Cảm thức đô thị qua điểm nhìn trần thuật trong truyện ngắn Phan Triều Hải

TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 4 (272) 2021

37

CẢM THỨC ĐÔ THỊ QUA ĐIỂM NHÌN TRẦN THUẬT

TRONG TRUYỆN NGẮN PHAN TRIỀU HẢI

ĐẶNG THỊ XUÂN^*

Với sở trường về giọng văn trần thuật, cùng cách tiếp cận từ nhân vật trung tâm

và từ nhân vật ngoại vi ở mỗi khía cạnh, tình huống bắt nguồn từ cuộc sống đô

thị, Phan Triều Hải đã tái hiện lại bức tranh của cả một thế hệ với biết bao cung

bậc cảm xúc qua Truyện ngắn và Mỗi người một chỗ ngồi xuất bản năm 2018.

Từ khóa: cảm thức đô thị, điểm nhìn trần thuật, truyện ngắn, Phan Triều Hải

Nhận bài ngày: 16/12/2020; đưa vào biên tập: 3/1/2021; phản biện: 4/3/2021; duyệt

đăng: 3/4/2021

Có thể nói, sự đặc sắc của ngôn ngữ

và giọng điệu trần thuật đã phát huy

tác dụng trong việc điều hòa tiết tấu

mỗi câu chuyện, giúp tác giả nhập tâm

vào nhịp điệu của từng diễn biến qua

cả hai vai trò: người trong cuộc và

người kể câu chuyện. Cách thức tiếp

cận thể hiện sự tương tác linh hoạt

này khiến cho các tác phẩm khi ra đời

sẽ không chỉ dừng lại với tĩnh lặng nội

tại, mà xuyên suốt bên trong là sự vận

động kéo theo những kiến tạo nghệ

thuật sinh động.

1. DẪN NHẬP

Phan Triều Hải được biết đến như

một nhà văn có nhiều truyện ngắn hay

viết về cuộc sống và con người đô thị.

Trong các sáng tác của Phan Triều

Hải có một sự kết hợp, vận dụng hài

hòa giữa thiết lập không gian, trật tự

thời gian với ngôn ngữ, giọng văn trần

thuật giàu sắc thái biểu cảm. Bên

cạnh đó, truyện ngắn Phan Triều Hải

còn ẩn chứa một sức sống nghệ thuật

độc đáo với những cung bậc cảm

nhận được triển khai theo chiều

hướng rõ rệt, từ biên độ của tuổi trẻ

cho tới khi tuổi đời đã nhuốm màu trải

nghiệm; đó còn là sự trao đổi về ý

thức hệ với nỗi niềm sống vượt ra

khỏi giới hạn địa lý, khi cảm xúc của

con người tiếp cận với những ngoại

biên tâm tưởng đóng khung bởi vùng

trời cách biệt mới.

Để hiện thực hóa vai trò kiến tạo nghệ

thuật, Phan Triều Hải sớm nắm bắt và

chọn cho riêng mình những điểm nhìn

đắt giá. Đầu tiên là những điểm nhìn

vận dụng thi pháp trần thuật đặc

trưng, qua đó xâu chuỗi cảm nhận về

cách nghĩ, lối sống của những người

còn trẻ tuổi cho tới những ai đã chạm

tới vạch phân chia tuổi đời theo biên

độ thời gian, là điểm nhìn từ nhân vật

trung tâm. Tiếp đến là những khai thác

về mặt đối chiếu tư duy cũng như nhận

*

Trường Trung học phổ thông Lê Trọng

Tấn, Thành phố Hồ Chí Minh.

ĐẶNG THỊ XUÂN – CẢM THỨC ĐÔ THỊ QUA ĐIỂM NHÌN TRẦN THUẬT…

38

thức, khi con người cảm nhận về nhau không trùng với nhân vật”; từ vị trí

bằng những quan điểm thuộc về một quan sát bên ngoài, mối liên hệ gắn

khung trời mới, qua những diễn biến kết giữa tác giả và nhân vật đồng thời

hoặc điểm nhìn có được từ sự xuất được hình thành: “Điểm nhìn người

hiện của các nhân vật ngoại vi.

trần thuật có thể tựa vào điểm nhìn

nhân vật để miêu tả thế giới, theo cảm

nhận chủ quan của nhân vật”. Mỗi nhà

văn có cách chọn điểm nhìn nghệ

thuật nói chung, cũng như điểm nhìn

trần thật nói riêng theo một ý đồ nghệ

thuật khác nhau, từ đó thể hiện được

sức sáng tạo và dấu ấn cá nhân đặc

trưng riêng.

2. NỘI DUNG

2.1. Điểm nhìn trần thuật trong thi

pháp học

Có thể nói, quá trình sáng tác văn

chương cũng chính là hoạt động của

sự kết tinh và kiến tạo nghệ thuật

thông qua phương thức vận dụng

ngôn từ. Bên cạnh việc hình thành

một tổ hợp kết cấu gồm nội dung và

các tình tiết, nhà văn còn cần có sự

định hướng để tạo dấu ấn chiều sâu

về tư duy và tố chất cảm quan cho

phong cách cầm bút của riêng mình.

Khi xem xét vai trò cùng tác dụng định

hướng trong tác phẩm, điểm nhìn

nghệ thuật được coi như một yếu tố

then chốt góp phần quan trọng tới

hiệu quả diễn văn và truyền đạt ý

tưởng. Một trong số những điểm nhìn

nghệ thuật thường được vận dụng

rộng rãi đó là điểm nhìn trần thuật.

Ở Phan Triều Hải, thế mạnh diễn văn

bằng bút pháp trần thuật đã đưa nhà

văn đến với những tọa độ thi pháp

của điểm nhìn trần thuật, là những vị

trí để liên kết với tác phẩm qua những

miêu tả, quan sát và bộc lộ từ nhân

vật (Khoảnh khắc, Vào đời, Những

linh hồn lạc). Khi viết về đô thị, điểm

nhìn trần thuật dưới ngòi bút của

Phan Triều Hải đã phát huy được hiệu

quả trong truyền tải thông tin qua lối

kể chuyện chân phương không kém

phần sâu lắng (Ngày bệnh, Cái tên

biến mất, Có một người nằm trên mái

nhà). Hai đối tượng nhân vật chính

thực hiện vai trò tương tác với điểm

nhìn trần thuật cùng nhà văn có nhân

vật trung tâm và nhân vật ngoại vi.

Điểm nhìn trần thuật trong văn học là

vị trí để kể, miêu tả và dẫn dắt, từ đó

thể hiện lập trường, tư tưởng và quan

điểm nhân sinh gửi gắm qua biểu hiện

của nhân vật, dưới các trạng thái biểu

đạt cảm xúc bằng diễn đạt về mặt

ngôn từ nghệ thuật. Giáo sư Trần

Đình Sử (2017: 326) nhận định về

tương quan giữa nhà văn và nhân vật

trong thiết lập của điểm nhìn trần

thuật: “So với nhân vật, điểm nhìn tác

2.2. Điểm nhìn trần thuật từ nhân

vật trung tâm

Trong các sáng tác của Phan Triều

Hải, mối liên kết giữa nhà văn và nhân

vật đã âm thầm hình thành qua thế

giới quan trong từng tác phẩm. Liên

giả thường là của người đứng ngoài, kết này không chỉ là tương quan về

vì tác giả thường có suy nghĩ riêng kiến tạo, sáng tác văn chương, mà

TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 4 (272) 2021

39

Hình 1. Tương quan hình thành điểm nhìn trần

thuật từ nhân vật trung tâm

Hải không đơn thuần là những

tuần tự, nối tiếp dần trôi đi theo

năm tháng. Bên trong đó còn là

những thể hiện cảm xúc tương

ứng với ký ức được ghi nhận

trong từng thời điểm. Theo mạch

cảm xúc qua lần lượt từng câu

chuyện, người đọc đồng thời có

được cái nhìn về cuộc đời chung

với đa dạng bối cảnh quen thuộc

bắt nguồn từ hiện thực. Dù mỗi câu

chuyện tập trung quanh một số phận

nhân vật riêng lẻ, nhưng giữa các tác

phẩm không hề rời rạc hay tách biệt,

mà thậm chí còn có sự gắn kết mạch

lạc về mức độ trải nghiệm. Có thể nói,

xuyên suốt trong các tác phẩm của

Phan Triều Hải, nhân vật nhìn nhận

mọi thứ theo chiều hướng dần trở nên

am hiểu và ngày càng chín chắn.

còn là sự hòa hợp và thống nhất về

quan điểm cũng như lập trường, tư

tưởng. Thế mạnh của lối diễn giải và

dẫn dắt bởi giọng văn trần thuật đảm

nhiệm vai trò của sợi dây truyền thông

tin giữa tác giả và nhân vật, tương

ứng với vị trí của người sống bên

trong và người quan sát phía bên

ngoài. Từ đó, vị trí kiến tạo của tác giả

được xác lập và điểm nhìn trần thuật

qua nhân vật trung tâm đồng thời

được hình thành. Hình minh họa (Hình

1) về tương quan hình thành điểm

nhìn trần thuật từ nhân vật trung tâm,

có thể thấy thế giới quan xung quanh

nhân vật chứa đựng, bao hàm mọi

diễn biến, quan hệ và tình tiết lấy

nhân vật làm trung tâm sự kiện. Tác

giả khi đó đồng thời chuyển động trong

một quỹ đạo sáng tạo nghệ thuật, lấy

điểm nhìn từ nhân vật làm căn cứ và

cơ sở cho sự vận động của cảm thức

văn chương, tái hiện qua phương

thức liên kết bởi thi pháp trần thuật.

Khi đặt điểm nhìn gần với con người

trong thời thanh xuân và tuổi trẻ, tác

giả chú ý khai thác và khám phá thế

giới bằng khí thế đón nhận cuộc sống,

dồi dào sinh lực và ý tưởng (Khoảnh

khắc, Con dơi, Vào đời, Những linh

hồn lạc, Ngày bệnh). Con người trở

thành trung tâm với mong muốn, khát

vọng chinh phục thử thách đặt ra

trong bối cảnh của thời kỳ đổi mới,

phải thích nghi để hội nhập và tự hoàn

thiện bản thân. Trong truyện ngắn

Phan Triều Hải, có thể thấy cách thế

hệ trẻ của những năm đổi mới nhìn

nhận về hạn chế của chính mình như:

“Thời buổi này dốt ngoại ngữ là thua”

Nhân vật được lựa chọn sẽ trở thành

trung tâm của một tình huống truyện,

qua đó thể hiện suy nghĩ và bộc lộ

những cảm xúc về môi trường, xã hội (Khoảnh khắc). Đó là tuổi trẻ của một

và cuộc sống xung quanh. Cuộc sống thế hệ đã thẳng thắn đối diện với

trong các tác phẩm của Phan Triều nhược điểm và mãnh liệt truy cầu giải

ĐẶNG THỊ XUÂN – CẢM THỨC ĐÔ THỊ QUA ĐIỂM NHÌN TRẦN THUẬT…

40

pháp, không gì ngoài đầu tư thời gian sống. Mỗi suy tư trong đời sống tình

công sức để học hỏi, nâng cao vốn cảm luôn để lại ấn tượng khó phai về

hiểu biết về những gì còn thiếu sót. vai trò dẫn dắt và vị trí quan sát của

Không phải tự nhiên khi “sáu giờ tác giả đối với nhân vật, cũng chính là

chiều mà trời hãy còn sáng và hơi cảm hứng được lan truyền tới người

nóng trên tầng cao vẫn còn đậm lắm” đọc. Đó có thể là băn khoăn trong

(Con dơi), thời điểm mà cơ sở vật cách chọn lựa và tự an ủi bản thân

chất phòng học chưa có được tiện của nhân vật Tuyết, giữa màn đêm ở

nghi như bây giờ, sau giờ làm việc truyện ngắn Khoảnh khắc: “Buồn thật,

hành chính, lớp thanh niên ngày ấy nhưng biết làm sao. Người ta luôn

vẫn gắng sức theo học thêm những phải lựa chọn. Đôi khi có những lựa

lớp ngoại ngữ buổi tối như vậy. Có thể chọn mà mình không ý thức được. Đó

nói, đó là biểu hiện cho tinh thần tuổi là điều may. Còn những lựa chọn một

trẻ của một thế hệ với sức sống, nghị khi đã phải dùng đến sự phân tích,

lực và nỗ lực phấn đấu vượt lên trên giải thích thì không còn gì là cái hay

giới hạn về điều kiện cơ sở vật chất, riêng biệt của nó nữa”, cho đến những

khiến người đọc không khỏi ngưỡng đau khổ mang đầy khắc khoải từ một

mộ và trân trọng.

tình yêu không chung bước trong Lối

về: “Cuối đêm này, chia tay Quyên, tôi

sẽ về lại với tôi. Mà sau đó có một

mình, tuyệt đối một mình, tôi cũng sẽ

được sống yên bình hơn, không còn

lẩn khuất bóng dáng của nghi ngờ hay

phản bội”.

Trong Vào đời, nhân vật “tôi” với thế

mạnh ngoại ngữ trong công việc mới,

đã thẳng thắn đối diện cuộc sống

bằng suy nghĩ: “Tôi luôn tìm ra cách

xử thế cho riêng mình, tôi luôn biết

cách hội nhập dễ dàng. Tôi luôn tin

mình có thể đổi màu để thích nghi với

màu sắc đa dạng của đời sống. Tôi tin

mình sẽ thành công”. Có thể thấy, một

khi đã khắc phục được mặt hạn chế

thiếu sót, con người sẽ sớm có được

sự năng động và tự tin, trở nên cởi

mở trong cách đón nhận làn gió của

sự đổi mới từ cuộc sống.

Không hẳn cứ tự tin như “tôi” của Vào

đời, không phải ai đi học thêm ngoại

ngữ như Tuyết của Khoảnh khắc đều

có được một tương lai công việc

thuận lợi. Còn đó những trường hợp

của tuổi trẻ đi lạc trong công việc hiện

tại, xuất phát từ vị trí của bản thân mà

có cái nhìn hệ lụy thấu suốt cả một

đời như gã thanh niên trong Những

linh hồn lạc: “Gã nhìn những đồng

nghiệp nằm gục trên bàn, những cánh

tay dính bết thức ăn. Gã rùng mình khi

nhận ra rằng, gã còn phải mất mười

lăm năm nữa để có được hình ảnh

Tuổi trẻ với thế mạnh của sức sống

tràn đầy, đồng nghĩa với không ngại

trải nghiệm và mong muốn tìm kiếm,

khám phá nhiều hơn về thế giới xung

quanh, nhất là thế giới tình cảm, vốn

là một phần tất yếu trong khía cạnh

tinh thần của cảm hứng khi viết về đời của các vị đang ngồi đây. Rồi sau

TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 4 (272) 2021

41

mười lăm năm đó là cả một khoảng của sự chín chắn và ở gần ngưỡng

của sự trưởng thành.

thời gian dài dằng dặc để chuyển gã

thành một hình hài già nua buồn bã.

Gã e rằng, rồi gã sẽ không thể nào

chịu nổi”. Tuổi trẻ vốn là những tháng

ngày rộng dài về thời gian, cho phép

con người tìm kiếm, hòa nhập và nếu

không thì vẫn còn có thể thay đổi để

tìm kiếm một công việc phù hợp.

Trải qua những nỗ lực, phấn đấu học

hỏi, dù tan vỡ hay nên duyên trong

chuyện tình cảm, qua những lần thay

đổi để tìm kiếm một công việc phù

hợp, sau những lần ốm đau… Con

người sẽ tiến dần tới một giai đoạn

của sự ổn định, cũng là lúc mà tuổi trẻ

đã lùi lại phía sau. Ở giai đoạn mới

này, tác giả tiếp tục chọn điểm nhìn để

quan sát và kể lại diễn biến tâm tư

của những nhân vật đã ở vạch phân

chia tuổi đời (Cái tên biến mất, Một

người nằm trên mái nhà). Họ không

còn là những chàng trai, cô gái hăng

hái theo học thêm vào buổi tối; họ

cũng không còn cần phải tự tin để nói

và giới thiệu quá nhiều về bản thân;

họ không còn vụn vỡ trong những tình

cảm đầu đời; họ cũng không trăn trở

quá nhiều về công việc hiện tại có phù

hợp hay không… Điểm nhìn mới của

tác giả lúc này gắn với câu chuyện về

những con người đã chín chắn, chấp

nhận thực tế cuộc sống.

Không chỉ là những tư duy phát sinh

trong điều kiện thể chất khỏe mạnh,

nhân vật ở vào hoàn cảnh của Ngày

bệnh, phải nghỉ làm ở nhà cũng mang

lại một góc nhìn đáng suy ngẫm. Đến

khi bị bệnh và được nghỉ ngơi, nhân

vật lại nhận ra những lý lẽ khác biệt,

thấy được vai trò của công việc tưởng

chừng “nhạt nhẽo”, nhưng là cách để

mang lại ý nghĩa sống cho bản thân

mình: “Mỗi người phải tự tìm lấy cho

mình một công việc thôi, dù lớn, dù

nhỏ. Tôi đã từng có lúc nguyền rủa

công việc nhạt nhẽo của tôi, nhưng

bây giờ lại thấy không thể thiếu nó

được. Nó cũng có thể chẳng hay ho

gì, nhưng có nó, may ra tôi mới còn

có một chút ý nghĩa nào đó”. Trong

Những linh hồn lạc, Ngày bệnh, nhân

vật vẫn là trung tâm, là xuất phát cho

những ghi nhận để bộc lộ tư duy,

quan điểm. Tuy nhiên, dấu hiệu của

sự chấp nhận hiện thực đã sớm hình

thành để tiếp nối đến vị trí quan sát kế

tiếp. Con người thôi xung khắc, tìm

kiếm, thay đổi và thử thách bản thân

khi nhận ra những cốt lõi cơ bản, thực

sự tối ưu trong cuộc sống, biết chấp

nhận và hòa thuận với thực tại. Con

người khi ấy đã bước sang giai đoạn

Trong Cái tên biến mất, Kha nhận ra

sự khác biệt của thời gian qua thay

đổi từ dáng vẻ của người vợ. Cô ấy

không còn “mảnh dẻ, xanh xao” mà có

“Một vài vết nhăn quanh mũi nhưng

ánh mắt trở nên sắc sảo, bước chân

dứt khoát và nhanh, dáng thẳng hơn

trước”, nhất là giờ đây: “cô không còn

mặc áo dài”. Chỉ có anh vẫn giữ nếp

sống theo nét cũ. Anh vẫn nhớ về

những kỷ niệm, những dòng thư tay

mà với anh là quen thuộc và thân

thiết. Còn An, vợ của Kha, giờ đây đã

ĐẶNG THỊ XUÂN – CẢM THỨC ĐÔ THỊ QUA ĐIỂM NHÌN TRẦN THUẬT…

42

là một người phụ nữ hiện đại trong sự đông, thì đêm về tôi chỉ muốn yên

bận rộn cùng những chuyến công tác.

Khi An đề nghị Kha thay đổi công việc

để có thu nhập cao hơn, anh không

muốn. Đến độ tuổi của nhân vật như

Kha, cũng là giai đoạn con người

hướng đến sự ổn định nhiều hơn là

mong muốn khám phá, thay đổi để

thử thách bản thân. Có thể vào thời

điểm mà An vẫn thích mặc áo dài, khi

họ vẫn trân trọng những lá thư tay viết

gửi cho nhau, cả An và Kha đều đã

từng phấn đấu, nỗ lực cho hiện tại,

Kha giờ đây đã chấp nhận sự ổn định

mà hiện tại đang sẵn có.

lặng. Mà yên lặng thì không nơi đâu

yên lặng bằng bầu trời”. Qua ngòi bút

của nhà văn, cảm hứng sáng tác lấy

hình ảnh của nhân vật làm điểm tựa

cho cách nhìn về một cuộc sống vốn

có những điều nhỏ bé, giản đơn,

nhưng ẩn chứa những ước vọng về

sự bình yên, tĩnh tại vô cùng quý giá.

Với những sáng tác mang nặng tình

cảm dành cho cuộc sống đô thị, Phan

Triều Hải không chỉ tỉ mỉ ghi nhận, mà

còn đặt mình vào vị trí của rất nhiều

mảnh ghép số phận, trải dài theo

chiều cảm nhận của tuổi đời. Điểm

nhìn từ đó mô tả lại câu chuyện,

dường như còn là chỗ đứng riêng nơi

tác giả lặng lẽ nhận ra một cuộc đời

chung với đủ mọi trải nghiệm, cùng

những hồi ức vẹn nguyên như mới

Có những thời điểm tác giả để cho

nhân vật phóng tầm mắt lên cao và xa

hơn, giải thoát khỏi thực tại, đưa điểm

nhìn đến với một câu chuyện qua lời

tâm sự từ một góc rất riêng trong Có

một người nằm trên mái nhà. Lúc này, hôm nào của cả một thế hệ gắn liền

với thời kỳ đổi mới. Không chỉ là

những điểm nhìn trần thuật nhằm mô

tả và gợi lên cảm xúc, đó còn là những

điểm lan tỏa của rung động nghệ thuật

đã góp phần định hình cho một cuộc

sống vẫn nối tiếp, muôn màu muôn

vẻ. Đâu chỉ có tuổi đời con người là

liên tục trong sự vận động theo quy

luật tự nhiên, những cảm xúc người

đọc đón nhận và có được từ bức

tranh cuộc sống của thế hệ đi trước

sẽ không ngừng thôi thúc cho một sự

vận động khác của giá trị tinh thần quý

giá, là giá trị mang tính kế thừa của

chất văn trong hiện thực đời thường.

sau khi tan giờ làm không còn là

những lớp học thêm ngoại ngữ, con

người của hiện tại đã ở cái tuổi về

thẳng nhà, bởi “Tôi mệt quá. Về đến

nhà mới thấy mệt, bao nhiêu thứ trong

đầu quánh lại như một trái tennis, cứ

lăn và nhảy từ góc này sang góc kia,

từ mang tai trái sang mang tai phải…

Tôi mệt đến nỗi chỉ muốn nằm dài

ra… tôi không cử động được cả bàn

tay”. Ở độ tuổi mà bên trong con

người vốn đã có sự an bài, những gì

giờ đây họ phải đối mặt chỉ còn là hiện

thực cuộc sống và nếu có thể, chỉ cần

đơn giản là có được một góc riêng

yên tĩnh: “Suốt một ngày sống trong

khói bụi, trong tiếng động cơ xe máy,

trong tiếng nói cười của những đám

2.3. Điểm nhìn trần thuật từ nhân

vật ngoại vi

Trong cách xây dựng ý tưởng với điểm

TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 4 (272) 2021

43

nhìn trần thuật từ nhân vật trung tâm, khác biệt bởi vùng trời cách ngăn hình

thế giới quan xung quanh nhân vật dù thành từ trong tâm tưởng (Ngày lễ,

có sự vận động nhưng vẫn được bảo Bia lạnh, Những con đường không đến

toàn bởi một trạng thái tĩnh tại nhất Seattle, Những chiếc ô ở Fukuoka).

định. Trong trạng thái ấy, nhân vật Sự xuất hiện của các nhân vật ngoại

trung tâm chung sống và bày tỏ quan vi mang tới thay đổi về thái độ và đối

điểm nhìn nhận cũng như tâm tư, cảm lập trong cách sống, từ đó hình thành

xúc của bản thân về hiện thực và mâu thuẫn giữa chính những người

những người xung quanh. Tuy nhiên, thân vốn đang ở gần bên nhau.

có những thời điểm trạng thái tĩnh tại

ấy bị phá vỡ, trước sự xuất hiện của

những nhân vật ngoại vi mang tới

hình dung về một không gian sống

hoàn toàn khác biệt. Khi ấy, ai cũng

đều thấy ở những người còn lại là sự

tương đồng về vai trò, hoàn cảnh và

điều kiện cuộc sống, từ đó sẽ dễ dàng

chấp nhận và yên tâm hơn với chính

bản thân mình.

Qua hình minh họa (Hình 2) về tương

quan hình thành điểm nhìn trần thuật

từ nhân vật ngoại vi, có thể thấy thế

giới quan xung quanh nhân vật lúc

này là không gian phát sinh những

dấu hiệu, tình huống biến đổi khi có

sự xuất hiện và can thiệp từ phía nhân

vật ngoại vi. Tác giả cùng nhân vật

trung tâm khi đó vẫn giữ mối liên hệ

thông qua phương thức liên kết trần

thuật. Tuy nhiên, khác biệt lớn nhất ở

điểm nhìn từ ảnh hưởng của các nhân

vật ngoại vi là hướng tới sự vận động

của cảm thức bắt nguồn từ quan hệ

giữa người với người, không còn là

bộc lộ cảm xúc chỉ bắt nguồn từ phía

nhân vật trung tâm như điểm nhìn trần

thuật trước đó.

Trong định vị sáng tác, ngoài sự nắm

bắt và mô tả qua điểm nhìn từ các

nhân vật trung tâm, Phan Triều Hải

còn tiến hành khai thác những diễn

biến tương ứng với điểm nhìn từ sự

xuất hiện của những nhân vật ngoại

vi. Qua ảnh hưởng của những nhân

vật ngoại vi, làm nổi bật thay đổi cũng

như khác biệt về tư duy, nhận thức,

về hành xử giữa những con người dù

ở ngay cạnh nhau, nhưng lại trở nên

Trong truyện ngắn Ngày lễ, nhân vật

ngoại vi xuất hiện qua những mô tả về

hình ảnh của một Việt kiều giàu có,

vốn là người yêu năm nào của

nhân vật người dì: “Lữ, người

yêu của dì thuở xưa, nay về thăm

nhà với tiếng tăm đi trước hàng

năm trời. Rằng Lữ ta giàu lắm,

mà lại không có người thân. Lần

này Lữ về, đem theo rất nhiều

tiền”. Tiếp theo là thông tin qua lời

người dì trong chuyến về nước

lần này của Lữ, đó là dấu hiệu

Hình 2. Tương quan hình thành điểm nhìn trần

thuật từ nhân vật ngoại vi

ĐẶNG THỊ XUÂN – CẢM THỨC ĐÔ THỊ QUA ĐIỂM NHÌN TRẦN THUẬT…

44

bắt đầu hình thành của đối lập về tư Trong Bia lạnh, Huy và Cao là hai

tưởng: “Lần này Lữ về, đem theo rất người bạn thân từ thuở nhỏ. Trong ký

nhiều tiền. Dì tôi nói vậy, và mặc cho

Hảo, chồng dì, nhăn nhăn nhó nhó, dì

cũng xăng xái tìm cách sử dụng đồng

tiền của Lữ sao cho có ích nhất”.

ức cả hai, họ luôn nhớ về thời thơ ấu

với những kỷ niệm như: “cả hai sau

buổi học thay vì về nhà là đi thẳng vào

nghĩa trang Mạc Đĩnh Chi, ngồi đong

đưa trên cái hầm mộ xây nổi bằng xi

măng trắng, bên trong vương vãi các

mẩu xương khô, cùng đọc đi đọc lại

cuốn sách tìm thấy từ một gánh đồng

nát, Truyện ngắn Chekhov”.

Hình ảnh người chồng “nhăn nhăn

nhó nhó” phản ánh rất sinh động và

chân thực biểu cảm của nhân vật Hảo

trước sự nhiệt tình “xăng xái” của vợ

mình, khi tìm cách sử dụng số tiền

của người Việt kiều, cũng là người

yêu cũ thuở xưa. Đối với nhân vật

người chồng của dì, không khỏi cảm

thấy vị thế của mình có phần bị thu

hẹp lại, không thể có tiếng nói gì trong

Tình bạn ấy đột ngột bị ngăn cách bởi

một ngày Huy và gia đình rời đi không

một lời báo trước. Qua bao nhiêu

năm, tình cờ trong một lần họp lớp với

nhóm bạn cũ, Huy và Cao gặp lại

việc sử dụng số tiền của Lữ. Không nhau. Dường như mọi thứ không có

chỉ vậy, sự xuất hiện của Lữ cùng với mấy khác biệt, họ vẫn nhận ra nhau

khả năng tài chính giàu có, vô tình đẩy

nhân vật người chồng qua một phía

tách rời khỏi vợ mình, vì người vợ và

Lữ vốn từng là người yêu của nhau

trong quá khứ. Có thể nói, sự xen vào

của một nhân vật có cuộc sống khá

giả hơn hẳn so với hiện thực lúc bấy

giờ, lại sinh sống và trở về từ ngoại

quốc, không khỏi khiến cho con người

dấy lên những quan điểm sống đối lập

ngay dưới mái nhà chung của mình.

Người dì lúc này khác nào đang bước

đi trong một hiện thực trên mây, với

những kỳ vọng cho một viễn cảnh

cuộc sống đầy hứa hẹn mới mẻ. Hai

con người cùng chung một mái nhà,

nhưng từ đó đã hình thành khác biệt

về vùng trời tư tưởng.

và gắn kết bởi tình bạn như năm nào.

Chỉ có điều, sau từng ấy năm theo gia

đình sang định cư ở nước ngoài, Cao

giờ đây là người trở về từ một miền

đất khác. Sức hấp dẫn của miền đất

ấy lớn nhường nào, đã khiến cho vợ

Cao liên tục đề cập đến chuyện: “Bạn

em vừa đi Mỹ về, Vy nói. Nó sang đó

để sinh con”. Đến khi Huy xuất hiện tại

nhà Cao để ăn tối, cũng là đỉnh điểm

dẫn đến việc vợ Cao một lần nữa

nhắc lại: “Em thấy chỉ còn có một cách

này để đi”, và rồi mọi thứ trở nên rõ

ràng hơn: “Mình có thể ly hôn giả. Vy

nói, rành rọt. Sau đó, em sẽ lấy một

người đang sống bên kia”. Khát vọng

đổi đời, thoát khỏi hiện thực bằng con

đường nhập cư thông qua kết hôn đã

khiến cho nhân vật sẵn sàng đánh đổi.

Sự xuất hiện của một người Việt kiều

Đến truyện Bia lạnh, sự xuất hiện của

nhân vật ngoại vi khiến cho nguy cơ

xáo trộn cuộc sống gia đình nảy sinh. trở về từ đất nước ấy, càng khiến cho

TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 4 (272) 2021

45

những hình dung của Vy bao lâu nay Trong truyện Những con đường không

đến Seattle, nhân vật trên đường đến

thăm một thành phố của Mỹ, vốn là

cảm hứng cho một bộ phim lãng mạn

nổi tiếng Sleepless in Seatle (Đêm

trắng ở Seatle) trước đó. Cảm nhận

của nhân vật trong lần ấy là: “Mọi thứ

ở đây chỉ có một màu. Màu xám”. Màu

sắc chủ đạo nhân vật thấy được ở nơi

mình đặt chân tới, không khỏi gợi lên

những dự đoán trực quan như: “Đất

Mỹ mà còn có một nơi như vậy sao,

buồn bã quá chừng. Chỉ nhìn cái màu

xam xám này thôi cũng đủ biết những

ngày tới sẽ buồn như thế nào”.

giờ đây rõ nét tới mức có thể trở

thành hiện thực hơn bao giờ hết. Với

Vy: “Nếu có thể chọn nơi sống tốt

hơn, thì sao không thử. Vy nói. Anh

chỉ có một cuộc đời, anh có chịu thay

đổi hay không thì nó cũng hết”. Khi

một bên muốn giữ lấy giá trị hiện hữu,

còn một bên muốn thử tìm tới chân

trời mới, cũng là lúc đối lập tư duy

bùng lên thành mâu thuẫn khó dung

hòa trong mối quan hệ gia đình.

Đôi khi, tác giả không chỉ chọn điểm

nhìn để quan sát những diễn biến, tác

động hoặc ảnh hưởng từ nhân vật

ngoại vi đến cuộc sống và mối quan

Đang trên đường tới thành phố trên

hệ giữa các nhân vật trong nội tại, mà đất Mỹ, nhân vật bất chợt nhận ra

có những thời điểm tác giả đã vượt ra cảm giác của sự chùng xuống: “Tôi

khỏi giới hạn về lãnh thổ, tiến vào

phạm vi mà ở đó sẽ hình thành nên

những cảm nhận chịu tác động bởi

chính nơi mà mình đặt chân đến. Có

thể xem đây như một trải nghiệm đặc

biệt, thay vì chỉ quan sát và ghi chép

về những cuộc đời chịu ảnh hưởng

bởi một phạm vi qua những người

đến hoặc trở về từ đó, tác giả sẽ hóa

thân vào nhân vật để trực tiếp có cuộc

gặp mặt, tiếp chạm với cảm xúc được

hình thành chân thật nhất ngay trên

chính miền đất ấy (Hình 3).

quá mệt mỏi vì những chuyến đi dài

rồi chăng? Hay tôi đã quá mong muốn

về nhà? Cái nhịp điệu đột nhiên chùng

xuống này khiến tôi nhận ra rằng

dường như những ngày vừa qua tôi

đang cắm cúi thực hiện cái điều tôi

nghĩ là ước muốn của nhiều người,

trước khi có đủ thời gian cho chính tôi

thật sự mơ ước về nó”. Không còn

háo hức như lúc đầu, không gì ngoài

sự mệt mỏi, nỗi nhớ nhà, chỉ cắm cúi

để làm điều mà nhiều người mong

muốn thực hiện, trong khi điều đó lại

không hẳn thực sự là mơ ước của

bản thân.

Hình 3. Tương quan hình thành điểm

nhìn trần thuật tiếp cận ngoại vi.

Khi chưa đặt chân đến Mỹ, đó có thể

là mong muốn và ước mơ của nhân

vật. Sau khi đã đến được với đất

nước mà biết bao người kỳ vọng,

nhân vật lại mau chóng muốn dừng

chuyến đi để quay về. Đứng trước

ĐẶNG THỊ XUÂN – CẢM THỨC ĐÔ THỊ QUA ĐIỂM NHÌN TRẦN THUẬT…

46

tham vọng và đòi hỏi của bản thân, giống như bất kỳ một mảnh sân nào ở

nhân vật thấy rằng mong muốn của

con người cũng như một chặng

đường vô tận. Khi đã chạm đến nơi

mình muốn, con người sẽ không dừng

lại mà thậm chí muốn tiếp tục tới một

nơi xa hơn nữa. Sau cùng, ý chí và

nguyện vọng để tiếp tục cất bước là gì

nếu cả hai thứ cần thiết đó đều không

tồn tại: “Nếu tôi đến được Seattle, tôi

sẽ muốn đến thị trấn kế tiếp cách đó

năm dặm, rồi thêm năm dặm nữa, đến

Vancouver, không dừng lại mà cứ như

thế mãi, xa hơn nữa. Anh không thể

suốt ngày ngồi lái xe cho tôi, mà tôi thì

không biết tôi đang làm gì, đến một

nơi, hay chỉ để thỏa mãn rằng tôi đang

muốn và có thể đến. Thật ra, với tôi cả

hai thứ đó đều không thực sự tồn tại”.

Trên những chuyến hành trình dài của

cuộc đời, truy cầu những khát vọng,

mong ước vô tận, có khi nào con

người tự hỏi chính bản thân mình về

mục đích, cũng như động lực để theo

đuổi suốt chặng đường dài ấy là gì?

Có nên chăng sớm trở về với thực tại,

quý trọng những gì gần gũi ngay trong

cuộc sống xung quanh, lại là đích đến

thực sự đằng sau những hành trình lữ

khách tha hương mệt mỏi.

nhà, vắng vẻ lạ lùng”. Có được từ

chuyến đi là những trải nghiệm ở một

đất nước công nghiệp phát triển hàng

đầu Châu Á, nhân vật nhanh chóng

quan sát cảnh quan bên đường, mọi

thứ dường như không hề tỏ ra lạ lẫm

mà lại có những nét tương tự như ở

quê nhà: “Chiếc taxi chở chúng tôi

chạy lướt qua những con đường ẩm

ướt. Xung quanh lấp lánh đèn mà vẫn

tối, trông xa xa như những hạt cườm

đính lên một màn vải đen kịt. Chẳng

có gì khác với ở nhà”. Theo cách mà

người bạn của nhân vật trong truyện

lý giải, nguyên nhân sâu xa đó là:

“Chẳng mấy chốc, mày sẽ không thể

phân biệt được thành phố này với

thành phố kia”, bởi lẽ: “Như một đoàn

xe chầm chậm qua thì sẽ phân biệt

được xe nào màu gì, người lái xe tóc

dài hay tóc ngắn. Nhưng nếu tất cả

cùng chạy ào qua, thì sẽ không nhận

ra được gì nữa. Tất cả chỉ còn lại một

màu chung. Màu của đám đông”.

Điểm nhìn của nhân vật ngoại vi trong

chuyến công tác tới Fukuoka lần này

tập trung vào những đặc điểm quen

thuộc vốn có của con người trong một

đô thị phát triển. Ấn tượng nổi bật

trong câu chuyện là sự đồng đều của

hàng dài những người bước đi dưới

cơn mưa trong buổi sáng, tất cả đều

sử dụng những chiếc ô có chung màu

đen hoặc xám: “Dưới đường đầy

nghẹt những chiếc ô màu xám, màu

đen tuôn về phía ga tàu điện ngầm

như một dòng suối. Dòng người vội vã

ấy như vô tận, chảy mãi không dứt”.

Ngoài Những con đường không đến

Seattle, tâm thế lữ khách còn xuất

hiện trong truyện ngắn Những chiếc ô

ở Fukuoka, nhân vật ngoại vi cùng

chuyến đi công tác đến với một trong

những thành phố nổi tiếng nhất ở đất

nước mặt trời mọc: “Tôi đến Fukuoka

vào tháng Mười hai. Lúc ấy trời mưa.

Cái sân bay xi măng ẩm ướt, trông

TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 4 (272) 2021

47

Dòng người hối hả nối tiếp như vô tận một cộng đồng xã hội. Có những hoàn

ấy, cùng hàng loạt những chiếc ô có cảnh khi ở trong vị trí của một người

màu sắc giống nhau tình cờ vẽ nên khách ngoại vi, một lữ khách phương

một bức tranh về trật tự đô thị, là trật xa, để chợt nhận ra đích đến thực sự

tự của sự gọn gàng, ngăn nắp và có sẽ đưa con người trở về với mục đích

tính thống nhất. Con người bước đi sống gắn liền với những gì gần gũi,

dưới cơn mưa cũng như đang ở trong thân quen sẵn có ngay trong cuộc

tình cảnh chướng ngại, ngay từ buổi sống. Đôi khi, đó lại chỉ đơn giản là

sáng khi mọi hoạt động có sự khởi một bức tranh về trật tự và văn minh

đầu nhộn nhịp nhất, nhưng những đô thị, được chấm phá và tạo thành từ

chiếc ô lại cho thấy sự đồng đều cả về những chiếc ô che cho dòng người vội

chất lượng cuộc sống, cũng như vã, đó cũng chính là sự vận động nhịp

không có sự khác biệt trong khoảng nhàng kiếm tìm và tôn vinh những nét

cách về điều kiện sống. Ở trong hoàn đẹp của văn chương đô thị, luôn kết

cảnh gặp chướng ngại từ sớm ngay tinh và lắng đọng.

khi bắt đầu ngày mới, họ đã không sử

3. KẾT LUẬN

dụng cho riêng mình một loại ô thật

Có thể nói, kiến tạo nghệ thuật với

đặc biệt hay đắt tiền, họ dùng chung

trọng tâm hướng tới sự vận động thôi

một kiểu màu sắc, cũng chính là nét

thúc từ mạch cảm xúc, tiếp nguồn bởi

đẹp thuần túy cho nếp sống giản dị,

chất liệu hiện thực cuộc sống, đã

nên thơ của một đô thị văn minh và

được thể hiện một cách linh hoạt, tài

hiện đại bậc nhất.

tình qua chất văn và phong cách độc

Từ điểm nhìn qua ảnh hưởng có được

đáo của Phan Triều Hải. Đặc biệt là

từ các nhân vật ngoại vi, tác giả Phan

sự khám phá, vận dụng sáng tạo

Triều Hải đã khai thác được đa dạng

những điểm nhìn trần thuật đã mang

những góc độ biểu cảm và thể hiện

lại dấu ấn nghệ thuật riêng của nhà

cảm xúc. Có lúc trong đó là những

văn và nội dung tư tưởng cho tác

ảnh hưởng kèm theo tác động tới

phẩm về cảm thức đô thị. Qua các tác

quan điểm, nhận thức của con người.

phẩm của Phan Triều Hải, người đọc

Từ đó dẫn đến thay đổi trong mối

có được cái nhìn toàn cảnh về bức

quan hệ cũng như lối hành xử giữa

tranh sinh hoạt, cũng như chân dung

các thành viên trong gia đình, rộng ra

con người đô thị. 

còn có thể là những ảnh hưởng tới

TÀI LIỆU TRÍCH DẪN

1. Phan Triều Hải. 2018. Mỗi người một chỗ ngồi. TPHCM: Nxb. Trẻ.

2. Phan Triều Hải. 2018. Phan Triều Hải – truyện ngắn. Hà Nội: Nxb. Văn học.

3. Trần Đình Sử. 2017. Dẫn luận thi pháp văn học. Hà Nội: Nxb. Đại học Sư phạm.