Các dạng thức tồn tại của truyện Tống Trân Cúc Hoa
43
CHUYÊN MỤC
VĂN HỌC - NGÔN NGỮ HỌC
CÁC DẠNG THỨC TỒN TẠI
CỦA TRUYỆN TỐNG TRÂN CÚC HOA
LÊ THỊ HUYỀN*
Truyện Tống Trân Cúc Hoa là câu chuyện cổ tích, được lưu truyền rộng rãi trong
dân gian. Đặc biệt, nhân vật Tống Trân trong truyện được lập đền thờ và được
vua ban sắc như một nhân vật lịch sử có thật tại vùng quê Phù Cừ, tỉnh Hưng
Yên. Bài viết tìm hiểu ba dạng thức tồn tại của truyện Tống Trân Cúc Hoa: 1)
Truyện kể Dã sử quan Trạng Gầu do Nguyễn Thúc Kiêm đăng trên Tạp chí Nam
Phong; 2) Truyện Trạng Tống Trân trong bản thần tích; 3) Truyện thơ Nôm Tống
Trân Cúc Hoa. Qua đó, bài viết làm rõ những nét đặc sắc cũng như ý nghĩa của
từng loại thể thức.
Từ khóa: Tống Trân Cúc Hoa, truyện thơ Nôm, khuyết danh, thể thức
Nhận bài ngày: 14/6/2021; đưa vào biên tập: 20/6/2021; phản biện: 04/8/2021;
duyệt đăng: 09/10/2021
1. DẪN NHẬP
thay đổi đến bản kể trước và ngược
lại”.
Trong bài viết Những hiện tượng văn
hóa dân gian chung quanh nhân vật
Trạng Gầu - Tống Trân, Nguyễn Việt
Hùng (2013) cho rằng: “Truyện thơ
Nôm Tống Trân phát triển dựa trên
vốn truyện cổ nhưng khi lưu hành
trong đời sống nhân dân thì hiện
tượng lại trở nên phức tạp hơn. Có
nghĩa là cốt truyện ở các thể loại, các
bản kể khác nhau tác động qua lại với
nhau, bản ra đời sau có thể tác động
Ngoài dạng thức của một truyện cổ
tích và truyện thơ Nôm khuyết danh
xuất hiện giữa thế kỷ XVIII đầu thế kỷ
XIX, truyện Tống Trân Cúc Hoa còn
được xây dựng thành thần tích của
một nhân vật lịch sử đỗ Trạng nguyên,
có công đánh đuổi giặc ngoại xâm,
làm quan trong triều, giúp nước cứu
dân, được lập đền thờ và được vua
ban sắc. Truyện cũng được ghi trong
Dã sử tạp biên, Hưng Yên nhất thống
chí. Đầu thế kỷ XX truyện Tống Trân
* Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ.
44
LÊ THỊ HUYỀN – CÁC DẠNG THỨC TỒN TẠI CỦA TRUYỆN…
Cúc Hoa đã được phiên ra chữ Quốc Hoa, bài viết chọn ba thể thức 1)
Truyện kể Dã sử quan Trạng Gầu - do
Nguyễn Thúc Kiêm soạn, đăng trên
Tạp chí Nam Phong số 159, 160 năm
1931; 2) Truyện Trạng Tống Trân –
trong bản thần tích; 3) Truyện thơ
Nôm Tống Trân Cúc Hoa để tìm hiểu,
vì ba thể thức này có tính đại diện về
thể loại, ngôn ngữ và ý nghĩa giá trị
của tác phẩm.
ngữ. Năm 1957 truyện Tống Trân Cúc
Hoa được Nhà xuất bản Thép phát
hành 2.000 cuốn; năm 1960 Nhà xuất
bản Phổ Thông phát hành 25.000
cuốn; năm 1961 Hà Văn Cầu dựng
thành vở chèo Tống Trân Cúc Hoa.
Đầu thế kỷ XXI vở chèo cổ của Hà
Văn Cầu được Nhà hát Chèo Hà Nội
(Doãn Hoàng Giang) dàn dựng lại và
ra mắt khán giả vào tháng 5/2010(1)
(Trọng Trường, 2018).
Từ câu chuyện dân gian, truyện Tống
Trân Cúc Hoa được trình bày trong
thần tích và trở thành truyện thơ Nôm
phổ biến. Tuy nhiên, Truyện trạng
Tống Trân trong bản thần tích, có
thêm lai lịch rõ ràng (so với truyện kể
Dã sử quan Trạng Gầu và truyện thơ
Nôm Tống Trân Cúc Hoa). Tống Trân
là con cầu tự, khi chàng lên ba thì cha
mất, nhà lâm cảnh nghèo khó. Gặp
Cúc Hoa, hai người đem lòng yêu
mến, và Cúc Hoa cưới Tống Trân làm
chồng(2). Năm mười tám tuổi, Tống
Trân lên kinh thi và đỗ Trạng nguyên.
Sau khi đỗ Trạng nguyên, Tống Trân
được vua cử đi sứ sang nước Tần.
Sang bên nước Tần, Tống Trân bị vua
Tần khinh ghét vì là sứ giả của “An
Nam tiểu quốc”, đặt ra nhiều điều để
hãm hại, nhờ trí tuệ hơn người, chàng
Có nhiều công trình nghiên cứu về
motif nghệ thuật, kết cấu câu chuyện,
nội dung truyện Tống Trân Cúc Hoa,
như: Tìm hiểu tiến trình văn học dân
gian Việt Nam (Cao Huy Đỉnh, 1976);
Kiều Thu Hoạch với Truyện Nôm -
nguồn gốc và bản chất thể loại (1992),
Truyện Nôm - lịch sử phát triển và thi
pháp thể loại (2007); Truyện Nôm
khuyết danh, một hiện tượng đặc biệt
của văn học Việt Nam (Bùi Văn
Nguyên, 1960)...; hay trường hợp
nghiên cứu về các dạng thức tồn tại
của truyện của Trịnh Thị Phương Hoa
(2015). Theo tác giả truyện thơ Tống
Trân Cúc Hoa có năm dạng thức tồn
tại (Truyền thuyết về Tống Trân;
Truyện kể về Trạng Gầu - Tống Trân;
Truyện cổ (tích) do dân làng An Cầu đã vượt qua mọi thử thách. Chàng xử
kể; Truyện thơ Nôm Tống Trân - Cúc
Hoa; Truyện Tống Trân - Cúc Hoa
dịch sang tiếng Thái, có tên là Trạng
Nguyên). Tuy nhiên, nghiên cứu chưa
có sự phân tích, đánh giá các thể thức
đó.
kiện vụ án tra cành đa, vụ án gái giết
chồng bằng kim sào(3) được vua Tần
khen ngợi và ban cho Lưỡng quốc
Trạng nguyên. Trong khi đó, Cúc Hoa
ở nhà một dạ nuôi mẹ, chờ chồng.
Được 7 năm, cha Cúc Hoa thấy Tống
Trân không về nên ép nàng lấy viên
Theo hướng nghiên cứu về các thể
thức tồn tại của truyện Tống Trân Cúc Đình trưởng. Cúc Hoa từ chối, nên bị
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 10 (278) 2021
45
cha đánh đập tàn nhẫn và bắt mẹ 2.1. Truyện Dã sử quan Trạng Gầu
do Nguyễn Thúc Khiêm kể trên tạp
chí Nam Phong
Tống Trân nhốt vào chuồng trâu. Lúc
Cúc Hoa quyên sinh thủ tiết với chồng,
thì Tống Trân trở về, Đình trưởng bị
Dã sử quan Trạng Gầu là câu chuyện
trừng trị. Công chúa nước Tần vì cổ tích được lưu truyền trong dân gian
thương nhớ Tống Trân, đã xin vua của vùng Kinh Bắc, được Nguyễn
Thúc Khiêm kể lại bằng chữ Quốc
ngữ đăng trên tạp chí Nam Phong, số
159, 160 in tại Đông-Kinh Ấn-Quán Hà
Nội, vào năm 1931. Tạp chí Nam
Phong là tạp chí đã có những đóng
góp vào tiến trình hiện đại hóa nền
văn học dân tộc giai đoạn đầu thế kỷ
XX, một trong những mục đích của
tạp chí là “thể cái chủ nghĩa khai hóa
của Chính phủ, biên tập những bài
bằng Quốc văn, Hán văn, Pháp văn
để giúp sự mở mang tri thức, giữ gìn
đạo đức trong quốc dân An Nam,
truyền bá các khoa học của Thái Tây,
nhất là học thuật tư tưởng Đại Pháp,
bảo tồn quốc túy của nước Việt Nam
ta” (dẫn theo Nguyễn Hữu Sơn, 2018).
cha sang nước Việt để tìm Tống Trân
và làm vợ thứ của Tống Trân.
2. TÌM HIỂU MỘT SỐ DẠNG THỨC
TỒN TẠI CỦA TRUYỆN TỐNG TRÂN
CÚC HOA
Truyện Tống Trân Cúc Hoa được viết
bằng chữ Hán, chữ Nôm, chữ Quốc
ngữ, tiếng Trung (văn bản được lưu
tồn ở đảo Hải Nam, Trung Quốc),
tiếng Nôm Tày và tiếng Thái, bài viết
này chỉ tập trung vào những dạng
thức có ảnh hưởng, tác động đến đời
sống văn hóa, văn học của Việt Nam.
Qua tìm hiểu, các thể thức có sự
tương đồng về nội dung, đó là: hồn
cốt của câu chuyện xoay quanh cuộc
đời của Tống Trân và Cúc Hoa, họ trải
qua những thăng trầm, thử thách,
nhưng cái kết đoàn viên và có hậu.
Đồng thời, các thể thức này, có sự
khác biệt về ngôn ngữ, tên truyện và
giá trị. Truyện Trạng Tống Trân, được
ghi trong bản thần tích bằng chữ Hán,
có giá trị lịch sử; truyện thơ Nôm Tống
Trân Cúc Hoa là một tác phẩm văn
học; truyện Dã sử quan Trạng Gầu,
do Nguyễn Thúc Khiêm kể, được ghi
lại bằng chữ Quốc ngữ, cấu trúc câu
chuyện theo chương, giống như đoản
thiên tiểu thuyết. Dựa vào cốt truyện
chung của các thể thức, chúng tôi
thống nhất tên gọi chung là truyện
Tống Trân Cúc Hoa.
Theo Lê Trí Viễn, câu chuyện dân
gian về Trạng Gầu với truyện Nôm
Tống Trân Cúc Hoa không khác nhau
là mấy, có nghĩa là hai văn bản này có
sự tương đồng về nội dung (dẫn theo
Kiều Thu Hoạch, 2006: 324). Qua tìm
hiểu của tác giả (năm 2013) từ những
người lớn tuổi tại làng An Cầu, xã
Tống Trân, huyện Phù Cừ, tỉnh Hưng
Yên, hầu hết họ đều thuộc và biết về
truyện, và gia đình họ có cuốn sổ ghi
chép truyện Tống Trân Cúc Hoa. Nội
dung và các tình tiết của truyện dân
gian tương đồng với Dã sử quan
Trạng Gầu và truyện thơ Nôm Tống
Trân Cúc Hoa. Như vậy, nội dung
46
LÊ THỊ HUYỀN – CÁC DẠNG THỨC TỒN TẠI CỦA TRUYỆN…
giữa các thể thức này có mối liên hệ, Cuối mỗi nội dung được tác giả thêm
tương tác với nhau, câu chuyện Tống
Trân Cúc Hoa trong dân gian là nguồn
gốc, là hồn cốt để hình thành những
lưu bản về sau, có điều ở mỗi dạng
thức có thay đổi một số chi tiết phù
hợp với mục đích và ý nghĩa. Mối liên
hệ này, được Kiều Thu Hoạch (1996:
12) nhận xét: “Nguyễn Thúc Khiêm là
người đầu tiên công bố truyện cổ tích
Dã sử quan Trạng Gầu trên Tạp chí
Nam Phong (số 159, 160 năm 1931)
và cho biết đó là nguồn gốc của
truyện Nôm Tống Trân - Cúc Hoa”.
Tuy nhiên, sự tài ba của tác giả là kể
lại câu chuyện cổ tích theo lối viết của
tiểu thuyết đầy kịch tính theo trình tự:
gặp gỡ - biệt ly - đoàn tụ. Tính tự sự
của nhân vật xen lẫn với thử thách tạo
nên kịch tính, và kịch tính đó được
giải quyết bằng kết thúc có hậu, đầy
tính nhân văn cao đẹp. Tác giả kể lại
câu chuyện theo từng mục, từng phần,
cho thấy tác phẩm không đơn thuần là
câu chuyện dã sử, mà đã chuyển thể
thành một tác phẩm văn học có giá trị
về nội dung và nghệ thuật.
vào khổ thơ lục bát, có đoạn 2 câu, có
đoạn 4 câu. Nội dung chuyện kể như
một tác phẩm văn học, có trình tự về
thời gian, địa điểm, thử thách, những
khó khăn phải trải qua và đến ngày
đoàn tụ. Câu chuyện đan xen giữa bi
kịch và hạnh phúc. Nội dung tác phẩm
đầy kịch tính, nhân vật chịu hết bất
hạnh này đến đau khổ khác, khi mâu
thuẫn đến cao trào, nỗi khổ đau tột
cùng của Cúc Hoa bị ép lấy Đình
trưởng. Mâu thuẫn được giải quyết,
khi Tống Trân về đúng lúc Cúc Hoa
quyên sinh. Kết thúc câu chuyện là
hạnh phúc, đoàn viên, ca ngợi tình
yêu cao đẹp, chung thủy. Có thể thấy,
truyện Dã sử quan Trạng Gầu đã dần
thoát khỏi câu chuyện cổ tích dân gian,
chuyển thành tác phẩm văn học.
2.2. Truyện Trạng Tống Trân trong
bản thần tích
Nhân vật Tống Trân trong bản thần
tích có lai lịch, công trạng giống như
nhân vật lịch sử, được nhân dân vùng
Phù Cừ, tỉnh Hưng Yên dựng đền thờ,
thờ phụng. Trên thực tế “truyện dân
gian Trạng Gầu vẫn rất phổ biến trong
nhân dân địa phương và gắn liền với
các di tích đền thờ Tống Trân, mộ
Tống Trân… như là sự tích về nhân
vật lịch sử có thật” (Vũ Tố Hảo, 1980:
137).
Truyện Dã sử quan Trạng Gầu gồm
18 trang, được chia thành phần mở
đầu, tiểu dẫn và nội dung. Nội dung
bao gồm 5 mục, mục I: Ăn mày may
bước; mục II: Trưởng giả gả con gái;
mục III: Mười tám tuổi đỗ Trạng
nguyên; mục IV: Mười năm đi sứ; mục
V: Hoa lại về vườn cũ. Mục I, II đăng
trên tạp chí số 159 gồm 8 trang (từ
trang 144 đến trang 151); mục III, IV,
V đăng trên tạp chí số 160 cũng gồm
9 trang (từ trang 225 đến trang 233).
Bản thần tích về nhân vật Tống Trân
mà chúng tôi tìm hiểu năm 2013 tại xã
Tống Trân, huyện Phù Cừ, tỉnh Hưng
Yên có 30 trang chữ Hán, tác giả
Nguyễn Bính(4) , được viết trên giấy dó,
mỗi trang 12 dòng, mỗi dòng 16 chữ,
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 10 (278) 2021
47
chữ viết chân phương, dễ đọc. Bản đến ngày 15 tháng 4 âm lịch), với lễ
thần tích được chép tay, không có rước nước và rước nghiên bút mang ý
trang giới thiệu về niên đại, nguồn gốc
của văn bản. Nội dung văn bản, có sự
khác biệt so với tác phẩm Dã sử quan
Trạng Gầu và truyện thơ Nôm Tống
Trân Cúc Hoa ở chỗ có nguồn gốc
xuất thân rõ ràng, Tống Trân sinh vào
ngày 15 tháng 4 năm 544, mất ngày 5
tháng 5 năm 621 tại xã An Đô, tổng
Võng Phan, huyện Phù Dung (nay là
thôn An Cầu, xã Tống Trân, huyện
Phù Cừ, tỉnh Hưng Yên), cha là Tống
Thiệu Công, mẹ là Đào Thị Cuông(5).
Tống Trân tính tình thiện lương, học
hành tử tế. Sau khi đỗ Trạng nguyên,
Tống Trân lập nhiều công trạng như
đánh tan quân giặc được vua khen
thưởng, ban sắc. Hiện ông được thờ
tại làng An Cầu, xã Tống Trân, huyện
Phù Cừ, tỉnh Hưng Yên.
nghĩa tôn vinh truyền thống hiếu học,
ghi nhớ công lao của bậc hiền tài,
trung nghĩa, hiếu thuận. Đây là một
trong những lễ hội quan trọng của
huyện.
Điều đó cho thấy, câu chuyện đã ăn
sâu trong đời sống cũng như tiềm
thức của người dân, và trở thành câu
chuyện của con người thực, cuộc đời
thực. Có thể thấy, câu chuyện về
Tống Trân Cúc Hoa đã dành được
nhiều sự ưu ái của người dân vùng
Phù Cừ, Hưng Yên nói riêng và vùng
Kinh Bắc nói chung.
2.3. Truyện thơ Nôm Tống Trân Cúc
Hoa
Vào thế kỷ XV, sáng tác văn học bằng
chữ Nôm bắt đầu phát triển mạnh, với
nhiều tác phẩm văn học có giá trị về
nội dung và thể loại. Từ thế kỷ XVI -
đầu thế kỷ XIX, mặc dù có nhiều biến
động về xã hội, song “Văn học chữ
Nôm phát triển toàn diện về chất
lượng nội dung và số lượng tác phẩm.
Nhiều tác phẩm văn thơ Nôm có tư
tưởng tiến bộ, thể hiện nhận thức và
quan điểm ngoài khuôn khổ đạo lý
chính thống của nhà nước phong
kiến” (Trịnh Khắc Mạnh, 2020), những
tác phẩm nổi tiếng giai đoạn này như
Truyện Kiều (Nguyễn Du), Cung oán
ngâm khúc (Đặng Gia Thiều), Bạch
vân Quốc ngữ thi (Nguyễn Bỉnh
Khiêm), Chinh phụ ngâm (Đoàn Thị
Điểm),... Giai đoạn này, thơ văn chữ
Nôm không những phát triển hưng
thịnh, mà còn phong phú về thể loại,
Qua tìm hiểu, hầu hết những câu
chuyện kể trong dân gian vùng này có
nội dung tương đồng với truyện kể Dã
sử quan Trạng Gầu và truyện thơ
Nôm Tống Trân Cúc Hoa. Tống Trân
được nhân dân trong vùng tôn kính,
ngưỡng mộ, xưng ông là thánh, để
mọi việc lớn nhỏ trong gia đình được
hanh thông, họ đều khấn nguyện, xin
thánh Tống Trân. Đặc biệt, nhân vật
Tống Trân được các vua triều Nguyễn
là Thiệu Trị, Tự Đức, Đồng Khánh,
Duy Tân, Khải Định ban sắc, phong là
Thượng đẳng thần. Hiện những sắc
phong này đã được chúng tôi sưu tầm,
dịch thuật(6).
Hàng năm huyện Phù Cừ đều tổ chức
lễ hội đền Tống Trân (từ ngày mồng 9
48
LÊ THỊ HUYỀN – CÁC DẠNG THỨC TỒN TẠI CỦA TRUYỆN…
như thể truyện Nôm lục bát, song thất Bản thứ hai là Tống Trân tân truyện -
lục bát, thơ Nôm Đường luật. Bên
cạnh những tác phẩm văn, thơ Nôm
được ghi tên tác giả, niên đại sáng tác
rõ ràng, truyện Nôm chính thống,
được phép lưu hành, hàng trăm tác
phẩm thơ Nôm ra đời không có tên
tác giả hay niên đại sáng tác, được
gọi là truyện Nôm khuyết danh.
Truyện thơ Nôm Tống Trân Cúc Hoa
thuộc truyện Nôm khuyết danh, hay
còn gọi là truyện Nôm bình dân. Vì
không ghi tên tác giả và niên đại sáng
tác, nên việc xác định thời gian ra
đời, tác giả của tác phẩm là điều khó
khăn.
宋 珍 新 傳, (Phúc Văn đường tàng
bản - 福 文 堂 藏 本, tháng thu năm Khải
Định thứ 10 (1926)), hiện lưu giữ tại
Thư viện Quốc gia, ký hiệu R.334.
Đây là bản viết tay trên giấy dó màu
nâu nhạt, kích thước 20cmx20cm,
chữ viết chân phương, rõ ràng, dễ đọc.
Văn bản bị mất 5 trang (trang 8 đến
trang 12), tương đương với 72 dòng
và 144 câu thơ, vì vậy số câu thơ ít
hơn so với bản trên. Bản này hiện còn
46 trang, với 1.638 câu thơ, gồm 819
câu lục, 819 câu bát, toàn văn bản
hiện có 11.466 chữ Nôm. Văn bản này
cũng ghi ký hiệu từ trang 1a đến trang
46b, và số dòng, câu thơ tương ứng
nhau giữa hai văn bản, để tiện cho
việc so sánh đối chiếu. Từ trang 32
đến trang 46 chữ viết khác với những
trang trước, khoảng cách giữa câu lục
và câu bát một số trang chỉ là một
dòng kẻ ngang, tạo cho văn bản
không thống nhất về chữ viết, trình
bày. Cuối văn bản chữ viết không
ngay ngắn. So với văn bản R.334,
chúng tôi chọn bản AB.217 làm bản
nền, vì văn bản ra đời trước, vẫn còn
nguyên vẹn là bản in chữ đủ nét, rõ
ràng; … Hiện truyện thơ Nôm Tống
Trân Cúc Hoa đã được dịch nghĩa và
chú thích.
Về bản Nôm truyện Tống Trân Cúc
Hoa, chúng tôi khảo cứu hai bản. Bản
thứ nhất là Tống Trân tân truyện - 宋 珍
新 傳 (Quảng Thịnh đường tàng bản - 廣
盛 堂 藏 , niên hiệu Duy Tân thứ 8
(1915)), lưu giữ ở Viện Nghiên cứu
Hán Nôm, có ký hiệu AB.217. Đây là
bản in trên giấy dó, khổ giấy 15x20cm,
bìa màu nâu, chữ chân phương, rõ
ràng, dễ đọc, còn nguyên vẹn, không
bị rách. Trang 13a, dòng 420 bị mất
hết chữ, chúng tôi không thể đoán
định nội dung. Với 1.776 câu thơ lục
bát, trong đó có 888 câu lục, 888 câu
bát, và có 12.432 chữ Nôm. Mỗi trang
có 18 câu thơ, 9 câu lục và 9 câu bát.
Trang cuối cùng có 12 câu thơ, gồm 6
câu lục và 6 câu bát, chỉ chiếm
khoảng 2/3 trang giấy, phía dưới bên
trái của trang có dòng Tống Trân
truyện hoàn 宋 珍 傳 完 có nghĩa là kết
Vấn đề truyền bản của Tống Trân Cúc
Hoa có thể giống với con đường
truyền bản của đa số các truyện Nôm
khuyết danh khác như ý kiến của
Nguyễn Lộc (1969: 283): “truyện Nôm
bình dân được sáng tác để kể là
chính, chứ không phải để xem hay để
thúc truyện Tống Trân.
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 10 (278) 2021
49
đọc. Rất có thể một tác giả nào đó Cái thiện lên ngôi, người dân lao động
diễn ca một cổ tích, hay mô phỏng cổ
tích sáng tác ra một truyện mới, sau
đó lại kể cho người khác nghe theo
lối nói vè hay hát xẩm, hay một hình
thức nào tương tự…, ban đầu chưa
hoàn chỉnh, về sau mỗi lần được kể
người ta lại thêm thắt, chỉnh lý lại ít
nhiều cho hoàn chỉnh hơn, đến một
lúc nào đó, nó tương đối định hình thì
được nhà nho yêu văn học, giống
như nhà nho tác giả đầu tiên của nó
ghi chép lại thành văn bản”. Tuy tác
phẩm khuyết danh tác giả nhưng chủ
thể sáng tác có thể là những ông đồ,
hay nhà nho ở thành Thăng Long,
biết chữ Nôm, am hiểu tích và diễn
đạt lại bằng thơ lục bát, hay “ngay
những sáng tác truyện Nôm sớm
nhất, dù khuyết danh, vẫn chẳng
thuộc về những tay bút nào khác
ngoài giới nhà nho” (Lại Nguyên Ân,
2013: 12).
được đoàn viên, hạnh phúc. Đây là
ước mơ mà người dân lao động muốn
gửi gắm qua tác phẩm.
3. KẾT LUẬN
Truyện Tống Trân Cúc Hoa là truyện
đa dạng về thể thức văn bản. Giữa các
thể thức có mối liên hệ, tương tác chặt
chẽ với nhau. Về sự tương đồng – nội
dung của các văn bản được xây dựng
từ nhân vật Tống Trân và Cúc Hoa, ca
ngợi đức tính cao đẹp, tình yêu thủy
chung, đồng thời câu chuyện kết thúc
có hậu, cái thiện thắng cái ác. Tống
Trân là nhân vật đại diện cho sự hiếu
học, tài trí và đức độ. Bên cạnh đó,
các thể thức có sự khác biệt về giá trị,
ngôn ngữ và thể loại. Truyện Dã sử
quan Trạng Gầu được Nguyễn Thúc
Khiêm kể lại vào năm 1931, bằng chữ
Quốc ngữ, với lối kể chuyện giống
đoản thiên tiểu thuyết, phân chia theo
đoạn, chương. Trong bản thần tích
được Nguyễn Bính viết bằng chữ
Hán vào năm 1572, nhân vật Tống
Trân lại được xây dựng như nhân vật
lịch sử. Truyện thơ Nôm Tống Trân
Cúc Hoa, được sáng tác bằng chữ
Nôm, với thể thơ lục bát, khuyết tên
tác giả và niên đại sáng tác, tuy nhiên
theo nhiều nghiên cứu cho rằng,
truyện có thể ra đời vào thế kỷ XVIII,
trong trào lưu của truyện Nôm khuyết
danh. Đặc biệt, từ câu chuyện dân
gian đã trở thành câu chuyện được
trình bày trong thần tích và truyện thơ
Nôm phổ biến đã đi sâu vào đời sống
người dân, có giá trị về văn học, văn
hóa. Trong thể thức là một truyện thơ
Nhìn từ góc độ văn học, kết cấu câu
chuyện, cách thức xây dựng tuyến
nhân vật của truyện thơ Nôm Tống
Trân Cúc Hoa đều theo một kết cấu
khá ổn định của truyện cổ tích là gặp
gỡ - biệt ly - đoàn tụ, các nhân vật trải
qua các biến cố, nhưng kết thúc họ
được đoàn viên và sống hạnh phúc
bên nhau. Nhân vật trong truyện Tống
Trân Cúc Hoa là thiện - ác đan xen,
nhân vật thiện đại diện cho người dân
lao động, nhân vật ác đại diện cho
quyền uy của chế độ phong kiến sau
lũy tre làng. Kẻ ác hung dữ, hách dịch,
chà đạp lên nhân phẩm con người,
nhưng rồi chúng bị trừng trị, tiêu diệt.
50
LÊ THỊ HUYỀN – CÁC DẠNG THỨC TỒN TẠI CỦA TRUYỆN…
Nôm, tự thân tác phẩm đã bước ra tác phẩm văn học, chứa đựng nhiều
khỏi câu chuyện cổ tích, mà trở thành giá trị về nội dung và nghệ thuật.
CHÚ THÍCH
(1)
chèo Tống Trân - Cúc Hoa”. 2010, truy cập ngày 30/8/2021.
(2) Chi tiết Tống Trân gặp gỡ Cúc Hoa, rồi yêu nhau và kết hôn. Chi tiết trong truyện Thơ
Nôm Tống Trân Cúc Hoa được thể hiện từ câu 50 đến câu 132:
Cúc Hoa nghe nói khúc nhôi
Dời chân mở cửa xem coi nhận nhìn
Giờ lâu tỏ mặt người hiền
Động lòng mới giở gót sen vào nhà
…
...
Lạy cha cùng mẹ nhân khi giãi lòng
Từ rày con về nhà chồng
Duyên ở phận đẹp yên lòng tôi nay
Chi tiết này trong truyện Dã sử quan Trạng Gầu được thể hiện ở Mục II. – Trưởng giả gả
con (trang 148, 149, Tạp chí Nam Phong, số 159 năm 1931), cụ thể: “Vả nói Tống Trân từ
khi vào nhà trưởng - giả, Cúc - Hoa động lòng thương, thết cơm nước, cho tiền gạo, ước
hẹn lấy làm chồng, thằng nô nghe biết, về mách với ông trưởng - giả, con ở cũng về mách
với bà trưởng giả, … Cúc Hoa rón - rén thưa rằng: “Dạ thưa cha mẹ, duyên kiếp vợ chồng là
tự trời se buộc, có kể chi sang hèn giàu khó, con từ khi thấy Tống Trân vào xin, coi người
khôi - ngô tuấn - nhã, hỏi ra đích con nhà học trò, sớm mồ côi cha...”.
(3) Kim sào: Theo cách hiểu trong văn bản tác phẩm, thì được hiểu là loại vật dụng bằng kim
loại nhọn, nhỏ, như kim trâm cài tóc. Nội dung này được sử dụng trong truyện thơ Nôm
Tống Trân Cúc Hoa, từ câu 516 đến câu 554, nói về việc Tống Trân xử kiện vụ “gái giết
chồng bằng kim sào”, đoạn thơ được thể hiện như sau:
...
Thấy một con gái giết chồng
Mua trăm kim sắt để dùng ở tay
Nửa đêm chồng uống rượu say
Kim sào nó giết thác ngay trong nhà
...
...
Khám đầu thì thấy dấu ngay
Hồ quang mái tóc thấy ngay kim sào
(4)
Theo Nguyễn Hữu Mùi (1999: 1), Nguyễn Bính, “người làng Sơn Đồng, huyện Đan
Phượng, thành phố Hà Nội, đỗ Tiến sĩ (?), làm Hàn lâm viện Đông các đại học sĩ”. “Căn cứ
vào bản Nguyễn Trí tộc gia phả của họ Nguyễn ở làng Sơn Đồng (huyện Đan Phượng,
thành phố Hà Nội hiện nay)... giới nghiên cứu cho rằng đây chính là Hàn lâm viện Đông các
đại học sĩ Nguyễn Bính đã soạn các bản thần tích vào năm 1572. Nhưng cũng có ý kiến
nghi ngờ giả thuyết này” (Nguyễn Hữu Mùi, 1999: 2). Tuy nhiên, từ Nguyễn Trí tộc gia phả,
Nguyễn Hữu Mùi đã đưa ra minh chứng về sự nhầm lẫn. Cho đến nay, chưa có thêm những
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 10 (278) 2021
51
nghiên cứu mới làm sáng tỏ thêm về tác giả của các bản thần tích. Vì vậy, tác giả của bản
thần tích vẫn được ghi là Nguyễn Bính.
(5) Chi tiết này được thể hiện trong bản thần tích, giới thiệu về gia thế, hoàn cảnh, năm sinh,
năm mất của Tống Trân được ghi chép như sau: “Phu thê âm hành thiện đức, miễn lực
hành nhân. Phàm chư tự cảnh phủ nhân phong đổng vũ hám vô sở bất y, hốt nhiên hữu tự.
Phàm thập nhất nguyệt phu nhân đề sinh nhất nam sinh hạ - tứ nguyệt thập ngũ nhật Canh
Thìn, tức Bính Ngọ niên hạ thiên” (trang 1). Tạm dịch: Hai vợ chồng hành thiện giúp người.
Một hôm, đang vãn cảnh chùa, bỗng đâu mưa gió nổi lên. Quả nhiên, bà Đào Thị Cuông
mang thai 11 tháng và sinh hạ một người con trai vào ngày Canh Thìn 15 tháng 4, tức vào
mùa hạ năm Bính Ngọ 544).
Ngày mất của ông được ghi chép như sau: “Công miêu cư du cử dân, nhân tộc thuộc khai
trường giáo sĩ chung đắc ngũ niên, công phục vi lực chi, chứng tự chung hĩ ngũ nguyệt sơ
ngũ nhật tức Tân Mùi niên….” (trang 6). Tạm dịch: Ông về quê dựng nhà, mở trường dạy
học ở quê được 5 năm, sức khỏe ngày một yếu, ông mất vào ngày 5 tháng 5 năm Tân Mùi
621).
(6) Khi chúng tôi khảo sát các sắc phong vào tháng 3/2013, tại xã Tống Trân, huyện Phù Cừ,
tỉnh Hưng Yên, có 7 sắc phong được vua Thiệu Trị, Trị Đức, Duy Tân, Đồng Khánh, Khải
Định sắc tặng. Tuy nhiên, chỉ có 1 sắc phong thời vua Khải Định tặng cho thần Tống Trân
còn nguyên vẹn.
紹治 六年五月初五日
红
敕勇决 施廣濟東海上等神護國庇民您著靈應明命貳拾壹年我聖祖生皇帝五旬大慶節欽奉寶詔覃恩禮隆登秩肆今丕應
缅
红
耿命 念神庥可加贈勇决 施廣齎含章上等神仍準芙渠縣安球社依舊奉事神其相佑保我黎民欽哉
Thiệu Trị lục niên ngũ nguyệt sơ ngũ nhật
Sắc dũng quyết hồng thi quảng tế đông hải thượng đẳng thần, hộ quốc tí dân, nẫm trứ linh
ứng. Minh Mệnh nhị thập nhất niên ngã thánh tổ sinh hoàng đế ngũ tuần đại khánh tiết,
khâm phụng bảo chiếu đàm ân, lễ long đăng trật. Tứ kim phi ưng cảnh mệnh, diến niệm
thần hưu khả gia tặng dũng quyết hồng thi quảng tế hàm chương thượng đẳng thần, nhưng
chuẩn Phù Cừ huyện, An Cầu xã, y cựu phụng sự thần kỳ tương hựu bảo ngã lê dân, khâm
tai.
Dịch nghĩa:
Sắc cho dũng quyết hồng thi quảng tế đông hải thượng đẳng thần, giúp nước cứu dân rất
linh ứng. Vào năm Minh Mệnh thứ 21, nhân dịp lễ khánh tiết mừng thọ thánh tổ ngũ tuần,
theo mệnh ban cấp sắc phong để ban tặng. Nay vâng theo mệnh lớn và nhớ đến công lao
của thần, sắc tặng thêm dũng quyết hồng thi quảng tế hàm chương thượng đẳng thần.
Chuẩn cho xã An Cầu, huyện Phù Cừ phụng thờ như cũ. Thần hãy bảo vệ và che chở cho
dân của ta.
Kính thay.
TÀI LIỆU TRÍCH DẪN
1. Bùi Văn Nguyên. 1960. “Truyện Nôm khuyết danh, một hiện tượng đặc biệt của văn
học Việt Nam”. Tạp chí Văn học, số 7/1960.
2. Cao Huy Đỉnh. 1976. Tìm hiểu tiến trình văn học dân gian Việt Nam. Hà Nội: Nxb.
Khoa học Xã hội.
52
LÊ THỊ HUYỀN – CÁC DẠNG THỨC TỒN TẠI CỦA TRUYỆN…
3. Kiều Thu Hoạch. 1992. Truyện Nôm - nguồn gốc và bản chất thể loại. Hà Nội: Nxb.
Khoa học Xã hội.
4. Kiều Thu Hoạch. 1996. Truyện Nôm bình dân của người Việt - lịch sử hình thành và
bản chất thể loại. Luận án, Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội.
5. Kiều Thu Hoạch. 2006. Văn học dân gian người Việt góc nhìn thể loại. Hà Nội: Nxb.
Khoa học Xã hội.
6. Kiều Thu Hoạch. 2007. Truyện Nôm - lịch sử phát triển và thi pháp thể loại. Hà Nội:
Nxb. Giáo dục.
7. Lại Nguyên Ân. 2013. “Truyện Nôm vài khía cạnh văn học sử”.
8. Nguyễn Hữu Mùi. 1999. “Góp thêm tư liệu mới về việc tìm hiểu tác giả Nguyễn Bính”.
Tạp chí Nghiên cứu Hán Nôm, số 4/1999.
9. Nguyễn Hữu Sơn. “Giá trị văn học của Nam Phong tạp chí”. 2018.
10. Nguyễn Lộc. 1969. “Những vấn đề xã hội trong truyện Nôm bình dân”. Tạp chí Văn
học, số 4/1969.
11. Nguyễn Thúc Khiêm. 1931. “Dã sử quan Trạng Gầu”. Tạp chí Nam phong, số 59-
60/1931.
12. Nguyễn Việt Hùng. 2013. “Những hiện tượng văn hóa dân gian chung quanh nhân
ngày 30/5/2021.
14. Tống Trân Cúc Hoa (ca kịch cải lương 5 màn). 1957. Thanh Hóa: Nxb. Trịnh Ngọc
Phát.
15. Tống Trân Cúc Hoa. 1957. Hà Nội: Nxb. Bình Dân thư quán.
16. Trịnh Khắc Mạnh. 2020. “Chữ Nôm và văn học chữ Nôm”.
17. Trịnh Thị Phương Hoa. 2015. Truyện thơ Nôm Tống Trân Cúc Hoa nhìn từ góc độ
văn học và văn hóa dân gian. Luận văn, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn,
Đại học Quốc gia Hà Nội.
18. Trọng Trường. 2018. “Vở chèo cổ Tống Trân thu hút khán giả Hà Nội”.
3730965.html, truy cập ngày 30/8/2021.
19. Vũ Tố Hảo. 1980. “Mối quan hệ giữa truyện Nôm bình dân và văn học dân gian”.
Tạp chí Văn học, số 4/1980.
10 trang
24840
Free
Bạn đang xem tài liệu "Các dạng thức tồn tại của truyện Tống Trân Cúc Hoa", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- cac_dang_thuc_ton_tai_cua_truyen_tong_tran_cuc_hoa.pdf
