ của bức xạ điện từ đều là hàm số của tốc độ c

theo hệ thức:

c = λν

3

4

- Theo quan niệm cơ học lượng tử: Bức xạ điện từ không phải là các sóng

mà là các gồm các nhóm hay các bó năng lượng được gọi là các photon.

- Năng lượng E của một photon bị lượng tử hoá, tức là chỉ có thể có những

giá trị riêng quy định bởi hệ thức:

hc

E = hν =

λ

Trong đó:

- h: hằng số Planck, có giá trị 6,63.10^-34J.s. Như vậy năng lượng photon tỷ lệ với tần số và tỷ lệ nghịch

với bước sóng của bức xạ. Năng lượng photon cũng được cho trên phổ điện từ.

- Khi mô tả hiện tượng quang học liên quan đến tương tác giữa bức

xạ và chất thì sự lý giải thường thuận lợi hơn nếu xem xét ánh sáng theo quan

điểm photon.

5

12.1.2 Tương tác ánh sáng với chất rắn

- Khi ánh sáng đi từ môi trường này sang môi trường khác thì một số bức xạ

ánh sáng có thể được truyền qua môi trường, một số bị hấp thụ và một số bị

phản xạ trên bề mặt phân cách giữa hai môi trường.

- Cường độ chùm tia tới bề mặt môi trường bằng tổng cường độ của các

chùm sáng truyền qua, hấp thụ và phản xạ:

I_o= I_A+ I_T+ I_R

Trong đó:

- A, T, R tương ứng biểu diễn độ truyền qua (I_T/I_o), độ hấp thụ (I_A/I_O) và độ phản xạ (I_R/I_O), tức là

những tỷ lệ phần ánh sáng tới được, truyền qua, phản xạ và hấp thụ bởi vật liệu.

- Những vật liệu có khả năng truyền ánh sáng với độ hấp thụ và phản xạ

tương đối nhỏ là những vật trong suốt.

- Những vật trong mờ: là những vật liệu mà khi ánh sáng đi qua chúng sẽ

bị tán xạ vào trong vật liệu đến mức mà khi nhìn qua mẫu vật liệu đó thì không

thể phân biệt rõ ràng được đối tượng.

6

- Những vật không cho ánh sáng nhìn thấy truyền qua gọi là vật đục

12.1.3 Tương tác nguyên tử và điện tử

- Các hiện tượng quang học xảy ra bên trong vật rắn đều có liên quan đến

những tương tác giữa bức xạ điện từ và nguyên tử, ion và điện tử.

- Hai hiện tượng quan trọng nhất trong những tương tác này là:

Sự phân cực điện tử

Sự chuyển dời năng lượng điện tử

Sự phân cực điện tử

- Một trong hai thành phần của sóng điện từ là điện trường biến thiên nhanh.

Ở phạm vi tần số thấy được, điện trường này tương tác với đám mây điện tử bao

quanh trường nguyên tử và gây ra sự phân cực các điện tử.

- Cứ mỗi lần thành phần điện trường thay đổi hướng là một lần làm lệch đám

mây điện tử so với hạt nhân nguyên tử. Điều này dẫn tới

Æ Một phần năng lượng bức xạ bị hấp thụ

Æ Sóng ánh sáng bị chậm lại khi đi qua môi trường

7

Chuyển dời điện tử

- Sự hấp thụ và bức xạ điện từ có thể gây nên sự chuyển dời các điện

tử từ trạng thái năng lượng này sang trạng thái năng lượng khác.

Một số khái niệm quan trọng cần chú ý:

Æ Các trạng thái của nguyên tử (mức năng lượng) là gián

đoạn nên chỉ tồn tại những khoảng cách ΔΕ riêng giữa các mức năng

lượngÆ chỉ những photon nào có tần số tương ứng với những ΔΕ cho

phép đó thì mới có thể được hấp thụ bởi các chuyển dời điện tử

Æ Điện tử không thể tồn tại ở trạng thái kích thíchÆ sau

một thời gian ngắn, các điện tử ở trạng thái kích thích có xu hướng

nhảy trở lại trạng thái cơ bản ban đầu hoặc một mức năng lượng thấp

hơn và phát ra bức xạ điện từ.

Æ Có thể có nhiều con đường để các điện tử ở trạng thái

kích thích chuyển về trạng thái có mức năng lượng thấp hơn nhưng

phải luôn bảo đảm sự bảo toàn năng lượng cho các chuyển dời điện tử

hấp thụ và phát xạ.

8

12.2 Các tính chất quang học của kim loại

- Xét trường hợp sơ đồ vùng năng lượng điện tử trong kim loại được mô

tả như hình trên, trong cả hai trường hợp đều có một vùng năng lượng cao chỉ

mới được điền đầy điện tử một phần.

- Bức xạ ánh sáng tới sẽ kích thích các điện tử chuyển lên trạng thái năng

lượng chưa bị chiếm nằm trên mức fermi, kết quả là ánh sáng tới bị hấp thụ.

Æ Các kim loại là đục

Æ Sự hấp thụ hoàn toàn chỉ xảy ra trong một lớp mặt ngoài rất mỏng, thường nhỏ hơn 0,1

μm, do đó chỉ những màng kim loại có bề dày ≤0,1 μm mới có khả năng truyền ánh sáng

9

thấy được.

- Kim loại hấp thụ được mọi tần số của ánh sáng nhìn thấy bởi vì liên tục

có những trạng thái điện tử còn trống Æ chúng cho phép các chuyển dời điện tử.

- Trên thực tế, các kim loại đều đục đối với tất cả các bức xạ điện từ ở

vùng tần số thấp của phổ: sóng vô tuyến điện, hồng ngoại, ánh sáng nhìn thấy,

khoảng giữa của bức xạ tử ngoại.

- Các kim loại đều trong suốt đối với tất cả các bức xạ tần số sao (tia

Rontghen, tia gamma)

10

- Phần lớn bức xạ bị hấp thụ sẽ phát xạ trở lại từ bề mặt dưới dạng ánh

sáng nhìn thấy có cùng bước sóng Æ ta có ánh sáng phản xạ.

- Độ phản xạ của phần lớn các kim loại nằm giữa 0.9 -0,95.

- Một phần nhỏ năng lượng của quá trình dịch chuyển xuống mức

năng lượng thấp của điện tử bị chuyển thành nhiệt.

- Do các kim loại đều đục và phản xạ mạnh nên màu cảm nhận của

chúng được xác định bởi phân bố bước sóng của chùm tia phản xạ.

11

12.3 Các tính chất quang học của các vật liệu phi kim loại

- Do cấu trúc vùng năng lượng điện tử, các vật liệu phi kim loại có thể

là trong suốt đối với ánh sáng nhìn thấy Æ ngoài phản xạ, hấp thụ còn cần khảo

sát các hiện tượng khúc xạ và truyền qua.

* Hiện tượng khúc xạ: là hiện tượng khi tia sáng truyền tới bề mặt ngoài của các

vật liệu trong suốt thì bị giảm tốc độ và kết quả là bị lệch hướng tại mặt giới hạn.

- Chỉ số khúc xạ (chiết suất): là tỷ số giữa tốc độ trong môi trường chân

không c và tốc độ trong môi trường ν.

c

n =

υ

- Như vậy độ lớn của n phụ thuộc vào bước sóng ánh sáng. Hiệu ứng này

được minh hoạ bằng hiện tượng tán sắc ánh sáng, tức là phân tách một chùm tia

sáng trắng thành các tia thành phần khác nhau bằng một lăng kính thuỷ tinh.

- Chiết suất không chỉ ảnh hưởng tới quang lộ của ánh sáng mà còn ảnh

12

hưởng đến phần ánh sáng bị phản xạ từ bề mặt

1

υ =

- Biểu thức tính tốc độ ánh sáng ν trong một môi trường:

εμ

Trong đó:

Æ ε: hằng số điện môi

Æ μ: độ từ thẩm

εμ

c

⇒ n = =

= ε_rμ_r

υ

ε_oμ_o

Trong đó:

Æ ε_r: hằng số điện môi tương đối

Æ μ_r: độ từ thẩm tương đối

Do phần lớn các chất chỉ có từ tính nhẹ Æ μ_r≈ ¹⇒ n = ε_r

Chú ý: Hiện tượng khúc xạ có liên quan tới sự phân cực điện tử ở những tần số

tương đối cao của ánh sáng nhìn thấy Æ thành phần điện tử của hằng số điện môi

có thể xác định từ phép đo chiết suất

13

- Nguyên tử hoặc ion có kích thước càng lớn thì sự phân cực điện

tử càng mạnh, tốc độ ánh sáng càng chậm và chiết suất càng lớn.

- Các gốm tinh thể có cấu trúc lập phương và thuỷ tinh có chiết

suất đẳng hướng (không phụ thuộc vào hướng tinh thể).

- Các tinh thể không lập phương lại có chiết suất n bất đẳng

hướng, tức chiết suất lớn nhất dọc theo những hướng có mật độ ion cao

nhất.

14

* Hiện tượng phản xạ: là hiện tượng khi bức xạ ánh sáng đi từ môi trường này sang

môi trường khác, một phần ánh sáng bị bức xạ trên mặt phân cách giữa hai môi

trường, ngay cả khi hai môi trường đều trong suốt.

- Độ phản xạ R: biểu thị phần ánh sáng bị phản xạ tại mặt phân cách.

I_R

R =

I_O

Trong đó:

Æ I_R: cường độ chùm tia tới

Æ I_O: cường độ chùm tia phản xạ

- Nếu ánh sáng tới vuông góc với mặt giới hạn thì:

2

⎡

⎤

n₂− n₁

n₂+ n₁

⇒ R =

⎢

⎣

⎥

⎦

Trong đó:

Æ n₁: chiết suất của môi trường chứa tia tới

Æ n₂: chiết suất của môi trường chứa tia phản xạ

15

- Nếu ánh sáng tới không vuông góc với mặt phân cách thì R sẽ phụ thuộc

vào góc tới. Khi ánh sáng được truyền từ chân không hoặc không khí vào một chất

rắn s thì:

2

⎡

⎤

n_s−1

n_s+1

R =

⎢

⎣

⎥

⎦

Chú ý:

Æ Chiết suất của vật rắn càng cao thì độ phản xạ càng lớn

Æ Chiết suất của chất rắn phụ thuộc vào bước sóng của ánh sáng do đó

độ phản xạ cũng biến đổi theo bước sóng.

Æ Tổn hao phản xạ đối với thấu kính và các dụng cụ quang học khác có

thể giảm đáng kể nếu phủ lên bề mặt phản xạ những lớp rất mỏng bằng vật liệu

điện môi.

Æ Đối với thuỷ tinh silicate tiêu biểu, độ phản xạ vào khoảng 0,05

16

•Hiện tượng hấp thụ:

Về nguyên lý bức xạ ánh sáng bị hấp thụ trong các vật liệu theo 3 cơ chế cơ bản

có ảnh hưởng lên các đặc tính truyền qua.

- Sự phân cực điện tử: Sự hấp thụ bởi phân cực điện tử chỉ quan trọng ở

những tần số lân cận tần số hồi phục của các nguyên tử cấu thành.

- Hai cơ chế còn lại liên quan với các chuyển dời điện tử, chúng phụ thuộc

vào cấu trúc vùng năng lượng điện tử của vật liệu:

Æ Cơ chế hấp thụ liên quan tới những kích thích điện tử nhảy vượt

qua vùng cấm.

Æ Cơ chế hấp thụ liên quan tới các chuyển dời điện tử vào các

mức tạp chất hoặc khuyết tật nằm trong vùng cấm.

17

- Hấp thụ photon ánh sáng có thể xảy ra do kích thích điện tử ở vùng hoá

trị Æ xuất hiện điện tử tự do ở trong vùng dẫn và lỗ trống trong vùng hoá trị

Chú ý:

Æ Ánh sáng thấy được có bước sóng ngắn nhất và dài nhất trong khoảng

0,4 – 0,7 μm, ứng với năng lượng trong khoảng 1,8 – 3,1eV Æ các vật liệu phi

kim có độ rộng vùng cấm lớn hơn 3,1 eV sẽ không hấp thụ một ánh sáng thấy

được nào.

18

Æ Mặt khác: các bán dẫn có độ rộng vùng cấm nhỏ hơn 1,8 eV sẽ

hấp thụ toàn bộ phổ ánh sáng thấy được nhờ các chuyển dời điện tử từ vùng hoá

trị lên vùng dẫn, vì vậy chúng đều đục.

Æ Các vật liệu có độ rộng vùng cấm trong khoảng 1,8 – 3,1 eV chỉ

có khả năng hấp thụ một phần phổ ánh sáng nhìn thấy Æ mờ và có màu

Æ Sự hấp thụ bức xạ ánh sáng cũng có thể xảy ra đối với chất điện

môi có độ rộng vùng cấm lớn do những chuyển dời điện tử không phải từ vùng

hoá trị lên vùng cấm.

19

•Hiện tượng truyền qua:

Xét trường hợp ánh sáng đi qua một vật rắn trong suốt.

- Đối với một chùm tia tới có cường độ I_ochiếu vào mặt phân pha của mẫu

có bề dày l và hệ số hấp thụ β, cường độ tia sáng truyền qua được tính:

I_T= I_o(1− R)2e^−βt

Trong đó:

Æ R: độ phản xạ với giả thiết là môi trường ở mặt trước và mặt

sau mẫu là đồng nhất

20