Dấu ấn văn hóa trong tập truyện Vang bóng một thời của Nguyễn Tuân
25
CHUYÊN MỤC
VĂN HỌC - NGÔN NGỮ HỌC
DẤU ẤN VĂN HÓA TRONG TẬP TRUYỆN
VANG BÓNG MỘT THỜI CỦA NGUYỄN TUÂN
PHẠM THỊ LƯƠNG*
Tập truyện Vang bóng một thời của Nguyễn Tuân được đánh giá là “gần tới sự
toàn thiện toàn mỹ”. Một trong những phương diện nổi bật của tập truyện đó là
những nét văn hóa độc đáo mà Nguyễn Tuân đã chăm chút miêu tả, thể hiện với
tất cả thái độ trân trọng, ngậm ngùi, nuối tiếc. Tìm hiểu tập truyện từ góc nhìn
văn hóa, chúng tôi hướng đến trả lời câu hỏi điều gì làm nên dấu ấn rất riêng
của Vang bóng một thời. Đó phải chăng là ở vẻ đẹp ngôn từ, ở cảm thức nghệ
thuật hay còn ở vẻ đẹp tâm hồn, ở niềm trăn trở của chính nhà văn trước thời
cuộc. Bài viết lấy điểm tựa là các quan niệm về tính văn hóa, mã văn hóa để
phân xuất từng phương diện đặc sắc được thể hiện trong truyện ngắn của
Nguyễn Tuân.
Từ khóa: văn hóa, mã văn hóa, truyện ngắn, Nho giáo, truyền thống
Nhận bài ngày: 24/2/2020; đưa vào biên tập: 26/2/2021; phản biện: 4/3/2021; duyệt
đăng: 4/4/2021
1. DẪN NHẬP
văn hóa độc đáo đƣợc thể hiện. Cùng
với các hƣớng tiếp cận văn bản từ thi
pháp học, ngôn ngữ học, phong cách
học, tự sự học... hƣớng tiếp cận từ
văn hóa học mở ra cho ngƣời nghiên
cứu những ý tƣởng khám phá độc
đáo vào chiều sâu văn bản, cho thấy
mỗi tác phẩm văn học mang dấu ấn,
hồn cốt của cộng đồng, dân tộc, thời
đại. Tất cả điều đó đƣợc khúc xạ qua
thế giới quan, nhân sinh quan của nhà
văn. Nguyễn Tuân đã thể hiện đậm
Tiếp cận văn học từ góc nhìn văn hóa
đang ngày càng thu hút đƣợc sự quan
tâm của các nhà nghiên cứu. Hƣớng
tiếp cận này giúp ngƣời đọc khai thác
các vỉa tầng ý nghĩa của văn bản
thông qua hình thức giải mã các ký
hiệu ngôn ngữ đƣợc mã hóa trong
văn bản đó, từ đó khám phá các nét
* Trƣờng Đại học Bạc Liêu.
PHẠM THỊ LƢƠNG – DẤU ẤN VĂN HÓA TRONG TẬP TRUYỆN…
26
nét dấu ấn văn hóa truyền thống cũ, dân tộc hoặc một quốc gia. Nó bao
lối sống cũ của một thời kỳ lịch sử gồm văn hóa vật chất, văn hóa thể
nhiều biến thiên, dâu bể. Trong tập chế và văn hóa tâm lý”. Do văn hóa là
truyện Vang bóng một thời(1), Nguyễn “sản phẩm của sự sáng tạo lâu dài”
Tuân xây dựng một hệ thống mã văn cho nên trong quá trình phát triển, con
hóa bằng hình thức ngôn ngữ phong ngƣời luôn luôn có ý thức sáng tạo ra
phú, vừa mang nét cổ xƣa, vừa tạo các giá trị vật chất và tinh thần, từng
dấu ấn hiện đại. Ở tập truyện này, bƣớc hoàn thiện nhân cách hƣớng
ngƣời đọc có thể nhận thấy dấu ấn đến con ngƣời lý tƣởng của mỗi thời
văn hóa ứng xử, văn hóa nhân cách, đại, mỗi vùng miền, mỗi dân tộc, quốc
văn hóa sinh hoạt đời thƣờng đƣợc gia. Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh (2011:
thể hiện cuốn hút, tinh tế bằng một bút 458): “Văn hóa là sự tổng hợp của
lực tài hoa.
mọi phƣơng thức sinh hoạt cùng với
biểu hiện của nó mà loài ngƣời đã sản
sinh ra nhằm thích ứng những nhu
cầu đời sống và đòi hỏi của sự sinh
tồn”.
2. VĂN HÓA VÀ THUỘC TÍNH VĂN
HÓA TRONG TÁC PHẨM VĂN HỌC
Văn hóa là một phạm trù rất rộng, là
tất cả các giá trị vật chất và tinh thần
mà con ngƣời tạo ra để gắn kết chặt
chẽ với nhau vì vậy có nhiều quan
điểm khác nhau về khái niệm văn hóa.
Theo Cristina De Rossi: “Văn hóa bao
gồm tôn giáo, thức ăn, những gì
chúng ta mặc, cách chúng ta mặc,
ngôn ngữ, hôn nhân, âm nhạc, những
gì chúng ta tin là đúng hay sai, cách
chúng ta ngồi vào bàn, cách chúng ta
chào đón du khách, cách chúng ta cƣ
xử với những ngƣời thân yêu, và
BinSun (2018) “Văn hóa là một hiện
tƣợng xã hội và nó là sản phẩm của
sự sáng tạo lâu dài. Đồng thời, nó
cũng là một hiện tƣợng lịch sử. Đó là
sự tích lũy của lịch sử xã hội. Văn hóa
đề cập đến lịch sử, địa lý, phong tục,
truyền thống, lối sống, văn học và
Mỗi tác phẩm văn chƣơng hƣớng đến
miêu tả đối tƣợng trung tâm là con
ngƣời thì tác phẩm đó ít nhiều mang
những nét đặc trƣng về văn hóa của
dân tộc, đất nƣớc nơi nhà văn đƣợc
sinh ra, đƣợc tắm mình trong nền tảng
giá trị văn hóa đó. Lê Nguyên Cẩn
(2014: 11) cho rằng: “Tính văn hóa (la
culturalité) của tác phẩm văn học là
tính chất đặc thù gắn liền với mỗi tác
phẩm văn học. Nó cho thấy tác phẩm
văn học không chỉ toát lên vẻ đẹp
ngôn từ mà còn là vẻ đẹp tâm hồn
qua cách ứng xử và cách tiếp nhận,
xử lý cuộc sống của một dân tộc hay
một cộng đồng ngƣời nhất định. Nó
không chỉ là quan niệm về con ngƣời
đƣợc thể hiện qua sự khéo léo của
nghệ thuật ngôn từ mà còn cả chuẩn
mực ứng xử của cộng đồng, dân tộc
nghệ thuật, chuẩn mực hành vi, trong một thời kỳ lịch sử nhất định.
phƣơng thức tƣ duy và giá trị của một Mỗi tác phẩm văn học đều mang trong
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 4 (272) 2021
27
nó tính văn hóa đặc trƣng của dân tộc, Nguyễn Tuân lớn lên trong thời buổi
có nhiều thăng trầm biến đổi về văn
hóa với sự xâm nhập của văn minh
phƣơng Tây thời Pháp thuộc. Sự xâm
nhập này tác động đến những nền
nếp sinh hoạt cổ đang ngày càng đi
vào tàn lụi. Ông đã lựa chọn những
nét văn hóa tiêu biểu của cuộc sống.
Bằng tài năng của mình ông đã biến
những nét văn hóa ấy trở thành chất
liệu nghệ thuật đắc dụng góp phần
làm nên những trang văn cuốn hút thể
hiện quan niệm nghệ thuật về con
ngƣời với đầy đủ bản sắc văn hóa của
một thời kỳ lịch sử nhất định. Trong
Vang bóng một thời, Nguyễn Tuân đã
gợi ra sinh khí, hồn cốt của văn hóa,
phong tục Việt Nam. Đọc tập truyện,
ngƣời đọc nhƣ đƣợc dẫn dắt vào một
thế giới xa xƣa với những nét văn hóa
rất đẹp nhƣ: đánh thơ, thả thơ, làm
đèn trung thu, một buổi thƣởng trà,
những nét phong tục tập quán, cách
ăn mặc, ứng xử, đối đãi, nhân cách
đẹp và nếp sống văn hóa... Những
cảnh ấy tạo nên nét văn hóa xƣa cũ
của một thời vang bóng, gợi tới những
gì xa xƣa, trầm mặc, tĩnh lặng và ăn
sâu vào tâm hồn ngƣời Việt. Có thể
nói, tập truyện đã làm sống lại những
nét văn hóa truyền thống đang dần bị
mai một.
của đất nƣớc nơi tác phẩm đƣợc sinh
ra”. Tác phẩm thể hiện rõ nhất chân
dung con ngƣời và thời đại là yếu tố
thu hút ngƣời đọc khám phá suy
ngẫm và góp phần quan trọng tạo nên
giá trị tác phẩm.
Các nhà nghiên cứu cũng chỉ ra mỗi
tác phẩm văn học là sự kết hợp đan
cài của nhiều mã khác nhau để tạo ra
các hệ thống tầng bậc ý nghĩa của tác
phẩm. Bàn về mã văn hóa (cultural
code), Jenny Hyatt và Helen Simons
(1999: 28) nhận định: “Sự hiểu biết về
văn hóa thƣờng đƣợc thể hiện thông
qua việc sử dụng mã. Các mã là một
hệ thống bí mật của các từ, ký hiệu
hoặc hành vi, đƣợc sử dụng để truyền
tải các thông điệp bị ràng buộc theo
ngữ cảnh”. Nhƣ vậy, nói đến mã văn
hóa trong tác phẩm văn học có thể
hiểu đó là tất cả các tín hiệu, các ký
hiệu “ngôn ngữ, hình ảnh, âm thanh,
hình tƣợng con ngƣời, thiên nhiên,
phong cảnh, cách nói, kiểu nói, cách
tổ chức văn bản nói chung, nhằm
chuyển tải tới độc giả một nội dung,
một thông điệp, hoặc mang tính riêng,
hoặc mang tính chung” (Lê Nguyên
Cẩn, 2014: 44). Khai thác tác phẩm
văn học từ góc nhìn văn hóa chính là
khám phá, bóc tách các lớp vỏ ngôn
ngữ để hiểu đƣợc “bí ẩn” hệ thống
các mã trong văn bản, cho thấy mối
liên kết chặt chẽ giữa các mã để tạo
thành ý nghĩa bề sâu trong văn bản.
3.1. Dấu ấn văn hóa ứng xử
Văn hóa ứng xử là một nét văn hóa
biểu hiện lối suy nghĩ, cách cƣ xử,
những hành động, sự giao tiếp giữa
con ngƣời với con ngƣời, rộng hơn
3. NHỮNG NÉT VĂN HÓA ĐƯỢC
PHẢN ÁNH TRONG VANG BÓNG nữa là biểu hiện cách ứng xử giữa
MỘT THỜI CỦA NGUYỄN TUÂN
con ngƣời với tự nhiên. Cách ứng xử
PHẠM THỊ LƢƠNG – DẤU ẤN VĂN HÓA TRONG TẬP TRUYỆN…
28
có văn hóa thể hiện phẩm chất đạo những ngƣời “đánh thơ”. Văn hóa ứng
đức, nhận thức của cá nhân hay cộng xử ấy thể hiện mối quan hệ tình cảm
đồng xã hội đƣợc quy định bởi tƣ tốt đẹp giữa ngƣời với ngƣời mà
tƣởng, phong tục, tập quán, luật lệ Nguyễn Tuân luôn trăn trở thể hiện và
trong mỗi thời kỳ lịch sử đƣợc truyền khẳng định. Chẳng hạn: “Ông Kinh
từ đời này sang đời khác vừa có sự Lịch là một ngƣời trọng cái sạch sẽ
thay đổi vừa có sự kế thừa tạo thành của tâm hồn, nói to cùng mọi ngƣời là
nét văn hóa ứng xử có tính truyền ông không thu tiền hồ. Ông chỉ yêu
thống. Và lối suy nghĩ, hành động ứng cầu ai đƣợc thơ nhiều nhất thì nên
xử đƣợc xem là có tính văn hóa khi cho ngƣời lão bộc nhà ông một số tiền
hành động đó đƣợc mọi ngƣời thừa nhỏ mọn để đền lại cái công nó làm
nhận và cho là phù hợp.
dầu, làm đèn, nấu cháo và bƣng biếu.
Ông Kinh lại còn khẩn khoản với mọi
ngƣời đừng nên làm huyên náo nhà
cửa lên” (Đánh thơ, tr. 63). Suy nghĩ,
hành động của ông Kinh Lịch cho thấy
một nét ứng xử đầy tính văn hóa. Ông
thể hiện một thái độ tôn trọng và sự
quan tâm với chính ngƣời ăn kẻ ở
trong nhà.
Nguyễn Tuân rất chú trọng miêu tả
văn hóa ứng xử giữa ngƣời và ngƣời,
ứng xử giữa các quan hệ xã hội.
Trong công trình Tiếp cận văn học từ
góc nhìn văn hóa, Lê Nguyên Cẩn
(2014: 18) cho rằng: “Tác phẩm văn
chƣơng thƣờng trình bày một câu
chuyện trong đó các nhân vật đƣợc
đặt trong quan hệ giao tiếp với nhau,
đối thoại với nhau, trong một phạm vi
ứng xử văn hóa với nhau... Các ứng
xử đó đều mang đặc trƣng văn hóa
dân tộc, tạo ra màu sắc dân tộc”.
Ở một truyện khác, Nguyễn Tuân
cũng xây dựng nhân vật với hành
động ứng xử, thể hiện truyền thống
văn hóa tốt đẹp trong bản chất của
ngƣời Việt. “Ngày xƣa, anh em đã có
dịp đƣợc hầu cáng quan Án nhà nhiều
chuyến lắm. Cụ ngày xƣa thƣờng có
săn sóc đến anh em chúng tôi. Giờ là
ngày mùa, những đƣợc tin cô gọi, anh
em cứ xuống ngay là vì anh em nghĩ
đến cái tình quan Án ngày xƣa hay
thƣơng đến. Còn tiền nong, thôi, cô
cho thế nào cũng đƣợc. Chúng tôi
không dám kỳ kèo” (Nguyễn Tuân,
2005: 75). Hành động ứng xử của
nhân vật trong đoạn văn trên thể hiện
lối sống có tình, có nghĩa của ngƣời
Việt Nam, thể hiện mối quan hệ tốt
đẹp giữa con ngƣời với con ngƣời.
Trong Vang bóng một thời, dấu ấn văn
hóa ứng xử đƣợc thể hiện rất đậm nét.
Con ngƣời ứng xử với nhau bằng tình
cảm gần gũi, gắn bó, đúng mực thể
hiện tình yêu thƣơng, sự tôn trọng
giữa con ngƣời với con ngƣời. Đó là
sự ứng xử tình nghĩa của một nhà sƣ
với cụ Sáu trong Những chiếc ấm đất,
ứng xử của những ngƣời phong lƣu
sành uống trà với một ngƣời ăn xin
biết trân trọng và thƣởng thức một thú
thƣởng trà tinh tế, hay cách ứng xử
của một ngƣời chủ nhà với ngƣời lão
bộc đã giúp cho thú vui thanh nhã của
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 4 (272) 2021
29
Tôn sƣ trọng đạo cũng là một biểu trồng, phó mặc chúng ở giữa trời,
đày chúng ra mƣa nắng với thờ ơ,
chúng trổ bông không biết đến, chúng
tàn lá cũng không hay, thì chơi hoa
làm gì cho thêm tội” (Hương cuội, tr.
84). Đối xử với cỏ cây nhƣ ngƣời bạn
tâm giao, tri kỷ, đó là cách đối xử
“của ngƣời tài tử”, của ngƣời biết đặt
mình vào vũ trụ, lắng nghe tiếng nói
của thiên nhiên, đó cũng là cách để
lắng lại, làm thanh sạch tâm hồn
mình.
hiện của nét văn hóa ứng xử truyền
thống tốt đẹp, cao quý của ngƣời Việt
Nam. Nguyễn Tuân đã thể hiện nét
văn hóa truyền thống tốt đẹp này chỉ
bằng một chi tiết rất giản dị: “Có ngƣời
học trò cũ ở Sơn Tây về qua Hà Nội,
biết ông cử Hai có con, đem biếu thầy
học cũ một cái bánh dẻo mặt trăng,
mặt bánh to một thƣớc, thế nào lại
nhằm ngay vào giữa hôm ông cử Hai
thử đèn xẻ rãnh. Ông bày đèn ra sân,
đốt hết cả mƣời bấc cháy sáng. Ông
bày luôn ra sân bộ đồ trà, mời cụ
Thƣợng ra ngồi vào cái ghế đẩu đã để
sẵn trƣớc đèn. Cụ Thƣợng ngồi, ăn
bánh, uống nƣớc và trịnh trọng nhƣ
một ngƣời đƣợc mời tới để định giải
thƣởng cho đèn xẻ rãnh. Rồi cả nhà,
mỗi ngƣời một miếng, trông vui vẻ lạ”
(Đèn đêm thu, tr. 122). Ngƣời học trò
luôn nhớ về ngƣời thầy của mình và
truyền thống “uống nƣớc nhớ nguồn”,
“tôn sƣ trọng đạo” đã trở thành nét
3.2. Dấu ấn văn hóa nhân cách
Nguyễn Tuân đã thể hiện một nét văn
hóa rất đẹp trong con ngƣời đó là văn
hóa nhân cách. Nhân cách biểu hiện
trong “tổng hòa những mối quan hệ xã
hội” của con ngƣời. Bàn về vấn đề
nhân cách, Hoàng Chí Bảo cho rằng:
“Mỗi một cái Tôi nhân cách đều mang
dấu ấn của nhân cách xã hội, chịu ảnh
hƣởng và tác động của hoàn cảnh xã
hội, điều kiện sống, truyền thống lịch
sử, văn hóa cũng nhƣ trình độ và tính
văn hóa thiêng liêng, cao quý của chất phát triển của xã hội đƣơng thời”
(Hoàng Chí Bảo, 2010).
ngƣời Việt.
Ngoài văn hóa ứng xử đối với con Trong Vang bóng một thời, văn hóa
ngƣời, Nguyễn Tuân cũng rất đề cao nhân cách đƣợc Nguyễn Tuân thể
sự ứng xử của con ngƣời đối với hiện thông qua những hành động, triết
thiên nhiên, bộc lộ sự nâng niu, trân lý nhân sinh của nhân vật. Nhà văn để
quý những giá trị, những vẻ đẹp mà nhân vật bộc lộ nhân cách đáng trọng
thiên nhiên ban tặng: “Cụ muốn nói trong những hành động của cuộc
rằng ngƣời chơi hoa nhiều khi phải sống hàng ngày: “Cứ một cái lối đánh
lấy cái chí thành chí tình ra mà đối cờ của cậu tôi cũng thấy đƣợc một
đãi với giống hoa cỏ không bao giờ phần cái tƣơng lai của cậu. Nhiều
biết lên tiếng kia. Nhƣ thế mới phải nƣớc cờ bắt bóng, chiếu rứ, có vẻ tài
đạo, cái đạo của ngƣời tài tử. Chứ tử lắm. Tôi nghiệm ra cậu không hay
còn cứ gây đƣợc lên một khoảnh rình chiếu bí. Đáng để ý nhất trong lối
vƣờn, khuân hoa cỏ ở các nơi về mà xuất quân, là cậu đánh mấy ván đều
PHẠM THỊ LƢƠNG – DẤU ẤN VĂN HÓA TRONG TẬP TRUYỆN…
30
vào pháo đầu cả. Ngƣời hào hùng Một con tốt lọt qua sông là cái giá trị
đánh cờ bao giờ cũng vào ngay pháo
đầu. Đánh cờ tức là ngƣời đấy. Rồi
cậu cứ nghiệm mà xem, trong mƣời
kẻ tầm thƣờng, nhút nhát, không
khoáng đạt là có đến chín ngƣời
ghểnh tƣợng ở nƣớc đầu” (Ngôi mả
cũ, tr. 78). Thông qua việc đánh cờ,
một thú chơi tao nhã tiêu khiển trong
cuộc sống đời thƣờng mà ngƣời ta có
thể đánh giá đƣợc nhân cách của cả
một con ngƣời. Sự đánh giá ấy đồng
thời thể hiện nhân sinh quan, triết lý,
sự trải nghiệm của chính ngƣời đã
thấy đƣợc nét nhân cách đáng trọng
của ngƣời đối diện.
nó bằng nửa sức con xe rồi. Ở đời
không nên khinh thƣờng cái gì. Con
tốt mà sang hà, tức là đứa tiểu nhân
lúc đã đắc thế. Tha hồ mà phá phách.
Mạng nó đổi lấy quân nào nó cũng lấy
làm sở nguyện rồi kia mà” (Ngôi mả
cũ, tr. 78). Mỗi con ngƣời, sự vật đều
có giá trị riêng trong thế giới này. Ý
nghĩa triết lý đƣợc đúc kết giản dị mà
sâu sắc từ chính những thú chơi tao
nhã hàng ngày.
Nói đến văn hóa nhân cách, trong
Vang bóng một thời không thể không
nói đến Chữ người tử tù. Trong tác
phẩm này, văn hóa nhân cách của
con ngƣời đƣợc bộc lộ xúc động hơn
bao giờ hết, đó là nhân cách thiện
lƣơng trong sáng đầy khí phách của
nhân vật Huấn Cao, nhân cách đẹp
của một viên quản ngục biết trọng
ngƣời tài và trân quý cái đẹp: “Ông
Huấn Cao lặng nghĩ một lát rồi mỉm
cƣời: “Về bảo chủ ngƣơi, tối nay, lúc
nào lính canh trại về nghỉ, thì đem lụa,
mực, bút và một bó đuốc xuống đây
rồi ta cho chữ. Chữ thì quý thực. Ta
nhất sinh không vì vàng ngọc hay
quyền thế mà phải ép mình viết câu
đối bao giờ. Đời ta cũng mới viết có
hai bộ tứ bình và một bức trung
đƣờng cho ba ngƣời bạn thân của ta
thôi. Ta cảm cái tấm lòng biệt nhỡn
liên tài của các ngƣời. Nào ta có biết
đâu một ngƣời nhƣ thầy Quản đây mà
lại có những sở thích cao quý nhƣ
vậy. Thiếu chút nữa, ta đi phụ mất
Trong Vang bóng một thời, Nguyễn
Tuân thƣờng đúc kết và đƣa ra những
lời triết lý, đánh giá về nhân cách của
con ngƣời, về cách nhìn của con
ngƣời từ sự chiêm nghiệm, suy tƣ đối
với con ngƣời và cộng đồng xã hội.
Qua đó, khẳng định cách ứng xử, lối
suy nghĩ đúng đắn về bản chất của
con ngƣời trong đời sống xã hội. Ông
cha ta vốn có truyền thống đánh cờ,
thả thơ, ngâm vịnh. Đánh cờ là một
thú vui tiêu khiển, qua việc đánh cờ
mà ngƣời chơi có thể rút ra rất nhiều
triết lý nhân sinh đầy ý nghĩa. Những
chiêm nghiệm, suy tƣ, đánh giá về
con ngƣời, về cuộc đời từ việc đánh
cờ đƣợc Nguyễn Tuân thể hiện đậm
nét trong một vài tác phẩm. Trong
truyện Ngôi mả cũ, nhân vật thể hiện
một cái nhìn sâu sắc về nhân sinh, thế
sự: “Cậu thua vì đã khinh thƣờng con
tốt biên của tôi và để nó lọt qua hà. một tấm lòng trong thiên hạ” (Chữ
Rồi lại cho nó nhập đƣợc vào cung. người tử tù, tr. 95). Hai nhân cách
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 4 (272) 2021
31
tham chiếu và tỏa sáng cho nhau, tôn này cũng là ngƣời biết trọng, biết quý
vẻ đẹp nhân cách cho nhau.
cái đẹp, và ông khát khao muốn duy
trì truyền thống văn hóa trọng chữ
nghĩa từ bao đời nay: “Biết đọc vỡ
nghĩa sách thánh hiền, từ những ngày
nào, cái sở nguyện của viên quan coi
ngục này là có một ngày kia đƣợc treo
ở nhà riêng mình một câu đối do tay
ông Huấn Cao viết. Chữ ông Huấn
Cao đẹp lắm, vuông lắm. Tính ông
vốn khoảnh, trừ chỗ tri kỷ, ông ít chịu
cho chữ. Có đƣợc chữ ông Huấn mà
treo, là có một vật báu trên đời” (Chữ
người tử tù, tr. 94). Chính tấm lòng tha
thiết với những nét văn hóa truyền
thống tốt đẹp của dân tộc đã khiến
nhà văn không khỏi ngậm ngùi luyến
tiếc về một nét văn hóa cổ truyền rất
đẹp đang dần bị mai một, tàn lụi trong
thời buổi văn hóa phƣơng Tây đang
“xâm thực” mạnh mẽ vào truyền thống
văn hóa phƣơng Đông.
3.3. Dấu ấn văn hóa sinh hoạt đời
thường
Trong Vang bóng một thời, Nguyễn
Tuân cũng nói rất nhiều đến nét đẹp
trong văn hóa sinh hoạt đời thƣờng.
Những thú chơi tao nhã, những tục lệ
đẹp đẽ đã trở thành nét văn hóa
truyền thống mà nhà văn đã hết sức
trân trọng miêu tả, thể hiện đậm nét
trong những tác phẩm nhƣ: Thả thơ,
Đánh thơ, Chữ người tử tù, Những
chiếc ấm đất, Chén trà sương...
Nguyễn Tuân miêu tả những nét văn
hóa của một thời đã tàn, một thời đã
qua bằng tất cả niềm tiếc nuối, chạnh
lòng. Đã từng có một thời ngƣời ta
say mê thơ phú, thƣởng thức thơ phú
và xem việc “thả thơ” nhƣ một thú vui
tinh thần rất đẹp: “Trên mặt nƣớc
sông thu, tiếng ngâm của một câu thơ
đƣợc cuộc, tiếng ngâm một câu thơ
thua cuộc mất ăn tiền, những tiếng đó
đều âm hƣởng trên làn nƣớc lạnh,
thanh âm nghe trong trẻo, du dƣơng
và thái bình nhƣ tiếng vang của một
hội tao đàn nào” (Thả thơ, tr. 57).
Trong sinh hoạt đời thƣờng, việc
thƣởng thức tách trà và ngâm ngợi
vài câu thơ đã trở thành một nét sinh
hoạt đời thƣờng dân dã của ngƣời
Việt, có khi đƣợc nâng lên thành một
nét văn hóa ứng xử đầy tình nghĩa
giữa ngƣời với ngƣời trong cuộc
sống đời thƣờng. Đối với các nhà
Nho xƣa, trà đƣợc xem nhƣ một
ngƣời bạn tâm giao, là thú tiêu khiển
lúc thanh nhàn, ẩn dật. Trầm lặng
thƣởng thức một tách trà cũng là
cách để ngƣời ta suy ngẫm về cuộc
đời, về thế thái nhân tình, buông bỏ
Trong truyện “Chữ ngƣời tử tù”, văn
hóa truyền thống chơi chữ, say mê
thƣ pháp cũng đƣợc Nguyễn Tuân đề
cao và thể hiện thông qua việc miêu tả
tài năng viết chữ của ông Huấn Cao,
cũng nhƣ sự say mê, tôn kính của
viên quản ngục đối với nét đẹp ở từng
con chữ. Tục xin chữ và cho chữ vốn
là một nét văn hóa mang đậm truyền những ƣu phiền trong cuộc sống.
thống trọng chữ nghĩa của ngƣời Việt Trong Vang bóng một thời, nét văn
Nam. Viên quản ngục trong tác phẩm
hóa sinh hoạt này đƣợc Nguyễn
PHẠM THỊ LƢƠNG – DẤU ẤN VĂN HÓA TRONG TẬP TRUYỆN…
32
Tuân miêu tả tỉ mỉ từ cách lựa chọn khách, cụ ấm đã để vào đấy bao
loại trà, lựa chọn nƣớc, đồ dùng để nhiêu công phu. Những công phu đó
pha trà, và đặc biệt là có những đã trở nên lễ nghi. Trong ấm trà pha
ngƣời bạn tri âm để cùng thƣởng ngon, ngƣời ta nhận thấy có một mùi
thức một ấm trà thơm. Dù cuộc sống thơ và một vị triết lý” (Chén trà sương,
của họ có cơ hàn, lỡ vận thì các nhà tr. 108). Còn cụ Sáu trong truyện
Nho vẫn duy trì nét sinh hoạt dân dã, “Những chiếc ấm đất” nghiện trà tàu
thanh đạm này trong cuộc sống nhƣng lại rất kén chọn nƣớc dùng để
thƣờng nhật. Đối với họ, việc thƣởng pha trà. Cụ khăng khăng phải xin cho
trà là một cách để tiêu khiển, nhƣng đƣợc nƣớc giếng của nhà chùa ở đồi
đồng thời cũng là cách để họ thể hiện Mai xa làng nửa ngày đƣờng gánh về
một phong cách sống rất riêng và độc mới chịu pha trà. Cụ Sáu tâm sự với
đáo: “Vẫn còn quen cái thói phong nhà Sƣ: “Chùa nhà ta có cái giếng
lƣu, nhiều khi qua chơi ao sen nhà ai, này quý lắm. Nƣớc rất ngọt. Có lẽ tôi
gặp mùa hoa nở, cụ lại còn cố bứt lấy nghiện trà tàu vì nƣớc giếng nhà
ít nhị đem ƣớp luôn vào gói trà giắt chùa đây. Tôi sở dĩ không nghĩ đến
trong mình, nếu đấy là trà mạn cũ” việc đi đâu xa đƣợc cũng là vì không
(Những chiếc ấm đất, tr. 50). Trong đem theo đƣợc nƣớc giếng này đi để
một truyện khác, Nguyễn Tuân thể pha trà” (Những chiếc ấm đất, tr. 50).
hiện cách nhân vật thƣởng trà cũng
Trong Vang bóng một thời, ngƣời đọc
tinh tế, cầu kỳ: “Cả ạ, thầy cho nƣớc
dễ dàng nhận thấy nét văn hóa sinh
pha trà không gì thơm lành bằng cái
hoạt rất đẹp của các nhà Nho xƣa, đó
thứ nƣớc đọng trong lá sen. Mỗi lá
là văn hóa thƣởng thức ngâm vịnh thơ
chỉ có ít thôi. Phải gạn vét ở nhiều lá
ca. Trong các dịp đối ẩm, hoặc lúc
mới đủ uống một ấm” (Chén trà
thanh tịnh họ thƣờng ngâm ngợi
sương, tr.110). Uống trà cũng là một
những câu thơ đầy ý vị để bộc bạch
cách “vận động thần khí để tiết ra
ngoài những cái nặng nề trong cơ thể,
đón khí lành của trời đất”, mà để có
một ấm trà thơm hƣơng vị của đất
trời, cụ Ấm đã chăm chút làm bằng
cả cái tâm từ chọn nƣớc, đun nƣớc
đến pha trà. Lúc thƣởng trà là lúc cụ
Ấm chiêm nghiệm suy tƣ về thế thái
nhân tình, là cách thể hiện một nét
văn hóa ứng xử đầy tinh tế, thi vị:
“Chƣa bao giờ ông già này dám cẩu
tâm sự, hoặc là để thƣ giãn cho tinh
thần. Nét văn hóa của sinh hoạt này
có lẽ đƣợc tiếp nối từ truyền thống
ngâm vịnh thi ca khởi nguồn từ Tao
đàn nhị thập bát tú do vua Lê Thánh
Tông sáng lập vào cuối thế kỷ XV.
Văn hóa thƣởng thức ngâm vịnh là
thú vui tao nhã của các nhà nho trong
các dịp năm hết tết đến: “Mấy cụ đều
khen lẫn nhau là thơ hay. Trong cái
êm ấm của chiều xuân sớm, tiếng
thả trong cái thú chơi thanh đạm. Pha ngâm thơ quyến rũ cả đến tâm hồn
một ngƣời lão bộc. Bõ già, chiều
cho mình cũng nhƣ pha trà mời
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 4 (272) 2021
33
mồng một tết tự nhiên mặt sáng tỏ 3.4. Dấu ấn văn hóa qua ngôn ngữ
nghệ thuật
hẳn lên. Cái đẹp của tiệc rƣợu ngâm
thơ lây cả sang ngƣời bõ” (“Hương
cuội”, tr. 88). Trong sinh hoạt hàng
ngày, có những nhà Nho lại chọn
ngâm vịnh nhƣ là một thú tiêu khiển
không thể thiếu để vui thú cảnh điền
viên: “Sáng nay, cụ Ấm cũng ngâm
thơ. Cụ tin rằng ngâm thơ lúc yên lặng,
lúc mới tỉnh giấc là một cách vận động
thần khí kỳ diệu nhất của một ngƣời
sống bằng cuộc đời tâm tƣởng bên
trong. Mỗi buổi sớm ngâm nhƣ thế là
đủ tiết ra hết ngoài những cái nặng nề
trong cơ thể và để đón lấy khí lành
đầu tiên của trời đất. Âu cũng là một
quan niệm và một phép vệ sinh của
thời cũ. Và ngƣời xƣa uống trà là để
giữ mình cho lành mạnh” (Chén trà
sương, tr. 109)
Tiếp cận tác phẩm từ góc độ văn hóa
học hƣớng đến khai thác những giá trị
văn hóa đƣợc biểu hiện trong tác
phẩm qua hệ thống ngôn ngữ, thế giới
hình tƣợng đƣợc mô tả. Qua đó,
ngƣời đọc hình dung đƣợc những dấu
ấn văn hóa của thời đại. Mỗi tác phẩm
văn học đƣợc hình thành dựa trên
những nền tảng văn hóa lịch sử nhất
định. Dựa trên các phƣơng diện nhƣ
ngôn ngữ, kết cấu, hình tƣợng nghệ
thuật, nhân vật, ngữ cảnh để tìm ra
dấu ấn văn hóa của dân tộc, thời đại
là một cách tiếp cận có thể bắt rễ sâu
vào tác phẩm để giải mã các ký hiệu
trong tác phẩm ấy.
Ngôn ngữ là một yếu tố nghệ thuật tạo
nên phong cách sáng tác riêng của
mỗi nhà văn. Tiếp cận thế giới hình
tƣợng trong tác phẩm, ngƣời đọc phải
từng bƣớc khám phá những vỉa tầng
ngôn ngữ để có thể hiểu đƣợc ý nghĩa
Lối uống rƣợu thƣởng hoa của ông cụ
Kép với mấy ngƣời bạn già tâm giao
cũng rất cầu kỳ, lạ đời, độc đáo; uống
rƣợu nhắm với đá cuội tẩm kẹo mạch
nha, rồi ƣớp với hoa lan ủ kín trong ẩn tàng trong chỉnh thể nghệ thuật
ngôn từ ấy. Ngôn ngữ hàm chứa trong
nó những giá trị văn hóa của một cộng
đồng nhất định. Ngƣời đọc muốn cảm
nhận đƣợc những giá trị văn hóa ấy
cần phải có trí tƣởng tƣợng, sự hiểu
biết, sự trải nghiệm văn hóa của cộng
đồng ấy. Nhà văn là ngƣời thẩm thấu
văn hóa thời đại mà họ đang sống.
Bằng tài năng sáng tạo, nhà văn sẽ
thể hiện đƣợc những giá trị văn hóa
qua ngôn ngữ nghệ thuật để mang lại
giá trị thẩm mĩ cho tác phẩm văn học.
lồng bàn phất giấy, khi cuộc rƣợu bắt
đầu, mở lồng bàn ra thì mùi hƣơng
lan dìu dịu bay tỏa vào không gian.
Các cụ vừa thƣởng rƣợu, vừa thong
thả ngâm thơ trong một không khí
đầm ấm, thanh lƣơng: “Rồi mỗi chén
rƣợu ngừng là một bài thơ ngâm trong
trẻo. Cứ thế cho tàn hết buổi chiều”
(Hương cuội, tr. 88). Họ uống rƣợu để
suy ngẫm, để thƣởng thức cái dƣ vị
nhàn tản, thanh đạm của cuộc sống.
Việc uống rƣợu ngâm thơ cũng là một
thú vui truyền thống của các nhà Nho
xƣa.
Ngôn ngữ là phƣơng tiện biểu đạt tƣ
tƣởng của con ngƣời và cũng là đối
PHẠM THỊ LƢƠNG – DẤU ẤN VĂN HÓA TRONG TẬP TRUYỆN…
34
tƣợng để ngƣời ta khám phá tƣ tƣởng, thể hiện rất rõ hoàn cảnh, cử chỉ,
văn hóa của con ngƣời trong các vỉa dáng điệu bộc lộ đƣợc khí chất và
tâm trạng của từng nhân vật: “Một
ngƣời tù cổ đeo gông, chân vƣớng
xiềng đang đậm tô nét chữ trên tấm
lụa trắng tinh căng trên mảnh ván.
Ngƣời tù viết xong một chữ, viên
quản ngục lại vội khúm núm cất
những đồng tiền kẽm đánh dấu ô chữ
đặt trên phiến lụa óng. Và cái thầy
thơ lại gầy gò, thì run run bƣng chậu
mực...” (Chữ người tử tù, tr. 96).
Những câu chữ miêu tả đặc sắc đầy
đƣờng nét, giàu tính chất tạo hình
trên một lần nữa cho thấy: “Nguyễn
Tuân là một trong những bậc thầy về
ngôn ngữ dân tộc; đồng thời cũng
khẳng định thêm sự phong phú,
chính xác về kiến thức lịch sử, văn
hóa, xã hội” (Tôn Thảo Miên, 2003:
252).
tầng ngôn ngữ. Ngôn ngữ gắn liền với
tƣ duy, gắn liền với văn hóa của con
ngƣời mỗi thời đại. Do vậy, “Văn học
nghệ thuật tác động tới tƣ tƣởng, tình
cảm ngƣời đọc không phải bằng lôgic
lý trí, bằng ngôn ngữ chính luận mà
chủ yếu bằng thi pháp nghệ thuật và
ngôn ngữ hình tƣợng” (Lã Nguyên,
2018: 70).
Nhà văn xuất thân từ môi trƣờng văn
hóa nào ít nhiều sẽ chịu ảnh hƣởng
dấu ấn từ môi trƣờng văn hóa đó.
Trong Vang bóng một thời, Nguyễn
Tuân đã “phục nguyên không gian văn
hóa”, con ngƣời văn hóa bằng một sự
trau chuốt chắt lọc câu chữ trên từng
trang viết. Hà Văn Đức (2001: 879)
cho rằng: “Nguyễn Tuân kết hợp
nhuần nhuyễn ngôn ngữ cổ xƣa với
ngôn ngữ hiện đại, sử dụng mặt mạnh
của ngôn ngữ nhiều ngành nghệ thuật
“để làm giàu có thêm cho ngôn ngữ
văn học”. Những trang văn của
Nguyễn Tuân sử dụng dày đặc những
từ ngữ miêu tả, bộc lộ rõ nét vẻ cổ
kính, để dẫn dắt ngƣời đọc về lại
những khung cảnh một thời quá khứ
Nguyễn Tuân cho thấy một tài năng xa xƣa. Không khí của một tiệc rƣợu
độc đáo trong việc sử dụng, lựa chọn đậm chất văn hóa của các nhà nho
ngôn từ tinh tế và sâu sắc. Ông đã thể
hiện sự tài hoa, uyên bác của mình
qua việc sử dụng ngôn ngữ trong
Vang bóng một thời. Bằng sự am hiểu
vốn văn hóa của dân tộc, bằng cách
sử dụng từ ngữ đầy tinh tế, ông đã
viết nên những trang văn giàu tính tạo
hình, sinh động và mang đậm dấu ấn
văn hóa Việt.
xƣa đƣợc phác họa qua ngòi bút của
ông: “Dứt tiếng cụ Kép, tất cả bốn cụ
đều úp lòng tay vào nhau thi lễ và giơ
tay chỉ thẳng vào giữa, mời nhau ai
cao tuổi xin nhắp chén trƣớc đi. Tiệc
rƣợu bắt đầu. Bõ già kính cẩn chắp
tay đứng sau lƣng chủ, có vẻ cũng
thèm say lắm” (Bữa rượu máu, tr. 87).
Hay trong truyện Chén trà sương,
ông mô tả sự chăm chút kỹ lƣỡng
của cái thú uống trà giữa các bậc hàn
nho: “Chỉ có ngƣời tao nhã, cùng một
Trong Chữ người tử tù, sự miêu tả tỉ
mỉ, chi tiết và những từ ngữ Nguyễn
Tuân lựa chọn để miêu tả góp phần
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 4 (272) 2021
35
thanh khí, mới có thể cùng nhau ngồi tự học, tự tìm tòi trong trƣờng đời,
trong ngay nội tâm mình và trong văn
hóa dân tộc ta và các dân tộc khác”
(dẫn theo Phan Cự Đệ và tập thể tác
giả, 2005: 610). Nguyễn Tuân đã lựa
chọn ngôn từ thể hiện với một giọng
văn rất riêng cho tập truyện Vang
bóng một thời, để lại dấu ấn khác lạ
trong sự nghiệp sáng tác của ông, và
cũng ghi dấu ấn độc đáo không lẫn
với bất kỳ giọng văn nào trƣớc và sau
ông.
bên một ấm trà. Những lúc ấy, chủ
nhân phải tự tay mình chế nƣớc, nhất
nhất cái gì cũng làm lấy cả, không
dám nhờ đến ngƣời khác, sợ làm thế
thì mất hết cả thành kính” (Chén trà
sương, tr. 108). Câu văn của Nguyễn
Tuân tạo ra sự khoan thai, đĩnh đạc,
thong thả trong giọng điệu khi ông nói
về những nét sinh hoạt văn hóa của
các bậc nho sĩ. Cấu tạo câu văn của
ông thƣờng nhiều thành phần kết
hợp với các biện pháp tu từ để tạo
nên hiệu quả nghệ thuật độc đáo:
“Trong cái vƣờn cây nhỏ, trong đám
cỏ cây xanh rờn, những buổi sớm
tinh mơ và những buổi chiều tàn
nắng, ngƣời ta thƣờng thấy một ông
già lông mày bạc, tóc bạc, râu bạc,
mặc áo lông trắng, lom khom tỉa
những lá úa trong đám lá xanh. Cụ
Kép nguyện đem cái quãng đời xế
chiều của một nhà nho để phụng sự
lũ hoa thơm cỏ quý” (Bữa rượu máu,
tr. 80). Trong nhiều truyện, Nguyễn
Tuân sử dụng câu văn tƣơng đối dài,
khai triển nhiều thành phần trong một
câu. Ông phát triển câu văn một cách
rất tự nhiên, tạo ra sự miên man
trong giọng kể.
4. THAY LỜI KẾT
Có thể thấy, qua tác phẩm Vang
bóng một thời, Nguyễn Tuân đã miệt
mài đi tìm và cố gắng lƣu giữ lại nét
đẹp trong đời sống xã hội và văn hóa
cổ truyền của dân tộc. Ông hƣớng
ngòi bút miêu tả vào những chuyện
xƣa, về một thời quá khứ để bày tỏ
nỗi lòng mình. Vũ Ngọc Phan (1989:
416) từng nhận xét: “Tác giả chỉ định
dùng những nét đơn giản để ghi lại
mấy cảnh xƣa có những tính cách
đặc Việt Nam. Cái tiếng vang của
thời đã qua, cái bóng của thời đã qua
mà ngày nay ngƣời ta tƣởng nhƣ còn
văng vẳng và thấp thoáng”. Trong
Vang bóng một thời, ngƣời ta nhận
thấy những nét văn hóa truyền thống
còn đậm nét của ngƣời Việt. Tất cả
đƣợc thể hiện qua thế giới nhân vật
với tiếng nói, dáng điệu, cách ứng xử
mang đậm dấu ấn nét đẹp xƣa, đúng
nhƣ Phan Cự Đệ (2004: 235) đã
nhận xét: “Vang bóng một thời đã giữ
ngƣời ta lại với những hình ảnh gần
gũi nhất của dân tộc”.
Khẳng định tài năng trong việc lựa
chọn ngôn từ, sáng tạo các tác phẩm
nghệ thuật đầy giá trị đặc sắc của tác
giả tập Vang bóng một thời, Nguyễn
Đình Thi đã ca ngợi: “Nguyễn Tuân là
một nghệ sĩ bậc thầy của tiếng Việt
Nam và ông làm công việc tạo ra
những cái chƣa có, sự sáng tạo ấy do
PHẠM THỊ LƢƠNG – DẤU ẤN VĂN HÓA TRONG TẬP TRUYỆN…
36
CHÚ THÍCH
(1) Tập truyện Vang bóng một thời đƣợc nhà xuất bản Tân Dân ấn hành lần đầu tiên năm
1940. Trƣớc đó, nhiều truyện trong Vang bóng một thời đã đƣợc đăng trên Tiểu thuyết thứ
Bảy và Tao Đàn. Tập truyện đƣợc tái bản vào các năm 1943, 1945, 1951, 1962, 1988. Cho
đến nay, tập truyện đã đƣợc tái bản nhiều lần. Năm 2005, nhà xuất bản Văn học đã
in Tuyển tập Nguyễn Tuân (Lữ Huy Nguyên tuyển chọn), trong đó tập truyện Vang bóng một
thời đƣợc in trọn vẹn trong Tuyển tập bao gồm 12 tác phẩm (Những chiếc ấm đất, Bữa rượu
máu, Thả thơ, Đánh thơ, Ngôi mả cũ, Hương cuội, Chữ người tử tù, Một đám bất đắc chí,
Chén trà sương, Đèn đêm thu, Trên đỉnh non Tản, Khoa thi cuối cùng).
TÀI LIỆU TRÍCH DẪN
1. Hà Văn Đức. 2001. Lý luận, phê bình văn học miền Trung thế kỷ XX. Đà Nẵng: Nxb.
Đà Nẵng.
chungta.com/nd, truy cập ngày 06/5/2010.
3. Hồ Chí Minh. 2011. Toàn tập – Tập 3. Hà Nội: Nxb. Chính trị Quốc gia.
4. Hyatt, Jenny - Helen Simons. 1999. “Cultural Codes – Who Holds the Key?”.
5. Jane BinSun. 2018. “What is the Relationship Between Literature and Culture?”.
cập ngày 7/6/2019.
ngày 13/7/2018.
7. Lã Nguyên. 2018. Phê bình kí hiệu học - Đọc văn như là hành trình tái thiết ngôn ngữ.
Hà Nội: Nxb. Phụ nữ.
8. Lê Nguyên Cẩn. 2014. Tiếp cận văn học từ góc nhìn văn hóa. Hà Nội: Nxb. Đại học
Quốc gia.
9. Nguyễn Tuân. 2005. Vang bóng một thời. Trích trong Tuyển tập 1. Hà Nội: Nxb. Văn
học.
10. Phan Cự Đệ và tập thể tác giả. 2005. Văn học Việt Nam 1900-1945. Hà Nội: Nxb.
Giáo dục.
11. Phan Cự Đệ. 2004. Văn học Việt Nam thế kỷ XX. Hà Nội: Nxb. Giáo dục.
12. Tôn Thảo Miên (tuyển chọn và giới thiệu). 2003. Nguyễn Tuân về tác gia và tác
phẩm. Hà Nội: Nxb. Giáo dục.
13. Vũ Ngọc Phan. 1989. Nhà văn hiện đại – Tập 1. TPHCM: Nxb. Khoa học Xã hội.
12 trang
33260
Free
Bạn đang xem tài liệu "Dấu ấn văn hóa trong tập truyện Vang bóng một thời của Nguyễn Tuân", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- dau_an_van_hoa_trong_tap_truyen_vang_bong_mot_thoi_cua_nguye.pdf
