Các loại từ điển trong tiếng Nga
CÁC LOẠI TỪ ĐIỂN TRONG TIẾNG NGA
Phùng Thanh Bình – Lớp 3N-08
I. Dẫn nhập
Ngọai ngữ luôn được coi là một trong những môn học rất quan trọng trong
chương trình giáo dục của mỗi quốc gia. Đặc biệt trong thời đại hiên nay, khi mà
giữa các quốc gia trên thế giới sự trao đổi và giao lưu văn hóa đang diễn ra một
cách hết sức mạnh mẽ thì vai trò của ngoại ngữ lại càng quan trọng hơn.
Để học tốt ngoại ngữ,ngoài sự cố gắng và nỗ lực của bản thân người học,
còn có sự hỗ trợ đắc lực của cuốn từ điển. Đây có thể coi là “vật bất ly thân”
không chỉ của những người học ngoại ngữ mà còn là “người bạn đường” của
những vị khách du lịch, những người muốn thăm quan và tìm hiểu những vùng
đất mới. Nhờ có từ điển mà chúng ta có thể biết được thêm ngôn ngữ mới,làm
quen với những nền văn hóa mới…
Hiện nay tôi đang là sinh viên của khoa tiếng Nga trường Đại học Hà Nội.
Sau một thời gian học tập và nghiên cứu tiếng Nga, tôi biết rằng tiếng Nga là
một trong những ngôn ngữ phong phú nhất trên thế giới, với một kho từ vựng đồ
sộ và đặc biệt là sự đa dạng về các loại từ điển. Hiểu được điều này nên tôi đã
chọn chủ đề “Các loại từ điển trong tiếng Nga” để giới thiệu với các bạn về
những cuốn từ điển độc đáo của tiếng Nga.
II. Nội dung
Định nghĩa từ điển
Theo wikipedia thì từ điển là danh sách các từ, ngữ được sắp xếp thành
các từ vị chuẩn. Một từ điển thông thường cung cấp các giải nghĩa các từ ngữ đó
hoặc các từ ngữ tương đương trong một hay nhiều thứ tiếng khác. Ngoài ra còn
có thể có thêm thông tin về cách phát âm, các chú giải ngữ pháp, các dạng biến
thể của từ, lịch sử hay từ nguyên, cách sử dụng hay các câu ví dụ, trích dẫn.
62
Hội thảo khoa học sinh viên khoa tiếng Nga, 23-3-2012
Từ điển là nơi giải thích thông tin về ngôn ngữ của con người một cách dễ
hiểu và khách quan nhất. Từ điển giúp người xem hiểu và vận dụng (sử dụng)
chính xác một từ, ngữ, thuật ngữ, thành ngữ, khái niệm, phạm trù hay một vấn đề
cụ thể trong đời sống xã hội con người
Đặc biệt, các từ điển ngoại ngữ còn chia thành từ điển song ngữ (Từ điển
Anh-Việt), từ điển đơn ngữ (Từ điển Nga-Nga), và từ điển đa ngữ (Từ điển Anh-
Nga-Pháp…). Sau đây tôi xin giới thiệu một vài loại từ điển đơn ngữ của tiếng
Nga.
1. Từ điển Ожегов
Đây là cuốn từ điển giải nghĩa đầu tiên của tiếng Nga. Cuốn từ điển này
được xuất bản lần đầu tiên vào năm 1949. Tác giả của “Словарь русского
языка” là nhà ngôn ngữ học Sergei Ivanovic Ozhegov. Trong cuốn từ điển
57.000 từ, ông đã lần lượt chỉ ra những nét sắc thái ý nghĩa khác nhau của mỗi từ
trong từng hoàn cảnh giao tiếp, và những dạng thức ngữ pháp của những từ đó.
Sau này cũng đã có thêm các cuốn từ điển giải nghĩa mới theo từng thời kỳ phát
triển của ngôn ngữ.
Ví dụ: Theo “Словарь русского языка” thì từ ГОЛОВА là danh từ giống
cái, số ít và mang những nét sắc thái sau đây:
- Chỉ 1 bộ phận của con người hay động vật
+ Oн ранен в голову. (Anh ấy bị thương ở đầu)
- Chỉ sự thông minh hay lý trí của một người nào đó
+ Oн человек с головой. (Anh ấy là một con người thông minh)
- Chỉ người giữ chức vụ nào đó
+ Виктор - голова управы этой фирмы. (Victor là chủ tịch hội đồng
quản trị của công ty này)
- Chỉ số lượng động vật hoặc các lọai gia súc
+ Это коровее стадо имеет 200 голов. (Đàn bò này có 200 con)
63
Hội thảo khoa học sinh viên khoa tiếng Nga, 23-3-2012
2. Từ điển từ đồng nghĩa trong tiếng Nga
Như chúng ta đã biết, trong tiếng Nga, ngoài từ điển các từ trái nghĩa, còn
có từ điển đồng nghĩa. Cuốn từ điển độc đáo này đã nhận được rất nhiều sự quan
tâm của độc giả ngay từ khi ra đời vào năm 1890. Tác giả của nó là nhà ngôn
ngữ học Nicolai Abramov. Trong cuốn từ điển này ông đã liệt kê ra 5000 dãy
đồng nghĩa và hơn 20.000 từ đồng nghĩa. Những từ khác nhau về phát âm và
chính tả nhưng lại mang những nét nghĩa tương tự nhau trong tiếng Nga đều đã
được Abramov nêu ra, vì thế đây được coi là cuốn từ điển đồng nghĩa khá hoàn
chỉnh của tiếng Nga. Nhờ “Словарь русских синонимов и сходных по смыслу
выражений” mà độc giả có thể làm phong phú hơn vốn từ vựng của bản
thân,đồng thời có thêm nhiều lựa chọn hơn trong việc sử dụng từ ngữ giao tiếp.
Sau này đã có thêm những cuốn từ điển mới về từ đồng nghĩa được xuất
bản,trong đó bổ sung thêm các từ và các cặp từ đồng nghĩa mới. Ví dụ:
Từ đồng nghĩa tiếng
Nga
Từ tiếng Nga
Tiếng Việt
гарантировать
благоговение
обеспечивать
bảo đảm
почтение, преклонение, sự tôn sùng, kính trọng, tôn
уважение
trọng
aдминистратор
давний
правитель
người quản lí/ cầm quyền
прежний, давнишний
đã lâu, xưa, cũ
желание
наконец
стремление
к концу
mong muốn, ước mong
cuối cùng
лгать
врать
nói dối, lừa gạt
mặt trái
оборотная сторона
тем не менее
единодушно
изнанка
всё-таки, однако
вместе
tuy nhiên, tuy vậy
cùng, đồng lòng
64
Hội thảo khoa học sinh viên khoa tiếng Nga, 23-3-2012
3. Từ điển từ viết tắt
Trong bất kỳ ngôn ngữ nào trên thế giới đều có những chữ viết tắt, nhưng
không phải thứ tiếng nào cũng có được số lượng từ, cụm từ viết tắt nhiều như
trong tiếng Nga. Chính vì lẽ đó có rất nhiều các nhà ngôn ngữ học của Nga đã
dày công nghiên cứu và viết ra các cuốn từ điển viết tắt, nhằm giúp cho những
người nước ngoài học tiếng Nga không còn khó khăn khi gặp phải các từ viết tắt
trong tiếng Nga, đồng thời rút ngắn được thời gian khi viết văn bản. Cuốn từ
điển viết tắt đầu tiên của Nga đó là cuốn “Словарь вошедших в обиход
сокращённых названий” của Н.Н.Серокузов, được xuất bản vào năm 1924.
Những năm sau đó một số lượng lớn các loại từ điển viết tắt trong tiếng Nga đã
được xuất bản, trong đó bổ sung thêm các từ viết tắt mới được sử dụng trong
tiếng Nga theo từng thời kỳ. Tiêu biểu như “Новый словарь сокращений
русского языка”, “Новые сокращения в русском языке 1996-1999”... Ví dụ:
Từ viết tắt
Dạng đầy đủ
женский род
Tiếng Việt
giống cái
ж.
знач.
кг.
значение
ý nghĩa
килограмм
kilogam
мн.
множественное числo số nhiều
напр.
сокр.
исп.
употр.
например
ví dụ
сокращение
испанский
rút gọn
(thuộc về) Tây Ban Nha
sử dụng
употребляется
некоторые
нек-рые
сущ.
một vài
существительное
danh từ
65
Hội thảo khoa học sinh viên khoa tiếng Nga, 23-3-2012
4. Từ điển từ ngoại lai trong tiếng Nga
Trong tiếng Nga số lượng các từ ngoại lai cũng chiếm một số lượng khá
lớn. Các từ ngoại lai trong tiếng Nga được vay mượn từ rất nhiều thứ tiếng trên
thế giới, ví dụ như tiếng Đức, tiếng Thổ Nhĩ Kỳ, và chủ yếu là tiếng Anh… Từ
đó cũng đã có rất nhiều các cuốn từ điển về từ ngoại lai trong tiếng Nga được ra
đời. Qua những quyển từ điển như thế, độc giả sẽ nắm rõ được nguồn gốc, ý
nghĩa và cách sử dụng các từ ngoại lai trong tiếng Nga. Ví dụ:
Từ gốc
Từ tiếng Nga
Tiếng Việt
site
server
scanner
spam
сайт
сервер
сканнер
спам
trang web
máy chủ
máy quét
thư rác
file
файл
tệp tin
forum
cafe
форум
кофе
diễn đàn
cà phê
taxi
antivirus
overtime
tакси
aнтивирус
oвертайм
xe tắc-xi
chống virut
ngoài giờ
5. Từ điển thuật ngữ ngôn ngữ học
Đây là một trong những loại từ điển chuyên ngành trong tiếng Nga. Trước
kia, khi chưa có sự xuất hiện của loại từ điển này thì các thuật ngữ ngôn ngữ
thường có mặt trong các loại từ điển như từ điển bách khoa toàn thư, hay các loại
từ điển giải nghĩa các ngôn ngữ thông thường. Đến cuối thế kỷ XIX thì từ điển
thật ngữ ngôn ngữ học mới được ra đời – Cuốn từ điển chính thống về các thuật
ngữ trong ngôn ngữ. Tới những năm 60 của thế kỷ XX thì loại từ điển này mới
thực sự phát triển mạnh mẽ nhất.
Có rất nhiều các cuốn từ điển về thuật ngữ ngôn ngữ học vào thời điểm
đó, nhưng có lẽ cuốn từ điển “Cловарь лингвистических терминов” của
A.Akhmanova gây được nhiều sự chú của độc giả nhất. Cuốn từ điển này được
66
Hội thảo khoa học sinh viên khoa tiếng Nga, 23-3-2012
xuất bản lần đầu vào năm 1966. Trong đó có hơn 7000 từ thuật ngữ của các
ngành ngôn ngữ học (từ vựng, ngữ âm, cú pháp, hình thái học…), những thuật
ngữ này được giải nghĩa đồng thời dịch ra bốn thứ tiếng (tiếng Anh, tiếng Pháp,
tiếng Đức, tiếng Tây Ban Nha). Ngoài ra tác giả còn đưa ra các ví dụ minh họa
và cách sử dụng của các thuật ngữ đó
6. Từ điển trái nghĩa
Đây là loại từ điển mà trong đó nêu ra các từ, các cặp từ trái nghĩa trong
tiếng Nga. Đó là những từ cùng từ loại nhưng lại có những nét nghĩa trái ngược
nhau. Trong loại từ điển này các cặp từ được tổng hợp thành một hệ thống các
cặp từ trái nghĩa thường được sử dụng trong tiếng Nga, đồng thời sự đối lập về
ngữ nghĩa của mỗi cặp từ cũng được chỉ rõ. Ngoài ra những nét đặc trưng và
cách sử dụng của mỗi cặp từ trong từng trường hợp cũng được phân tích rõ ràng.
Vào thập niên 70 của thế kỷ XX, có rất nhiều các cuốn từ điển trái nghĩa
được xuất bản, ví dụ như "Từ điển ngôn ngữ Nga" của Vvedensky (1971), "Từ
điển các từ trái nghĩa tiếng Nga" của Kolesnikov (1972), "Từ điển các từ trái
nghĩa tiếng Nga" của Lvov (1978)...
7. Từ điển tiếng lóng của giới trẻ
Tiếng lóng là cách nói một ngôn ngữ riêng trong một tầng lớp hoặc một
nhóm người nào đó, nhằm chỉ để cho trong nội bộ hiểu được với nhau mà thôi
hoặc lớp từ vựng riêng biệt của một nhóm, một nghề, hoặc một giai tầng xã hội
nào đó… Cuốn từ điển tiếng lóng của giới trẻ Nga bao gồm những từ,cụm từ
lóng được nhóm người trẻ tuổi như học sinh, sinh viên, binh lính, những người
hâm mộ... sử dụng trong giao tiếp hàng ngày.
Cuốn “Cловарь современного молодежного жаргона” do giáo sư
Grachev viết và được nhà xuất bản "Эксмо" xuất bản vào năm 2006 đã tổng hợp
67
Hội thảo khoa học sinh viên khoa tiếng Nga, 23-3-2012
khá chi tiết về ngôn ngữ tiếng lóng của giới trẻ. Trong khoảng thời gian từ năm
1980 đến năm 2005 ông đã thu thập được hơn 6000 từ, cụm từ lóng, và xếp
thành hơn 40 loại tiếng lóng của các tầng lớp thanh niên Nga. Thông qua quyển
từ điển này, người đọc có thể hiểu hơn về ngôn ngữ của giới trẻ hiện đại.
8. Từ điển trọng âm
Trọng âm là dấu hiệu của thực từ. Trọng âm là một trong những yếu tố rất
quan trọng để có thể phát âm đúng trong tiếng Nga. Mỗi từ hay cum từ đều có
trọng âm riêng của mình. Đa số những người nước ngoài tham gia vào việc học
tập và nghiên cứu tiếng Nga đều gặp rất nhiều khó khăn trong việc xác định vị trí
của trọng âm, bởi lẽ tiếng Nga là ngôn ngữ biến hình cho nên vị trí trọng âm của
các từ loại của tiếng Nga đều có thể thay đổi phụ thuộc vào dạng thức ngữ pháp
của từ loại đó.
Cuốn “Русское словесное ударение” của M.V.Zarva do nhà xuất bản
“ЭНАС” sản xuất vào năm 2001 sẽ giúp những người học tiếng Nga dễ dàng ghi
nhớ hơn về vị trí trọng âm của các từ loại của ngoại ngữ mà mình đang theo học.
Cuốn từ điển này bao gồm 50.000 từ tiếng Nga. Trong đó tác giả đưa ra vị trí
trọng âm của những từ tiếng Nga đó ở nguyên dạng hay là khi đã biến đổi ở các
cách, kèm theo đó là các ví dụ minh họa và lời giải thích cho mỗi trường hợp sử
dụng. Trong cuốn “Từ điển trọng âm” có rất nhiều thuật ngữ của các chuyên
nghành như kinh tế, chính trị, y học, công nghệ, thể thao, du lịch… Vì thế nó
phù hợp với nhiều độc giả ở nhiều ngành nghề khác nhau trong xã hội.
9. Từ điển tên họ của người Nga
Ở quốc gia nào cũng thế,cái tên không chỉ để gọi hay xác định một người
nào đó mà nó còn mang nhiều ý nghĩa rất sâu xa. Đặc biệt là ở Nga, đất nước có
nền văn hóa rất đa dạng và một lịch sử lâu đời thì dường như mỗi cái tên đều gắn
68
Hội thảo khoa học sinh viên khoa tiếng Nga, 23-3-2012
với một câu chuyện, và mỗi dòng họ đều gửi gắm những nét riêng, đặc biệt vào
những cái tên. Cũng có những dòng họ cũng đã đi vào lịch sử của quốc gia.
Xung quanh những cái tên có rất nhiều điều thú vị và bí ẩn,vì thế cuốn “Từ điển
tên họ của người Nga” đã ra đời để giúp mọi người hiểu rõ hơn về lịch sử tên họ
của nước Nga.
Tác giả của “Словарь русских фамилий” là V.A.Nikonov. Cuốn từ điển
này được cho ra mắt vào năm 1993. Trong đó tất cả thông tin liên quan đến họ
của các dòng họ nước Nga đều được đề cập đến,ví dụ như nguồn gốc, những câu
chuyện xung quanh lịch sử tồn tại, những điều bí ẩn, và những nhân vật nổi tiếng
của dòng họ… Cuốn từ điển này sẽ hé lộ những điều thú vị mà không phải ai
cũng biết về những họ của người Nga.
10. Từ điển hình vị - chính tả tiếng Nga
Chính tả là một bộ phận không thể thiếu được trong mỗi ngôn ngữ. Việc
viết chính tả đúng cũng quan trọng như việc phát âm đúng. Tiếng Nga là loại
ngôn ngữ biến hình vì thế việc viết đúng chính tả cũng sẽ gặp phải nhiều khó
khăn, đặc biệt là đối với người nước ngoài học tiếng Nga. Hiểu đươc điều này
các nhà ngôn ngữ học Nga đã cho ra đời cuốn “Морфемно-орфографический
словарь”.
“Морфемно-орфографический словарь” được nhà xuất bản “Астрель”
cho ra mắt vào năm 2002, là cuốn từ điển có số lượng từ nhiều nhất trong số các
từ điển chính tả tiếng Nga đang được lưu hành tại Nga với 180.000 từ. Cuốn từ
điển này đã hướng dẫn người đọc viết đúng chính tả của các từ theo chuẩn ngữ
pháp và từ vựng tiếng Nga, từ những sự biến đổi của từ theo các cách và sự thay
đổi vị trí của trọng âm… Cuốn từ điển này giúp ích rất nhiều cho những giáo
viên, nhà báo, nhà biên tập…
69
Hội thảo khoa học sinh viên khoa tiếng Nga, 23-3-2012
Cuốn từ điển này còn có thêm 2 phần đó là: bản danh mục tên riêng và các
chữ viết tắt thường dùng trong từ điển
III. Kết luận
Trên đây là một số loại từ điển khá độc đáo trong tiếng Nga. Tất nhiên,
trong bài này không thể đề cập được nhiều loại từ điển khác nữa tồn tại trong
tiếng Nga. Tuy nhiên tôi hi vọng rằng bài viết này sẽ giúp các bạn hiểu thêm về
ngôn ngữ Nga nói chung và các loại từ điển của Nga nói riêng. Mong rằng với sự
giúp đỡ của những cuốn “cẩm nang” như thế này, mỗi người trong chúng ta sẽ
đạt được kết quả tôt nhất trong quá trình học tập và nghiên cứu tiếng Nga
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Вернер Ленфельдт - Акцент и ударение в русском языке - Издательство “Астрель”
2. Ганжина И.M - Словарь современных русских фамилий - Издательствo “ACT”
3. Дурново Н.Н - Грамматический словарь- Издательство “Флинта”
4. Львов М.Р - Словарь антонимов русского языка - Издательство “Русский язык”
5. Мачкин E, Коршунова T.C - Словарь заимствований (англо-русский) - Издательство
“Филоматис”
6. Тихонов A.H - Морфемно-орфографический словарь - издательствo “ACT”
7. Т.Ф.Ефремовой - Современный толковый словарь русского языка- издательствo
“ACT”
70
Hội thảo khoa học sinh viên khoa tiếng Nga, 23-3-2012
9 trang
25200
Free
Bạn đang xem tài liệu "Các loại từ điển trong tiếng Nga", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- cac_loai_tu_dien_trong_tieng_nga.pdf
