Cơ sở hình thành bang giao trung đại Việt Nam
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 11/2016
69
CƠ SỞ HÌNH THꢀNH THƠ BANG GIAO
TRUNG ĐẠI VIỆT NAM
Trꢀn Thꢁ The1
Trưꢀng Đꢁi hꢂc Sư phꢁm Hà Nꢃi
Tóm tꢄt: Bài báo chꢅ rõ nguꢆn gꢇc hình thành thơ bang giao Viꢈt Nam. Thꢉ nhꢊt, thơ
bang giao gꢄn liꢋn vꢌi quá trình ngoꢁi giao giꢍa hai dân tꢃc Viꢈt – Trung, liên quan ñꢎn
chuyꢈn ñi sꢉ phương Bꢄc và tiꢎp ñón sꢉ Trung Hoa. Thꢉ hai, thơ bang giao Viꢈt Nam có
ñꢃi ngũ sáng tác là các nhà ngoꢁi giao/ sꢉ thꢏn/ thi nhân. Thꢉ ba, thơ bang giao Viꢈt
Nam xuꢊt phát tꢐ chính không gian ñi sꢉ và tiꢎp sꢉ.
Tꢐ khóa: thơ bang giao, ñi sꢉ, tiꢎp sꢉ, cơ sꢑ hình thành
1. Mꢂ ĐꢃU
Thơ bang giao là khái niꢀm ñưꢁc dùng trong nghiên cꢂu văn hꢃc chꢄ sáng tác cꢅa các
nhà ngoꢆi giao Viꢀt Nam trung ñꢆi viꢇt trong quá trình thꢈc hiꢀn nhiꢀm vꢉ bang giao vꢊi
các nưꢊc trong khu vꢈc (chꢅ yꢇu là Trung Hoa). Cách ñꢋnh danh khái niꢀm như trên nhꢌn
mꢆnh phía chꢅ thꢍ và bꢎi cꢏnh sáng tác vꢎn là hai yꢇu tꢎ làm nên nét ñꢐc trưng riêng biꢀt
cꢅa thꢍ loꢆi thơ này. Bꢑi lꢒ, ñây chính là vương quꢎc thơ gꢓn liꢔn vꢊi hình tưꢁng tác giꢏ
nhà ngoꢆi giao – nhà thơ, phꢏn ánh mꢎi quan hꢀ giꢕa chꢅ thꢍ ꢖ nhà ngoꢆi giao vꢊi khách
thꢍ ꢖ quá trình ngoꢆi giao, văn chương, lꢋch sꢗ. Nguꢘn gꢎc cꢅa thơ bang giao vì thꢇ, gꢓn
liꢔn vꢊi quá trình ngoꢆi giao cꢅa hai dân tꢙc Viꢀt – Trung, liên quan ñꢇn chuyꢀn ñi sꢂ
phương Bꢓc và tiꢇp ñón sꢂ thiên triꢔu vꢊi thꢍ chꢇ “sách phong ꢖ triꢔu cꢎng”; cùng ñꢙi ngũ
sáng tác là các nhà ngoꢆi giao/ sꢂ thꢚn/ thi nhân; ñꢘng thꢛi xuꢌt phát tꢜ chính không gian
ñi sꢂ và tiꢇp sꢂ.
2. NꢄI DUNG
2.1. Văn hóa “sách phong”, “triꢅu cꢆng”
Trung Hoa là nưꢊc phương Bꢓc sꢊm hình thành trong lꢋch sꢗ, tꢜ thꢛi Hꢆ, Thương,
Chu trưꢊc công nguyên ñã thành mꢙt ñꢇ chꢇ rꢙng lꢊn. Xuꢌt phát tꢜ tư tưꢑng “dĩ Hoa vi
1
Nhꢝn bài ngày 25.11.2016; gꢗi phꢏn biꢀn và duyꢀt ñăng ngày 25.12.2016
Liên hꢀ tác giꢏ: Trꢚn Thꢋ The; Email: [email protected]
70
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
trung” nhꢕng ngưꢛi ñꢂng ñꢚu nhà nưꢊc Trung Hoa tꢈ coi mình là “thiên tꢗ”, coi triꢔu ñꢆi
mình là “thiên triꢔu” và tꢈ thꢌy mình có ñꢐc quyꢔn “thiên mꢀnh” trong viꢀc dꢆy bꢏo, giáo
hóa, cai trꢋ các nưꢊc lân bang. Vì lꢒ ñó, suꢎt trong quá trình “dꢈng nghiꢀp trꢋ bình”, các
triꢔu ñꢆi phương Bꢓc ñꢔu mꢑ nhꢕng cuꢙc viꢞn chinh “ñiꢇu phꢆt” các nưꢊc láng giꢔng,
nhꢟm áp ñꢐt chính giáo Trung Quꢎc, ñꢘng hóa dân tꢙc yꢇu thꢇ hơn (chư hꢚu/ thuꢙc quꢎc);
ñꢘng thꢛi cũng thꢍ hiꢀn sꢂc mꢆnh quân sꢈ cꢅa mꢙt nưꢊc lꢊn. Nhꢟm cꢙt chꢐt, trói buꢙc các
quꢎc gia chư hꢚu/ thuꢙc quꢎc vào quan hꢀ nô lꢀ và quan hꢀ phꢉ thuꢙc vào mình, Trung
Hoa ñã thiꢇt lꢝp thꢍ chꢇ “sách phong”, “triꢔu cꢎng”. Đây là mꢙt dꢆng quan hꢀ ñꢐc biꢀt giꢕa
các nưꢊc nhꢠ vꢊi các nưꢊc lꢊn trong chꢇ ñꢙ phong kiꢇn phương Bꢓc. Mꢆnh Tꢗ viꢇt: “Dĩ
ñꢁi sꢒ tiꢓu giã. Lꢁc thiên giꢔ giã. Dĩ tiꢓu sꢒ ñꢁi giꢔ, úy thiên giꢔ giã. Lꢁc thiên giꢔ bꢔo
thiên hꢁ. Uý thiên giꢔ bꢔo kì quꢇc” (là thiên tꢗ mà giúp vua nưꢊc nhꢠ, ñó là tuân theo
mꢀnh trꢛi. Là vua nưꢊc nhꢠ mà thꢛ phꢉng nưꢊc lꢊn, ñó là tuân theo mꢀnh trꢛi. Là thiên tꢗ
mà tuân theo mꢀnh trꢛi thì cai trꢋ thiên hꢆ ñưꢁc bꢔn vꢕng. Là vua nưꢊc nhꢠ mà tuân theo
mꢀnh trꢛi giꢕ ñưꢁc ñꢌt nưꢊc mãi mãi). Trong mꢎi quan hꢀ này, vꢊi quyꢔn lꢈc cꢅa quꢎc gia
trung tâm, Trung Hoa ñóng vai trò chꢅ ñꢙng trong viꢀc ñꢋnh chꢇ hóa các quan hꢀ hành xꢗ
liên quan ñꢇn hoꢆt ñꢙng “triꢔu cꢎng” và “sách phong”: qui ñꢋnh vꢔ thꢛi gian, sꢎ lưꢁng, giá
trꢋ cꢎng phꢡm cùng nghi thꢂc triꢔu cꢎng trong các chuyꢇn ñi tuꢇ cꢎng; qui ñꢋnh nghi thꢂc
ñón tiꢇp khâm sꢂ Trung Quꢎc sang tuyên phong... Hơn nꢕa, thiên triꢔu cũng ñꢎi xꢗ vꢊi các
nưꢊc chư hꢚu/ thuꢙc quꢎc trên nhiꢔu mꢂc ñꢙ khác nhau. Điꢔu ñó phꢉ thuꢙc vào cách ꢂng
xꢗ, thái ñꢙ thuꢚn phꢉc thiên triꢔu cꢅa các nưꢊc phiên thuꢙc qua viꢀc ñi sꢂ và tiꢇp sꢂ. Vì
thꢇ, các nưꢊc Đông Á muꢎn yên ꢢn, phát triꢍn thì phꢏi công nhꢝn vai trò cꢅa thiên triꢔu
như là mꢀnh trꢛi, thꢍ hiꢀn qua viꢀc thꢚn phꢉc, “triꢔu cꢎng”, kèm theo ñó là mong muꢎn
ñưꢁc vua Trung Hoa sꢓc phong, tuyên phong nhꢟm xác lꢝp vai trò chính thꢎng cꢅa triꢔu
ñꢆi mình.
Là mꢙt quꢎc gia nhꢠ, nꢟm ꢑ bán ñꢏo Đông Nam Á, có vꢋ trí tiꢇp giáp vꢊi Trung Hoa
cꢏ ñưꢛng núi và ñưꢛng biꢍn, nên trong suꢎt trưꢛng kì lꢋch sꢗ, Viꢀt Nam luôn chꢋu sꢈ bành
trưꢊng, ñàn áp, thôn tính cꢅa thiên triꢔu. Chính vì thꢇ, sau khi thoát khꢠi ách thꢎng trꢋ 1000
năm Bꢓc thuꢙc, nhà nưꢊc phong kiꢇn Đꢆi Viꢀt rꢌt coi trꢃng quan hꢀ bang giao vꢊi phương
Bꢓc, xem ñây là viꢀc hꢀ trꢃng liên quan ñꢇn sinh mꢀnh triꢔu ñꢆi, dân tꢙc. Trong tương
quan chính trꢋ và bꢎi cꢏnh khu vꢈc, ông cha ta ñã thꢈc hiꢀn sách lưꢁc ngoꢆi giao khi
cương, khi nhu “trong xưng ñꢇ ngoài xưng vương” và chꢌp nhꢝn quan hꢀ “sách phong”,
“triꢔu cꢎng” vꢊi Trung Hoa. Đây là ñưꢛng lꢎi ngoꢆi giao khôn khéo vꢜa thuꢚn phꢉc thiên
triꢔu vꢜa khꢣng ñꢋnh ñꢙc lꢝp dân tꢙc, tránh cho dân tꢙc nhꢕng cuꢙc can qua, ñꢢ máu. Sách
Lꢕch triꢋu hiꢎn chương loꢁi chí cũng ñã nhꢌn mꢆnh ñꢐc ñiꢍm quan hꢀ ngoꢆi giao này:
“Nưꢊc Viꢀt ta có cõi ñꢌt ꢑ phía Nam mà thông hiꢇu vꢊi Trung Hoa, tuy nuôi dân dꢈng
nưꢊc có qui mô riêng nhưng trong thì xưng ñꢇ mà ñꢎi ngoꢆi thì xưng vương, vꢤn chꢋu
phong hiꢀu, xét lí thꢇ thꢈc phꢏi thꢇ. Cho nên lꢞ sách phong, lꢞ cꢎng sính, viꢀc bang giao ꢑ
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 11/2016
71
các ñꢛi ñꢔu xem là quan trꢃng” [1]. Viꢀc ñón tiꢇp khâm sꢂ Trung Hoa sang tuyên phong ñꢍ
ñꢏm bꢏo ngôi vꢋ chính thꢎng cꢅa các triꢔu vua Đꢆi Viꢀt cùng viꢀc cꢗ nhꢕng sꢂ ñoàn tꢊi
Trung Hoa thꢈc hiꢀn nghĩa vꢉ tuꢇ cꢎng, cꢚu phong... là nhꢕng hoꢆt ñꢙng trꢃng yꢇu trong
quan hꢀ bang giao giꢕa hai nưꢊc. Nưꢊc ta giꢕ lꢀ triꢔu cꢎng cꢂ ba năm hoꢐc sáu năm mꢙt
lꢚn, các sꢂ ñoàn ñưꢁc cꢗ ñi ñꢍ làm nhiꢀm vꢉ bang giao quan trꢃng: cꢚu phong, chúc mꢜng,
báo tang, viꢇng tang, ñáp lꢞ hoꢐc bàn bꢆc nhiꢔu vꢌn ñꢔ mꢓc mꢊ ñꢇn ñꢌt ñai hay vꢌn ñꢔ
chưa ñưꢁc giꢏi quyꢇt xong trên mꢐt trꢝn quân sꢈ. Ngưꢁc lꢆi Trung Quꢎc cũng cꢗ nhꢕng
ñoàn sꢂ bꢙ sang ta ñꢍ phong vương, công nhꢝn nưꢊc ta là mꢙt nưꢊc phiên thꢚn. Triꢔu ñình
Viꢀt Nam cꢗ nhꢕng ñꢆi quan ñꢍ tiꢇp ñón các khâm sꢂ thiên triꢔu.
Hoꢆt ñꢙng ngoꢆi giao ñưꢁc ông cha ta quán triꢀt và tiꢇn hành tꢜ rꢌt sꢊm. Đꢁi Viꢈt sꢖ
kí toàn thư cũng ñã có ghi chép vua Hùng tꢜng cꢗ sꢂ giꢏ sang thăm nhà Chu ñꢛi Chu
Thành Vương năm 1110 trưꢊc công nguyên và cꢎng chim trĩ trꢓng, khi vꢔ quên ñưꢛng, vua
nhà Chu sai sꢂ giꢏ cꢌp cho năm cꢥ xe có kim chꢄ nam ñꢍ trꢑ vꢔ. Chꢄ ñꢇn khi nưꢊc ta giành
ñưꢁc ñꢙc lꢝp, Trung Quꢎc mꢊi chú trꢃng ñꢇn vꢌn ñꢔ bang giao vꢊi ta vꢊi tư cách là mꢙt
nưꢊc ñꢙc lꢝp. Quan hꢀ bang giao ñꢇn ñây mꢊi có tính chꢌt hai chiꢔu. Thꢛi ñiꢍm ñánh dꢌu
sꢈ chuyꢍn giao ñó là năm 938, Ngô Quyꢔn ñánh tan quân Nam Hán trên sông Bꢆch Đꢟng,
mꢑ ra mꢙt kꢄ nguyên mꢊi cho dân tꢙc. Tꢜ ñây xã hꢙi Viꢀt Nam chuyꢍn tꢜ thꢛi kì Bꢓc
thuꢙc sang thꢛi kì phong kiꢇn tꢈ chꢅ, ñꢌt nưꢊc ta xây dꢈng nhà nưꢊc theo mô hình cꢅa xã
hꢙi phong kiꢇn lꢌy Nho giáo làm rưꢛng cꢙt. Tuy nhiên ꢑ thꢛi kì này, nhà Ngô chưa thꢈc
hiꢀn công viꢀc bang giao vꢊi nưꢊc láng giꢔng Trung Quꢎc, chưa cꢗ nhꢕng ñoàn sꢂ thꢚn
sang Trung Quꢎc. Đꢇn khi Đinh Tiên Hoàng lên ngôi, niên hiꢀu Thái Bình 3 (972) ñꢍ yên
dân và tránh sꢈ dòm ngó cꢅa kꢦ thù phương Bꢓc, ñã sai Nam Viꢀt Vương Đinh Liꢞn ñi sꢂ
sang nưꢊc Tꢎng. Năm sau sꢂ thꢚn trꢑ vꢔ, vua Tꢎng sai sꢂ phương Bꢓc sang phong cho
Tiên Hoàng làm Giao chꢄ Quꢝn vương, không nhꢕng thꢇ còn phong cho Đinh Liꢞn làm
Kiꢍm hiꢀu Thái sư Tĩnh hꢏi quân, Tiꢇt ñꢙ sꢂ An Nam ñô hꢙ. Có thꢍ nói, tꢜ ñây mꢎi quan
hꢀ bang giao cꢅa hai dân tꢙc thꢈc sꢈ bꢓt ñꢚu.
Theo ghi chép cꢅa Phan Huy Chú trong Lꢕch triꢋu hiꢎn chương loꢁi chí, chꢄ tính tꢜ khi
nưꢊc ta bꢓt ñꢚu thông hiꢇu vꢊi Trung Hoa năm 976 (thꢛi nhà Đinh) cho ñꢇn cuꢎi ñꢛi Lê
Trung Hưng (1788) ñã có 115 ñoàn sꢂ bꢙ tꢊi Trung Hoa theo ñꢋnh lꢀ “tuꢇ cꢎng” hoꢐc dâng
sính lꢞ: 21 chuyꢇn ñi cꢚu phong, 18 chuyꢇn ñi liên quan ñꢇn chính sꢈ 2 nưꢊc, giꢏi quyꢇt
hꢝu quꢏ chiꢇn tranh, phân ñꢋnh biên giꢊi lãnh thꢢ, ñòi ñꢌt... Có thꢍ thꢌy “kì gian thꢍ lꢀ có
khinh có trꢃng, có giꢏn có phiꢔn, trưꢊc sau hoꢐc có khác nhau”, song viꢀc bang giao vꢊi
Trung Hoa ñꢔu ñưꢁc xem là quan trꢃng, ñưꢁc các triꢔu ñꢆi tuân thꢅ ñúng “bꢢn phꢝn” cꢅa
mꢙt nưꢊc phiên thuꢙc và duy trì liên tꢉc qua nhiꢔu triꢔu ñꢆi. Đi liꢔn vꢊi văn hóa ñi sꢂ cùng
nhiꢀm vꢉ “triꢔu cꢎng”, văn hóa ñón tiꢇp khâm sꢂ Trung Hoa sang “sách phong” cũng ñưꢁc
72
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
triꢔu ñꢆi Viꢀt Nam hꢇt sꢂc coi trꢃng. Theo Phan Huy Chú, cũng tꢜ năm 976 ñꢇn 1788,
Trung Hoa ñã cꢗ 53 lꢚn sꢂ giꢏ, khâm sꢂ tꢊi Viꢀt Nam ñꢍ thꢈc hiꢀn nghi lꢞ sꢓc phong,
tuyên phong.
Viꢀc tham gia vào quan hꢀ “triꢔu cꢎng” và nhꢝn “sách phong” cꢅa Trung Hoa trong
trꢝt tꢈ thꢇ giꢊi Đông Á cꢅa Viꢀt Nam là mꢙt lꢈa chꢃn khôn khéo nhꢟm bꢏo vꢀ lꢁi ích chính
trꢋ cꢅa dân tꢙc, triꢔu ñꢆi.
2.2. Nhà ngoꢇi giao, nhà văn hóa, nhà thơ
Trong mꢎi quan hꢀ bang giao vꢎn ñꢚy tính áp ñꢐt và bꢌt bình ñꢣng trên, ñꢌt nưꢊc Đꢆi
Viꢀt chꢋu nhiꢔu thua thiꢀt. Tuy nhiên, chính trong hoàn cꢏnh ñꢐc biꢀt ñó, ñã xuꢌt hiꢀn
nhꢕng nhân vꢝt ñiꢍn hình có trách nhiꢀm và phꢡm chꢌt ñꢆi diꢀn cho quꢎc gia, dân tꢙc. Hꢃ
là nhà ngoꢆi giao/ nhà thơ, nhꢕng ngưꢛi tài năng, ñꢂc ñꢙ ñưꢁc cꢗ ñi sꢂ hay tiꢇp sꢂ. Khi
nhꢝn mꢀnh ñi sꢂ hay tiꢇp sꢂ, hꢃ vꢜa mang tư thꢇ cꢅa nhꢕng nhà ngoꢆi giao vꢜa có tâm thꢇ
cꢅa thi nhân.
Bang giao là hꢀ trꢃng, bꢑi lꢒ nó liên quan ñꢇn sꢈ tꢘn vong, thꢋnh suy cꢅa triꢔu ñꢆi,
quꢎc gia và vꢌn ñꢔ thꢍ diꢀn dân tꢙc nên ngưꢛi ñi sꢂ hay tiꢇp sꢂ gánh trên vai trách nhiꢀm
nꢐng nꢔ. Đꢍ có thꢍ “toàn quân mꢀnh tráng quân uy”, ngưꢛi ñưꢁc cꢗ ñi sꢂ hoꢐc ñón tiꢇp sꢂ
phꢏi là nhꢕng danh thꢚn ñꢥ ñꢆi khoa, có ñꢋa vꢋ cao trong triꢔu ñình, vꢜa tài trí bꢏn lĩnh, lꢆi
có khꢏ năng ꢂng ñꢎi giao hꢏo vꢊi các nưꢊc. Dùng văn chương, thơ ca ñꢍ kꢇt bꢆn góp phꢚn
kiꢇn tꢆo giao lưu văn hóa, văn chương rꢙng mꢑ giꢕa các quꢎc gia trong khu vꢈc ñưꢁc coi
là mꢙt nguyên tꢓc bꢌt thành văn. Trên thꢈc tꢇ, nguyên tꢓc này ñưꢁc cꢉ thꢍ hóa qua các hoꢆt
ñꢙng xưꢊng hꢃa, ñꢎi ñáp, tꢐng tiꢞn giꢕa các bꢝc ñꢆi quan – nhà ngoꢆi giao – nhà thơ hai
nưꢊc Viꢀt – Trung. Đó vꢜa là mꢙt nghi thꢂc cꢅa phương châm hꢙi thoꢆi, có ngưꢛi hꢠi và
ngưꢛi ñáp ñꢍ tꢠ tình giao hꢏo, vꢜa là chꢅ ý phô diꢞn sꢂc mꢆnh tri thꢂc, văn hóa dân tꢙc ñꢍ
nâng cao vꢋ thꢇ quꢎc gia.
Có thꢍ nói, ñóng góp vào công cuꢙc giꢕ vꢕng nꢔn ñꢙc lꢝp, khꢣng ñꢋnh nꢔn văn hoá
Viꢀt có công không nhꢠ cꢅa các ngoꢆi giao Viꢀt Nam. Bên cꢆnh nhꢕng áng văn chính luꢝn
sꢓc bén, chꢐt chꢒ giàu sꢂc thuyꢇt phꢉc; thơ văn vꢊi ưu thꢇ cꢅa loꢆi hình nghꢀ thuꢝt bꢟng
ngôn tꢜ cũng là mꢙt kênh hꢥ trꢁ ñꢓc lꢈc hiꢀu quꢏ cho hoꢆt ñꢙng ngoꢆi giao cꢅa nhà nưꢊc.
Đây là mꢙt thꢂ vũ khí ñꢓc lꢈc, sꢓc bén ñꢍ các nhà ngoꢆi giao chiꢇn ñꢌu vꢊi kꢦ thù. Vì thꢇ,
thꢛi trung ñꢆi mꢥi nhà ngoꢆi giao ñꢘng thꢛi ñꢔu phꢏi là nhꢕng thi nhân. Hꢃ phꢏi làm thơ
thù tiꢇp vꢊi quan lꢆi ñꢋa phương ra ñón, làm thơ thù phꢉng vꢊi các quan thiên triꢔu, làm
thơ mꢜng thꢃ vua, làm thơ khi tiꢇp sꢂ thꢚn Trung Hoa ñꢇn phong vương, làm thơ tiꢞn biꢀt.
Ví dꢉ ñꢚu tiên cho thꢌy sꢂc mꢆnh cꢅa ngôn ngꢕ và thơ ca trong hoꢆt ñꢙng ñꢎi ngoꢆi cꢅa
dân tꢙc là cuꢙc xưꢊng hꢃa thơ ca giꢕa Lí Giác ꢖ sꢂ thꢚn nhà Tꢎng vꢊi hai sꢂ giꢏ Đꢆi Viꢀt
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 11/2016
73
thꢛi Tiꢔn Lê là Đꢥ Pháp Thuꢝn, Ngô Chân Lưu. Kꢇt cꢉc, Lí Giác ñã thay ñꢢi thái ñꢙ vꢊi
Đꢆi Viꢀt. Tꢜ tâm lí ngꢆo mꢆn cꢎ hꢕu coi thưꢛng Nam Viꢀt, Lí Giác ñã phꢏi khiêm nhưꢛng
thꢜa nhꢝn: “Ngoài trꢛi lꢆi có trꢛi soi nꢕa”. Sau này, Phꢆm Sư Mꢆnh ñi sꢂ ñã viꢇt ñꢚy ñꢅ
bꢏy thiên Mꢆnh Tꢗ, mꢙt bꢙ sách kinh ñiꢍn cꢅa Trung Quꢎc, không sai sót mꢙt chꢕ khiꢇn
cho ngưꢛi phương Bꢓc phꢏi coi ông là bꢝc thꢚy. Phùng Khꢓc Khoan ñã sáng tác cꢉm thơ
31 bài chúc thꢃ khánh tiꢇt vua, ñưꢁc vua quan nhà Minh hꢇt lꢛi khen ngꢁi. Hay Lê Quang
Bí mưꢛi tám năm ròng bꢋ nhà Minh giam giꢕ nhꢛ ñꢃc thuꢙc lòng cꢏ cuꢎn Đꢁi hꢂc diꢗn
nghĩa buꢙc chúng phꢏi tháo bꢠ ñꢘ gꢓn mꢓt, thꢏ ông vꢔ nưꢊc... Nhꢕng câu chuyꢀn này ñꢔu
là nhꢕng minh chꢂng tiêu biꢍu cho viꢀc sꢂ thꢚn/ nhà ngoꢆi giao “toàn quân mꢀnh tráng
quân uy” nhꢛ tài ꢂng ñꢎi và khꢏ năng sꢗ dꢉng chꢕ Hán, khꢏ năng viꢇt văn, làm thơ cꢅa hꢃ.
Như vꢝy, vꢊi vai trò là nhꢕng nhà chính trꢋ, nhà văn hóa cꢅa thꢛi ñꢆi, sáng tác thơ ca
cꢅa các nhà ngoꢆi giao ñưꢁc xem như là hoꢆt ñꢙng tꢌt yꢇu và hꢕu ích trꢁ giúp hoꢆt ñꢙng
ngoꢆi giao ñꢍ “làm ñꢧp” cho nưꢊc mình trưꢊc nưꢊc ngưꢛi trong khi ñón tiꢇp khâm sꢂ thiên
triꢔu sang phong vương hay khi ñꢎi ñáp vꢊi quan lꢆi thiên triꢔu nơi Bꢓc quꢎc. Tư tưꢑng
tình cꢏm ñưꢁc thꢍ hiꢀn trong thơ không phꢏi chꢄ là tiꢇng nói cꢅa cá nhân tác giꢏ, mà còn có
ý nghĩa ñꢆi diꢀn cho tư tưꢑng, tình cꢏm, khát vꢃng, tư thꢇ văn hóa dân tꢙc và triꢔu ñꢆi. Mꢥi
nhà ngoꢆi giao phꢏi là ngưꢛi có vꢎn kiꢇn thꢂc sâu rꢙng, thông kim bác cꢢ, có bꢏn lĩnh kiên
cưꢛng, dũng khí lꢊn lao, ꢂng ñꢎi linh hoꢆt mꢔm dꢦo, có bꢔ sâu văn hóa, ñꢘng thꢛi ñó cũng
là nhꢕng nhà thơ lꢊn. Đánh giá vꢔ vai trò cꢅa các nhà ngoꢆi giao Viꢀt Nam trưꢊc ñây, Vu
Tꢆi Chiꢇu (Đꢆi hꢃc Trꢋnh Châu ꢖ Trung Quꢎc) nhꢝn xét: “Các sꢂ thꢚn Viꢀt Nam vꢜa là nhà
ngoꢆi giao vꢜa là mꢙt nhà thơ. Trong hoꢆt ñꢙng ngoꢆi giao, hꢃ ñóng vai trò quan trꢃng
trong viꢀc xꢗ lí quan hꢀ hai nưꢊc, góp phꢚn tăng cưꢛng mꢎi tình hꢕu nghꢋ và sꢈ hiꢍu biꢇt
lꢤn nhau giꢕa nhân dân hai nưꢊc Viꢀt – Trung. Mꢐt khác hꢃ làm thơ chꢕ Hán, xưꢊng hꢃa
vꢊi các văn nhân Trung Quꢎc, thúc ñꢡy sꢈ giao lưu nghꢀ thuꢝt thơ chꢕ Hán nói riêng và
văn hóa, văn hꢃc nói chung giꢕa hai nưꢊc Viꢀt ꢖ Trung, mang lꢆi sꢂc sꢎng dꢘi dào cho thơ
chꢕ Hán phát triꢍn không ngꢜng”.
2.3. Không gian bang giao và hꢈng thú thi ca
Nói ñꢇn không gian trong thơ bang giao là nói ñꢇn không gian ñꢐc thù, khu biꢀt gꢓn
liꢔn vꢊi quá trình ñi sꢂ và tiꢇp sꢂ cꢅa thi nhân.
Theo ghi chép trong các chuyꢇn ñi sꢂ cũng như trong trưꢊc tác thi ca cꢅa mꢥi sꢂ thꢚn,
lꢙ trình các sꢂ ñoàn Viꢀt Nam sang Trung Hoa chꢅ yꢇu là ñưꢛng bꢙ và ñưꢛng thꢅy,
phương tiꢀn di chuyꢍn chꢅ yꢇu bꢟng ngꢈa hoꢐc bꢟng thuyꢔn. Khoꢏng cách ñꢋa lí xa xôi
cùng nhꢕng hꢆn chꢇ, khó khăn vꢔ phương tiꢀn khiꢇn mꢥi chuyꢇn ñi cꢅa sꢂ bꢙ Viꢀt Nam
thưꢛng diꢞn ra trong mꢙt khoꢏng thꢛi gian dài, mꢙt năm thꢝm chí vài ba năm. Hơn nꢕa,
74
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
quan hꢀ hai nưꢊc không phꢏi lúc nào cũng thuꢝn lꢁi yên bình, lꢆi gꢐp nhꢕng bꢌt thưꢛng vꢔ
thꢛi tiꢇt, vì thꢇ chuyꢇn ñi sꢂ có thꢍ dài hơn nꢕa. Nhꢕng vꢌt vꢏ trên ñưꢛng ñi sꢂ, nꢥi niꢔm
tha hương cꢎ quꢎc và nꢥi lo “quân mꢀnh”, “quꢎc mꢀnh” là nꢥi niꢔm thưꢛng trꢈc trong tâm
can mꢥi sꢂ thꢚn và thôi thúc hꢃ viꢇt lên nhꢕng thi phꢡm ñꢚy ꢓp nhꢕng bꢙn bꢔ, ngꢢn ngang
sâu chꢂa trong tâm hꢘn. Mꢐt khác Trung Hoa có nhiꢔu cꢏnh ñꢧp và di tích nꢢi tiꢇng như:
Nhꢆn Hꢘi Phong, Hꢘ Đꢙng Đình, Hoàng Hꢆc lâu, Tì Bà ñình... Đó cũng là ñꢌt nưꢊc có bꢔ
dày truyꢔn thꢎng lꢋch sꢗ, văn hóa, là mꢙt trong nhꢕng cái nôi văn minh cꢅa nhân loꢆi, nơi
ñây ñã lưu giꢕ biꢇt bao câu chuyꢀn trong chính sꢗ và dã sꢗ ñưꢁc các thi nhân – sꢂ thꢚn
Viꢀt Nam biꢇt ñꢇn qua sách sꢗ... Nơi ñây có nhꢕng danh thi mà văn nhân Viꢀt Nam tꢜng
ngưꢨng mꢙ như Khuꢌt Nguyên, Đào Tiꢔm, Lý Bꢆch, Bꢆch Cư Dꢋ... Nhꢕng chuyꢇn công du
cùng sꢈ dꢋch chuyꢍn không gian sꢎng, không gian sáng tꢆo là căn nguyên tꢆo nên hꢂng thú
thꢡm mꢩ cꢅa mꢥi sꢂ thꢚn. ꢪ ñây hành trình ñi sꢂ không chꢄ ñơn thuꢚn là hành trình ñꢋa lí
mà còn là hành trình cuꢙc sꢎng, hành trình văn hóa, hành trình tinh thꢚn... Trên hành trình
ꢌy, sꢂ thꢚn không chꢄ mang trong tư thꢇ cꢅa mꢙt chính khách vꢊi “quân mꢀnh”, “quꢎc
mꢀnh” mà còn là tâm thꢇ cꢅa ngưꢛi lꢕ khách vꢊi nꢥi niꢔm tha hương cꢎ quꢎc hay du khách
say ñꢓm trưꢊc thiên nhiên tươi ñꢧp vùng Hoa Hꢆ. Vì thꢇ sáng tác thơ ca ꢑ mꢥi sꢂ thꢚn
không chꢄ nhꢟm mꢉc ñích bang giao mà còn gꢓn vꢊi viꢀc ghi chép nhꢕng ñiꢔu mꢓt thꢌy tai
nghe trên lꢙ trình vꢆn dꢐm, biꢍu lꢙ tâm tư, cꢏm xúc cꢅa con ngưꢛi trưꢊc thꢈc tꢆi...
Song hành vꢊi con ñưꢛng ñi sꢂ cꢅa sꢂ thꢚn là con ñưꢛng thơ cꢅa thi nhân. Trong lꢛi
giꢊi thiꢀu tꢝp Thơ ñi sꢉ, nhóm biên soꢆn ñã nói rõ nguꢘn gꢎc và hꢇt sꢂc ñꢔ cao thơ sꢂ trình
khi khꢣng ñꢋnh: “Đây là thơ làm trên ñưꢛng ñi sꢂ, và biên giꢊi cꢅa thơ ꢑ ñây chính là cái
vô tꢝn cꢅa bꢏn thân ñꢛi sꢎng. ꢪ ñây có thơ vꢔ nhiꢔu ñꢔ tài, chꢅ ñꢔ, ꢑ ñây chꢂa ñꢈng nhiꢔu
sáng tꢆo, tâm huyꢇt. Ngay cꢏ nhꢕng bài thơ bang giao theo nghĩa chính cꢅa tꢜ này cũng là
nhꢕng bài thơ ñꢙc ñáo, mang bꢏn sꢓc cꢅa tác giꢏ, cꢅa thꢛi ñꢆi và dân tꢙc. Nhưng dù sao thì
ñây cũng là vương quꢎc thơ cꢅa nhꢕng ngưꢛi ñi sꢂ, và chúng ta gꢓn liꢔn hai hình tưꢁng sꢂ
giꢏ ꢖ nhà thơ. Con ñưꢛng ñi sꢂ ñã thành con ñưꢛng thơ. Và con ñưꢛng này chꢏy qua nꢔn
thơ Viꢀt Nam như mꢙt con ñưꢛng lꢊn” [2].
Nꢇu ñi sꢂ gꢓn liꢔn vꢊi không gian Trung Hoa – không gian xa lꢆ, rꢙng lꢊn thì thơ tiꢇp
và tiꢞn sꢂ lꢆi gꢓn vꢊi không gian cung ñình, không gian phong thꢢ quen thuꢙc cꢅa Đꢆi
Viꢀt. Dù không phꢏi ñꢎi mꢐt vꢊi ñưꢛng xa kham ruꢢi cùng nꢥi niꢔm lꢕ khách “dòng lꢀ dư
tꢗ nưꢊc sông chꢏy hoài”, hay sꢈ cám dꢥ trưꢊc vꢦ tươi ñꢧp cꢅa thiên nhiên, danh tích lꢋch
sꢗ Hoa Hꢆ “lꢚn ñꢚu ñi sꢂ tꢚm mꢓt mꢊi lꢆ” nhưng “quꢎc mꢀnh”, “quân mꢀnh” cꢅa mꢥi nhà
ngoꢆi giao khi tiꢇp khâm sꢂ Trung Hoa vꢤn luôn giꢕ vꢕng. Cho mình là thiên sꢂ nên hꢚu
như các sꢂ thꢚn Trung Hoa sang ta ñꢔu có nhiꢀm vꢉ giꢎng nhau là “tuyên ñꢃc dꢉ chꢄ”, “dꢉ
vua vào chꢚu” hay bꢓt ta phꢏi phꢉc tùng nhꢕng yêu sách vô lí cꢅa chúng. Quá trình tiꢇp
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 11/2016
75
ñón khâm sꢂ Trung Hoa cꢅa nhꢕng vꢋ vua, quan, tưꢊng lĩnh Đꢆi Viꢀt vì thꢇ nhiꢔu thꢗ
thách. Trong vai trò chꢅ nhà, nhiꢀm vꢉ cꢅa các nhà ngoꢆi giao làm sao ñꢍ thiên triꢔu thꢌy
ñưꢁc sꢈ hiꢇu khách, sꢈ thuꢚn phꢉc mà vꢤn giꢕ ñưꢁc thꢍ diꢀn, ñꢙc lꢝp chꢅ quyꢔn dân tꢙc.
Đꢍ hóa giꢏi nhꢕng khó khăn ñó, ngoài tiꢇp ñãi trꢃng thꢍ theo nghi thꢂc ngoꢆi giao, các vꢋ
vua, quan, tưꢊng lĩnh còn làm thơ xưꢊng hꢃa vꢊi các sꢂ thꢚn Trung Hoa thꢍ hiꢀn tình giao
hꢏo ñꢘng thꢛi cũng khꢣng ñꢋnh tư thꢇ/ tâm thꢇ dân tꢙc mình. Không gian cung ñình, không
gian tiꢇp sꢂ ñã trꢑ thành ñiꢍm tꢈa tinh thꢚn vꢕng chꢓc cho mꢥi nhà ngoꢆi giao Viꢀt Nam
hoàn thành xuꢌt sꢓc nhiꢀm vꢉ cꢅa mình. Nó vꢜa là không gian ñꢋa lí vꢜa là không gian văn
hóa, lꢋch sꢗ, thơ ca. Không gian này không chꢄ làm nꢔn cho hoꢆt ñꢙng bang giao Viꢀt ꢖ
Trung mà còn là nơi nꢏy sinh thi hꢂng cho mꢥi nhà ngoꢆi giao/ thi nhân, ñꢘng thꢛi cũng là
ñꢎi tưꢁng phꢏn ánh trung tâm trong thơ ca cꢅa hꢃ.
KꢉT LUꢊN
Vꢊi mꢙt ñꢙi ngũ tác giꢏ ñông ñꢏo là các sꢂ thꢚn/ nhà ngoꢆi giao/ nhà thơ, sáng tác gꢓn
liꢔn vꢊi thꢍ chꢇ “sách phong ꢖ triꢔu cꢎng”, cùng không gian ñi sꢂ và tiꢇp sꢂ, thơ bang giao
thưꢛng ñưꢁc xem là mꢙt dòng riêng, góp phꢚn hoàn thiꢀn diꢀn mꢆo thơ ca trung ñꢆi Viꢀt
Nam. Có thꢍ nói, các sꢂ giꢏ, nhà thơ và thơ bang giao ñã ñóng vai trò quan trꢃng trong viꢀc
giꢕ vꢕng nꢔn hòa bình, ñꢙc lꢝp dân tꢙc. Trong bꢎi cꢏnh hꢙi nhꢝp, giao lưu văn hóa hiꢀn
nay, tìm hiꢍu thơ bang giao là mꢙt viꢀc làm quan trꢃng, cꢌp thiꢇt. Viꢀc tìm hiꢍu cơ sꢑ hình
thành thơ bang giao ñưꢁc coi là mã khóa quan trꢃng ñꢍ ñꢙc giꢏ tiꢀm cꢝn vꢊi nguꢘn mꢆch
văn hóa cꢅa mꢙt chꢅ trương, chính sách lꢊn, mꢙt dòng thơ ñꢐc biꢀt, chꢏy suꢎt lꢋch sꢗ các
triꢔu ñꢆi phong kiꢇn Viꢀt Nam.
TÀI LIꢋU THAM KHꢌO
1. Phan Huy Chú (2014), Lꢕch triꢋu hiꢎn chương loꢁi chí, Nxb Trꢦ, Tp Hꢘ Chí Minh.
2. Đào Phương Bình, Phꢆm Thiꢔu (1993), Thơ ñi sꢉ, Nxb Khoa hꢃc Xã hꢙi, Hà Nꢙi.
THE FORMATION OF VIETNAM’S MEDIEVAL
DIPLOMATIC POETRY
Abstract: The article specifies the origin of Vietnam diplomatic poetry. Firstly,
diplomatic poetry attached the diplomatic process between Vietnam – China including
going to business in China and welcoming Chinese Ambassador to Viet Nam. Secondly,
Vietnam had diplomatic poetry team who were diplomats/Envoys/poets. Thirdly, Vietnam
diplomatic poetry came from diplomatic space between Viet Nam and China.
Keywords: diplomatic poetry, Envoy, welcoming the Ambassador, the formation.
7 trang
18080
Free
Bạn đang xem tài liệu "Cơ sở hình thành bang giao trung đại Việt Nam", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- co_so_hinh_thanh_bang_giao_trung_dai_viet_nam.pdf
