Nguyên lý tự do của L. Tolstoi như một gợi ý cho đổi mới giáo dục Việt Nam

Download

Khoa Ngữ văn, Trƣờng

Đại học Sƣ phạm TP. Hồ

Chí Minh

NGUYÊN LÝ TỰ

DO CỦA L.

TOLSTOI NHƢ

MỘT GỢI

Điện thoại: 0908329924

CHO ĐỔI MỚI

GIÁO DỤC VIỆT

NAM

Email:

[email protected]om

PGS.TS. PHẠM THỊ PHƢƠNG

TÓM TẮT

Bài viết giới thiệu đôi nét cơ bản về “Giáo dục tự do”, cả trên phƣơng diện lý

thuyết lẫn thực hành, của nhà sƣ phạm lỗi lạc Lev Tolstoi, để thấy Nguyên lý tự do

trong giáo dục, nhƣ một nền tảng có tính khoa học của giáo dục hiện đại, là sự bức thiết

đối với Giáo dục Việt Nam trong bối cảnh đổi mới căn bản và toàn diện.

Từ khoá: đổi mới giáo dục, giáo dục tự do, Lev Tolstoi.

ABSTRACT

L. Tolstoy's Principle of Liberation

as a Suggestion to Educational Innovation in Vietnam

The paper conducts a basic introduction on the brilliant educator Lev Tolstoy's

"Liberal Education", on both the aspects of theory and practice, shedding light on the

fact that the principle of liberation in education as a scientific background of modern

education yields a critical impulse on Vietnam‟s educational innovation in the context

of fundamental and comprehensive reform.

Key words: educational innovation, liberal education, Lev Tolstoi.

Lev Nikolaievich Tolstoi (1828 – 1910) không chỉ là nhà nghệ sĩ, nhà tƣ tƣởng

vĩ đại, ông còn là một nhà sƣ phạm lỗi lạc. Và chính phƣơng diện nhà nghệ sĩ nhân đạo,

nhà tƣ tƣởng nhân văn đã trở thành nền tảng cho triết lý Giáo dục tự do (GDTD) đầy

nhân bản của nhà sƣ phạm tiên phong. Tolstoi cống hiến thời gian cho hoạt động giáo

dục dài hơn cho văn chƣơng, từ lần đầu tiên thử nghiệm đứng lớp vào năm 1849 đến

cuối năm 1910. Trong 61 năm đó ông liên tục viết các bài lí luận giáo dục, các bài luận

chiến bảo vệ quan điểm sƣ phạm của mình, biên soạn sách giáo khoa, xây dựng và điều

hành hơn 20 trƣờng phổ thông, mở các lớp huấn luyện phƣơng pháp sƣ phạm cho giáo

viên, đích thân giảng dạy nhiều thế hệ con em nông dân. Về cuối đời, ông tự đánh giá

rằng đóng góp lớn nhất của ông cho đời không phải là văn chƣơng, mà là sự nghiệp giáo

dục. Nền GDTD của ông đƣợc ví nhƣ một trong những “đỉnh Everest”, “tác động đến

việc phát triển giáo dục chẳng những ở Nga, mà còn trên toàn thế giới”¹. Tuy nhiên, ở

Việt Nam không phải ai cũng biết về L. Tolstoi trong cƣơng vị nhà sƣ phạm, lại càng ít

biết hơn về những quan điểm GDTD lỗi lạc của ông.

1. Giáo dục tự do là gì?

“Giáo dục tự do” nhƣ một phong trào sƣ phạm độc lập hình thành từ cuối thế kỉ

XIX – đầu thế kỉ XX, nhƣng mầm gốc sâu xa đã có từ thời cổ đại, đƣợc tìm thấy trong

tƣ tƣởng nhân văn của các triết gia Hy Lạp. Bản thân triết học khi giải quyết vấn đề lớn

nhất của nó là nhận thức luận, đã tìm thấy nhiều đồng nhất giữa quá trình nhận thức của

con ngƣời với các vấn đề giáo dục. Hạt nhân cơ bản của triết học Socrates (470 – 399 tr.

CN) là sự tự ý thức và sự tự hoàn thiện, từ đó ông nhìn giáo dục nhƣ một phƣơng tiện

hỗ trợ từ phía ngƣời dạy nhằm đánh thức tính tích cực của đối tƣợng đƣợc đào tạo, còn

về phía ngƣời học – là một cách thức tự trang bị kiến thức. Thời Khai Sáng, khuynh

hƣớng GDTD đƣợc hiển lộ trong thuyết “Giáo dục tự nhiên” của Jean-Jacques

Rousseau (1712 – 1778). Nhà nhân văn chủ nghĩa mới này quan niệm mục tiêu giáo dục

không phải là dạy cho trẻ kiến thức, mà dạy cho nó làm thế nào để có kiến thức: “Vấn

đề là chỉ cho nó cần phải làm thế nào để luôn khám phá ra sự thật, hơn là bảo cho nó

biết một sự thật”². Cuối thế kỉ XIX, John Dewey (1859 – 1952) một lần nữa xem xét lại

bản thân khái niệm, gắn kết nó với nghĩa “dân chủ” và “cá tính”. Nhiệm vụ của giáo dục

đƣợc ông coi là khuyến khích đối tƣợng hƣớng đến tự học, tự phát triển thông qua môi

trƣờng đáp ứng nhu cầu của bản thân ngƣời học. L. Tolstoi và J. Dewey gặp gỡ nhau ở

nhiều quan điểm giáo dục, rõ nhất là hai nguyên lý cốt lõi: Nguyên lý lấy ngƣời học làm

trung tâm và Nguyên lý kinh nghiệm. Với chủ đích của đề tài và khuôn khổ của bài viết,

ở đây chỉ bàn đến nguyên lý đầu, nhƣ một nguyên lý định hƣớng cho GDTD của Tolstoi

mà ông gọi là Nguyên lý tự do.

Một định nghĩa chung nhất cho GDTD: Một khuynh hƣớng trong lý thuyết và thực

tiễn giáo dục, nhìn nhận giáo dục nhƣ sự trợ giúp năng lực cho trẻ em, để chúng đƣợc

phát triển tự nhiên trong quá trình mở mang hiểu biết về thế giới xung quanh, đƣợc tự

do quyết định trong thế giới ấy.

Điểm nổi bật nhất của GDTD là nhấn mạnh đến năng lực cá nhân. Trong suốt

chiều dài lịch sử tƣ tƣởng giáo dục thế giới có một vấn đề luôn đƣợc ƣu tiên đặt ra hàng

đầu: nên đặt trọng tâm đối tƣợng đƣợc giáo dục ở mặt nuôi dƣỡng tính cách xã hội hay

ở mặt phát triển con ngƣời cá nhân? Ở giai đoạn đầu phát triển của nhân loại, xu hƣớng

giáo dục con ngƣời công dân lấn át; còn khoa học giáo dục giai đoạn sau thì nghiêng về

ý kiến nên đặt trọng tâm vào phát triển ý thức cá nhân, cá tính sáng tạo. Những ngƣời

ủng hộ quan điểm nhân đạo mới của GDTD cho rằng trong hoàn cảnh hiện đại, cần tạo

điều kiện thuận lợi nhất cho việc phát triển tối ƣu phẩm tính và năng lực của con ngƣời,

điều mà nền giáo dục áp chế từng ngăn trở.

Cách đây 150 năm, Tolstoi đã xây dựng cả một hệ thống lý luận và tiến hành

thành công mô hình GDTD. Mô hình này đƣợc cho là “bƣớc dự cảm của học thuyết tâm

lý giáo dục nhân cách – hoạt động hiện đại của Edward Lee Thordike (Mỹ), Jean Piaget

(Thụy Sỹ), Lev Vygotski, Vasili Davyov (Nga) nhằm hình thành những nhân cách phát

triển toàn diện, hài hòa tâm hồn và trí tuệ, biết tƣ duy độc lập, sáng tạo và tự mình xử lý

mọi tình huống”³.

2. Triết lý Giáo dục tự do của L. Tolstoi

Nhƣ một nhà tƣ tƣởng, một văn hào nhân đạo chủ nghĩa, tên tuổi Tolstoi cũng nhƣ

tác phẩm của ông gắn với “Thuyết không phản kháng cái ác bằng bạo lực”. Giáo dục tự

do (Свободное воспитание) của nhà sƣ phạm Tolstoi cũng đi ra từ học thuyết tôn giáo

– đạo đức ấy. Hàm nghĩa “Свободное воспитание” của Tolstoi không hoàn toàn giống

nội hàm “Liberal Education” hoặc “Free Education”, nó thực chất là sự đối nghịch với

xu hƣớng “Giáo dục áp chế” (Педагогика насилия). Trong thực tế, ngƣời Nga đồng

nhất “Giáo dục tự do” (Свободное воспитание) với các cách gọi khác của nó là “Giáo

dục nhân ái” (Гуманная педагогика), “Giáo dục với lòng yêu thƣơng” (Педагогика

любви), “Giáo dục không áp chế” (Педагогика ненасилия). Những gì trình bày tiếp

theo đây trong bài sẽ cho thấy rõ hàm nghĩa này. Với bài viết này, tôi xin giới thiệu đôi

nét về GDTD của Tolstoi. Theo tôi, đây là một quan điểm giáo dục Việt Nam cần

hƣớng đến nhƣ một nỗ lực nhằm thay đổi căn cốt nhất, bởi nó cho chúng ta một cách

hiểu đúng đắn nhất về bản chất của giáo dục, chỉ ra đƣợc nhƣ những căn nguyên dẫn

đến chất lƣợng yếu kém mà giáo dục nƣớc ta đang phải đối mặt.

Chống lại mọi hình thức cƣỡng bức, phƣơng châm của Tolstoi là giáo dục phải

đem lại lợi ích thiết thực cho chính ngƣời đƣợc thụ hƣởng nó. Ông từng bỏ dở trƣờng

đại học vì thấy chƣơng trình không đáp ứng nhu cầu của mình. Khiếm khuyết đó ông

cũng nhận thấy trong nền giáo dục các nƣớc Tây Âu đƣơng thời. Năm 29 tuổi, với chủ

đích trang bị kiến thức nhằm hiến thân bền lâu cho sự nghiệp giáo dục, nhà văn đã thành

danh Tolstoi làm chuyến du khảo các trƣờng phổ thông Đức, Pháp, Thụy Sĩ, Anh, Bỉ…

Kết quả mang về là một sự thất vọng to lớn và một quyết tâm cũng to lớn: thất vọng về

nền giáo dục áp chế mà ông gọi thẳng là “giáo dục trại lính”, “lỗ mãng”; quyết tâm xây

dựng bằng đƣợc một triết lý giáo dục nhân bản và dân chủ hơn.

Để xây dựng nền tảng giáo dục học của mình, Tolstoi buộc phải nghiêm túc xem

xét lại tất cả những cơ sở lý luận của khoa học giáo dục Nga và Tây Âu lúc đó là Chủ

nghĩa Thực chứng, Thuyết Giản hoá, Tinh thần Duy lý… Cái mà ông “dị ứng” nhất

trong những lý thuyết đó là sự chia cắt nhị nguyên tinh thần – thân xác, và vì thế, theo

ông, chúng đã hình dung sai lầm về thế giới mà trong đó không còn chỗ cho linh hồn

của con ngƣời, vô tình bỏ qua vấn đề đạo đức. Tolstoi không bằng lòng với việc

Auguste Comte⁴sử dụng phƣơng pháp sinh học giải thích lịch sử xã hội, cho rằng nhân

loại là một cơ chế chung, muốn hiểu từng cá thể và mối quan hệ của nó với thế giới thì

chỉ cần thông qua tri thức về những đặc thù của cơ chế ấy. Trong khi đó, Tolstoi lại nhìn

thấy từng cá thể, với đặc tính riêng của mình, không thể chung đúc vào một cơ chế nhất

định. Thuyết tiến hoá (Darwinism) đƣợc khẳng định trong khoa học giữa thế kỷ XIX,

giải thích nguồn gốc của các dạng thức phức tạp của cuộc sống là đi ra từ các dạng thức

đơn giản hơn. Không bao lâu sau, quy luật này đƣợc áp dụng trong khắp các lĩnh vực, từ

thế giới sinh vật hoang dã đến con ngƣời, xã hội, nhƣ một chân lý phổ quát. Chủ nghĩa

Darwin xã hội (Social Darwinism)⁵nhìn nhận con ngƣời nhƣ một đồ vật, một tổng hợp

các thông số, một hệ thống các nhu cầu. Xuất hiện Chủ nghĩa Marx, lý giải đấu tranh

giai cấp nhƣ một quy luật tất yếu trong quá trình phát triển nhân loại. Tolstoi không

đồng ý áp dụng các công thức khoa học một cách tùy tiện vào lĩnh vực nhân văn. Không

phủ nhận những thành công vĩ đại của khoa học chính xác trong nghiên cứu “các điều

kiện của thế giới vật chất”, ông tuyên bố sự bất cập khi đƣa chúng vào nghiên cứu con

ngƣời. Giải pháp kỹ thuật không bao giờ giải quyết đƣợc những vấn đề đạo đức. Ông

nhìn thấy trong cái mục đích tìm kiếm ý nghĩa “hiện thực” của Chủ nghĩa thực chứng

một trở ngại cho khoa học nhân văn, bởi con ngƣời muôn đời luôn vƣơn lên những giá

trị cao hơn. Toàn bộ thế kỉ XX cho thấy Giản hoá luận đƣợc áp dụng nhƣ một phƣơng

pháp luận cho các bộ môn khoa học nhân văn là hết sức sai lầm, hết sức tai hại, bởi đã

máy móc “rút ngắn”, “đơn giản hoá” con ngƣời. Hệ lụy này nền giáo dục nhiều nƣớc

trên thế giới, trong đó có Việt Nam, đang phải gánh chịu.

Nhìn thấy trƣớc hậu quả của việc tuỳ tiện sử dụng thành tựu khoa học tự nhiên

vào việc phát triển giáo dục học, Tolstoi đề xuất những tiền đề lý luận khác trên cơ sở

hiểu biết sâu sắc về nguồn gốc và chức năng của nhận thức cá nhân. Ông đã đi xa hơn,

toàn diện hơn bất kỳ bậc sƣ phạm tiền bối và đƣơng thời nào, thậm chí hơn cả nhiều

ngƣời kế cận ông, trong việc nhận thức khoa học giáo dục liên quan đến thế giới nội

tâm kỳ diệu của con ngƣời. Sự thiên tài và sáng suốt của ông thể hiện ở chỗ ngay từ đầu

đã xác định mục tiêu của giáo dục là giải quyết hàng loạt vấn đề phức tạp liên quan đến

cá tính, đạo đức và năng lực con ngƣời – những phƣơng diện mà các nền giáo dục cũ

hầu nhƣ không lƣu tâm. Từ đây ông tìm thấy một nguyên lý chìa khoá – “Nguyên lý tự

do”. Từ “tự do” đƣợc Tolstoi hiểu nhƣ sự phát triển tự nhiên của đối tƣợng đƣợc giáo

dục, trƣớc hết vì quyền lợi và mối quan tâm của anh ta. Trong một bài báo năm 1862

ông tuyên bố: “Hãy ý thức rằng chuẩn mực của giáo dục chỉ có một mà thôi – tự do.

Chúng tôi đã chọn con đƣờng này trong hoạt động sƣ phạm của mình”⁶.

Dựa trên Nguyên lý tự do, đặt ngƣời học vào trung tâm quá trình đào tạo, Tolstoi

xây dựng một hệ thống các nguyên tắc giáo dục học sau đây:

1) Nguyên tắc tính ý thức và tính tích cực

Theo Tolstoi, giáo dục là quá trình đa phƣơng, chứ không phải chỉ là sự tác động

đơn phƣơng lên trí tuệ đứa trẻ; đó là quá trình hoạt động tích cực, chứ không phải là sự

thụ động tiêu hoá những kiến thức mà ngƣời ta thông tin tới nó. Học tập đối với đứa trẻ

là quá trình năng động có kiến tạo. Nghĩa là, ông nhấn mạnh đến sự phát triển tự chủ, tƣ

duy sáng tạo của học sinh, điều đó hữu ích thiết thực cho trẻ vào đời. Ông viết: “Nếu

học sinh ở trƣờng mà không học tự sáng tạo, thì vào đời nó sẽ chỉ luôn luôn bắt chƣớc,

sao chép... Trong mỗi đứa trẻ hiện hữu cái khát khao đƣợc độc lập, cái khát vọng mà sẽ

dễ bị tiêu diệt trong mọi hình thức truyền thụ kiểu sao chép các mẫu có sẵn”⁷.

Nguyên lý tự do đảm bảo cho lý trí và tình cảm không bị phân ly. Niềm tin mù

quáng, sự áp đặt quan niệm đạo đức và thẩm mỹ không có chỗ trong chƣơng trình dạy

của Tolstoi. Kiên nhẫn, nhẹ nhàng đánh thức con trẻ đến với cái đẹp, hình thành trong

nó từng yếu tố của khối tình cảm vẹn toàn, mạnh mẽ, nhân ái – là cả một quá trình đƣợc

dệt bằng từng giây phút, khoảnh khắc học tập, từ toàn bộ “tinh thần học đƣờng” (cụm từ

mà Tolstoi yêu thích). Có nhiều phƣơng thức thực hiện điều này, một trong số đó là

truyện cổ tích Nga và nƣớc ngoài, ngụ ngôn Aesop đựợc chính Tolstoi tuyển chọn và

nhuận sắc, thƣờng là cắt đi phần kết thúc chứa lời răn dạy, để trẻ tự rút ra cho mình bài

học. Cứ thế, sự kiện, khái niệm, ấn tƣợng để lại dấu vết tƣơi sáng không chỉ trong trí

nhớ, mà còn trong trái tim, vì vậy không cần thiết phải thuộc lòng hay ghi nhớ chúng.

Ông đặt vào trong tâm trí và cảm xúc đứa trẻ những hạt mầm chắc mẩy, từ đó sẽ nẩy nở

liên tục không chỉ kiến thức vững chắc mà còn niềm tin vào cuộc sống, sự hứng khởi đi

tìm cái hay cái đẹp.

2) Nguyên tắc gắn liền giáo dục với cuộc sống

Phân tích hệ thống giáo dục nhà trƣờng kiểu cũ, một hệ thống bị cắt rời khỏi cuộc

sống, khỏi nhu cầu của dân chúng, Tolstoi chỉ ra rằng kinh nghiệm sống càng phong

phú và đa dạng, thì ngƣời học càng có nhiều cơ hội thành công, càng dễ dàng hơn trong

việc thiết lập và kết nối tri thức liên ngành và tăng động lực học tập.

Tất cả những gì mà ngày nay chúng ta quy thành bộ môn “Kỹ năng sống” đã đƣợc

Tolstoi áp dụng: Ông đặt ra nhiều tình huống, kể lại những sự kiện xảy ra trong ngày để

trẻ tập trao đổi, bình luận về cách ứng xử; ông lập ra những lớp học nghề và dạy trẻ

trồng cây trái, tự thu hoạch trên mảnh đất dành riêng cho nhà trƣờng; ông chú trọng tạo

không gian học tập một cách linh hoạt và tự nhiên, học nhƣ chơi, nhiều tiết diễn ra ở

100

ngoài trời (trong công viên, ngoài đồng). Bọn trẻ đƣợc nhà văn trực tiếp hƣớng dẫn cách

sƣu tầm văn học dân gian tại thôn xóm mình và các làng lân cận.

3) Nguyên tắc phù hợp với khả năng tiếp cận

Nguyên tắc này xuất phát từ nguyên tắc trên, đòi hỏi truyền tải thông tin giáo khoa

phức tạp trong một hình thức vừa tầm nhận thức của đối tƣợng. Ông quyết liệt phản đối

việc truyền thụ cơ học những định nghĩa, định lí, khái niệm trừu tƣợng vào đầu đứa trẻ,

nhất là những kiến thức khái quát, khó hiểu hoặc chƣa đƣợc thực tế kiểm chứng, theo

Tolstoi, là điều tai hại, phá vỡ quá trình tự nhiên của tƣ duy.

Tolstoi từng băn khoăn có nên chọn hai áng tuyệt bút Ông chủ hiệu đòn ma của

Pushkin và Đêm trƣớc Giáng sinh của Gogol vào chƣơng trình giảng dạy hay không, vì

e ngại xảy ra độ chênh trong trình độ nhận thức và cảm thụ giữa ngƣời dạy với con em

nhà nông, dẫn đến áp chế đối với ngƣời học, xa rời bản chất của giáo dục tự do.

Tolstoi để lại nhiều sách giáo khoa, tài liệu giáo dục do ông tự biên soạn. Những

tập sách này đƣợc coi là bách khoa toàn thƣ đặc biệt về thế giới phong phú và sinh động

quanh trẻ em, cung cấp một cách trực quan cho các em những kiến thức lí thú về vật lí,

hóa học, sinh vật,… Tiêu chí đầu tiên của các công trình này là dễ hiểu và thú vị, phù

hợp với từng lứa tuổi đào tạo. Khi Tolstoi còn sống, những cuốn giáo khoa này đƣợc

phát hành, tái bản hơn 30 lần.

Tuy nhiên quá trình giáo hoá cũng buộc đối tƣợng đƣợc đào tạo đối mặt với

những trở ngại mà anh ta phải vƣợt qua, trƣởng thành dần, để rồi vƣơn tới cấp độ cần

đạt. Ông lấy ví dụ: “Ngƣời mẹ dạy con mình nói chỉ để hiểu nhau, ngƣời mẹ theo bản

năng cố hạ mình đến trình độ nhận biết vật thể và ngôn ngữ của đứa trẻ, nhƣng quy luật

thúc đẩy giáo dục tiến lên không cho phép bà hạ mình xuống mà bắt đứa con phải vƣơn

đến trình độ của bà. Một mối quan hệ tƣơng tự nhƣ vậy cũng tồn tại giữa nhà văn và

bạn đọc, giữa nhà trƣờng và học sinh, giữa chính phủ và cộng đồng xã hội”⁸.

4) Nguyên tắc kiến thức chắc chắn

Tính vững chắc của kiến thức là sự hiểu biết thực chất vấn đề, khả năng biết liên

hệ với kiến thức khác trong một hệ thống, nhìn ra đƣợc mối quan hệ nhân – quả của các

hiện tƣợng ấy cũng nhƣ khả năng ứng dụng chúng.

Để ngăn chặn việc học một cách hình thức, đuổi theo kiến thức hời hợt, Tolstoi

đặt ra một loạt yêu cầu sau:

- Cung cấp cho trẻ em cơ hội tự học và tự nhận thức, dƣới sự hƣớng dẫn kín đáo

của giáo viên.

Ngƣời thầy chịu trách nhiệm chính cho quá trình giáo dục, có nhiệm vụ cung cấp

một môi trƣờng thuận lợi học tập, nhƣng không can thiệp vào quá trình nhận thức của

101

trẻ. Không can thiệp không có nghĩa là gạt bỏ hoàn toàn ảnh hƣởng của ngƣời thầy. Có

điều sự ảnh hƣởng ấy giống nhƣ sự trợ giúp, sự tƣơng tác tự nhiên, mà ở đó trò đƣợc

đóng vai trò chủ động và thầy cũng là một ngƣời học. Tất nhiên, không có hệ thống giáo

dục nào mà không có những hình thức này hay hình thức kia gây áp lực lên cá nhân, có

điều phƣơng pháp sƣ phạm cần cố gắng giảm thiểu áp lực ấy, tăng cƣờng sự kết hợp lợi

ích cá nhân với yêu cầu cần có của đào tạo.

- Tạo ra một môi trƣờng giáo dục tự nhiên, lành mạnh, vui vẻ và thân thiện (mà

ông gọi là “tinh thần học đƣờng”), đáp ứng đƣợc bản chất tự nhiên, tính tò mò của trẻ và

nhu cầu tự do phát triển.

Tolstoi đòi hỏi ở ngƣời thầy lòng yêu trẻ và ý thức tự hoàn thiện. Ông cho rằng

yêu trẻ là phẩm chất hàng đầu của nhà sƣ phạm, thậm chí quan trọng hơn kiến thức và

lòng nhiệt tình. Ông nói: “Nếu ngƣời thầy chỉ yêu công việc, anh ta sẽ là một giáo viên

tốt. Nếu ngƣời thầy chỉ yêu trẻ, nhƣ cha mẹ yêu con, anh ta sẽ tuyệt vời hơn cả ngƣời

giáo viên chỉ biết chúi mũi vào sách vở mà không yêu công việc và cũng chẳng yêu con

trẻ. Nếu ngƣời thầy kết hợp trong mình cả hai tình yêu ấy, anh ta là một giáo viên hoàn

hảo” ⁹.

- Linh hoạt sử dụng một loạt các phƣơng pháp giáo dục và kỹ thuật phù hợp với

đặc điểm của tâm lý trẻ em (trực quan, trò chuyện, tập phản hồi, cùng đọc sách, làm

việc nhóm…); Kết nối hữu cơ giữa các hoạt động nhận thức trong giờ học với giờ

ngoại khoá của trẻ em; Hệ thống hoá kiến thức bằng thao tác lặp lại, khái quát những

kiến thức đã học.

Một kiểu giờ dạy Tolstoi đặc biệt yêu thích là dẫn dắt cho học trò lớp lớn học

chung với học trò lớp nhỏ. Bằng ngôn ngữ diễn đạt cố gắng dễ hiểu nhất, học trò lớp lớn

sẽ giải thích kiến thức cho học trò lớp nhỏ, ngƣời thầy khích lệ, chỉnh sửa, bổ sung. Bài

tập nhóm có lúc đƣợc thiết kế nhƣ một “dự án”, mà ở đó học trò đƣợc phân công vào

những công đoạn phù hợp với năng lực của mình, có điều kiện rèn luyện các kỹ năng, từ

đơn giản đến phức tạp hơn, từ bắt chƣớc đến sáng tạo. Với cách ấy, học trò lớp lớn củng

cố đƣợc học vấn, tập dƣợt diễn đạt kiến thức và khả năng tƣ duy độc lập, trải nghiệm

hiểu biết của mình; học trò lớp nhỏ tiếp cận kiến thức dƣờng nhƣ thú vị và dễ hiểu hơn.

Sự thành công đặc biệt ở đây là đã tạo ra cơ hội cho học trò học hỏi, tranh luận, kiểm

soát kiến thức lẫn nhau, tạo đƣợc mối quan hệ thân thiện và cởi mở giữa trò với trò,

giữa trò với thầy. Lối học này rất nhiều điểm chung với Phƣơng pháp học tập chủ

động (Active Learning) của nhà trƣờng thế kỉ XXI, với nhiều bƣớc cơ bản: Động não

(Brainstorming) – Suy nghĩ-Từng cặp-Chia sẻ (Think-pair-share) – Hoạt động nhóm

(Group based Learning) – Đóng vai (Role playing).

Đồng thời, loại bài tập này là sự kết hợp nhiều hình thức: nói, viết, đồ họa, lao

động thực tế, phối hợp các dạng bài tập của từng cá nhân với của tập thể nhóm; từ thực

102

hiện từng bài tập dần dần dẫn đến thực hiện cả một tập hợp bài tập, đòi hỏi học sinh kỹ

năng kết hợp kiến thức từ nhiều môn học liên ngành, khả năng ứng dụng linh động và

sáng tạo vào các lĩnh vực khác nhau của cuộc sống. Những điều trên khá là phù hợp với

yêu cầu của chương trình định hướng kết quả đầu ra (outcomes-based curriculum)

hay chương trình định hướng phát triển năng lực (competency-based curriculum).

5) Nguyên tắc phát triển tự nhiên và hài hòa

Tất cả 4 nguyên tắc trên của GDTD đều xuất phát từ nguyên tắc chủ đạo và bao

trùm này. Tất cả tri thức, kỹ năng, ý thức học tập… – những gì tựu thành qua quá trình

học tập là bắt nguồn từ bản năng mong muốn phát triển tự nhiên và hài hoà với thế giới

xung quanh.

Theo Tolstoi, con ngƣời sinh ra đã là một cá thể tự do, mang sẵn trong mình hạt

nhân yêu thƣơng của Thiên chúa, một bản năng “thiện tâm”, một năng lực sống hài hoà.

Ông phản đối ý kiến trƣớc nay cho rằng tâm hồn trẻ em là trang giấy trắng mà nhà giáo

dục viết lên đó những dòng chữ đầu tiên. Nhà nhân văn nhìn trong đứa trẻ một bản năng

sống, biết xúc cảm, một nhân cách do thiên tạo ban cho nhƣ một khởi nguyên tốt lành.

Và trẻ sẽ đến môi trƣờng giáo dục với toàn bộ khởi nguyên tốt lành ấy, khởi nguyên

không do nhà giáo dục đem đến cho nó, mà chỉ là đánh thức, giúp nó ý thức ngày càng

rõ hơn. Vậy nên mục tiêu giáo dục là tạo ra những điều kiện thuận lợi và phù hợp để

con ngƣời phát huy toàn bộ những phẩm chất ấy.

Tóm lại, từ những nguyên tắc trên, ta thấy triết lý GDTD của Tolstoi đƣợc dựa trên

học thuyết tôn giáo – đạo đức “Thiên chúa ở trong ta”, thức tỉnh lòng yêu thƣơng bẩm

sinh ở con trẻ, giúp nó phát triển hài hòa các năng lực trí tuệ. Đó là nền tảng vững chắc

nhất, giống nhƣ tôn giáo, dẫn dắt con ngƣời đi qua nẻo Chân, Thiện, Mỹ đến với tri

thức. Trong nghĩa đó, GDTD, đúng nhƣ tên gọi khác của nó – “Giáo dục với lòng yêu

thƣơng” (nghĩa là Nền giáo dục đầy tình yêu thƣơng dành cho đối tƣợng thụ hƣởng giáo

dục), xứng đáng đƣợc coi là nền giáo dục nhân bản nhất.

3. Ngôi trƣờng thực nghiệm Giáo dục tự do đầu tiên

Trên đây là những quan điểm lý luận giáo dục chung nhất của nhà sƣ phạm tiên

phong Tolstoi. Trên thực tế, lý luận ấy đã chứng minh tính khả thi của nó cho toàn thế

giới thấy trong việc đào tạo xuất sắc các thế hệ con cái của giai cấp cần lao bằng cách

tạo ra cho họ một môi trƣờng sƣ phạm thuận lợi để họ có thể phát triển năng lực của

mình.

Triết lý GDTD đƣợc Tolstoi thử nghiệm thành công ở tỉnh lỵ Tula (cách Moskva

gần 200km), tại trang ấp Yasnaia Poliana của dòng họ ông.

Ta thử hình dung ra mô hình thực nghiệm GDTD đầu tiên này qua việc Tolstoi so

sánh hai ngôi trƣờng kiểu cũ và mới.

103

Trƣớc hết, là ngôi trƣờng cũ của Tây Âu và Nga mà ông đích thân khảo sát. Ông

gọi nó là “nhà trƣờng giáo điều thời Trung cổ, nơi mọi chân lý đều không đƣợc phép

nghi ngờ”¹⁰, nơi sự khô cứng bóp chết niềm say mê học hỏi của tâm hồn non trẻ. Tolstoi

tự hỏi đâu rồi những đứa trẻ “rì rầm, ngọ nguậy, tƣơi cƣời”? Khi ông đặt câu hỏi về kiến

thức, học sinh trả lời “làu làu nhƣ sách”, nhƣng bản thân chúng không hiểu và không

thích thú gì. Chƣơng trình học giáo điều, kiểu học nhồi sọ đã khiến “đứa trẻ yêu đời, tò

mò muốn biết mọi thứ, mắt long lanh, nụ cƣời trên môi, luôn luôn tìm tòi học hỏi nhƣ

một nguồn vui, diễn đạt sáng sủa, thƣờng là sinh động ý nghĩ của mình bằng lời nói

riêng của mình” mà ta gặp trên phố đã trở thành một “bán sinh vật” hoàn toàn khác ở

trƣờng: “kiệt quệ, rúm ró, mặt luôn mệt mỏi và sợ sệt, chán nản, môi lắp bắp lại lời

ngƣời khác, một sinh vật mà tâm hồn nhƣ con sên đã chui sâu vào vỏ ốc”¹¹. Ở những

ngôi trƣờng nhƣ thế, nếu đứa trẻ chăm chú “nhai lại” kiến thức, nó đƣợc coi là học sinh

giỏi, còn ngƣợc lại, nó bị coi là “disparate” (không phù hợp – t. Pháp). Và nghịch lý sẽ

xảy ra: “Cho tới khi đứa trẻ đánh mất độc lập tính và tinh thần chủ động, khi ở nó bắt

đầu xuất hiện những triệu chứng bệnh hoạn nhƣ đạo đức giả, dối trá lung tung, đần

độn… thì nó sẽ không còn là disparate trong nhà trƣờng nữa, nó đã vào quỹ đạo, ông

thầy bắt đầu hài lòng về nó. Khi ấy cũng xuất hiện những hiện tƣợng không ngẫu nhiên

mà thƣờng xuyên lặp lại, đó là đứa trẻ ngu đần nhất trở thành thông minh nhất, và đứa

thông minh nhất thành ra ngu đần nhất”¹². Phê phán lối giáo dục này, Tolstoi viết: “Mọi

sự giáo dục đều phải nhằm giải đáp những vấn đề cuộc sống đặt ra. Vậy mà nhà trƣờng

chẳng những không gợi mở vấn đề, nó thậm chí không giải đáp nổi những vấn đề cuộc

sống đặt ra. Nó chỉ chăm chăm giải đáp những vấn đề không phải do tuổi thơ mà do

nhân loại đặt ra từ vài thế kỷ trƣớc, chẳng liên quan gì đến đứa trẻ”¹³.

Kiểu trƣờng này là kiểu “đƣợc thiết kế không phải cho trẻ em đƣợc thoải mái học

tập mà là để cho thầy giáo giảng dạy đƣợc thuận lợi”¹⁴, kiểu học này là kiểu tƣớc bỏ

mọi quyền tự do và loại trừ mọi cá tính độc lập, một “thiết chế hành trẻ em”. Kiểu

trƣờng, kiểu học ấy sẽ tiếp tục ở cấp đại học, nơi bản thân Tolstoi kinh qua và chối bỏ.

Khác hẳn với kiểu nhà trƣờng nói trên, ngôi trƣờng thực nghiệm Yasnaia Poliana

thực sự là một hình mẫu lý tƣởng của GDTD. Trong bài viết trứ danh Trƣờng Yasnaia

Poliana tháng Mƣời một và Mƣời hai 1862, nhà sƣ phạm kiểu mới viết: “Trẻ em đến

trƣờng, […] không ai phải mang theo gì hết – cả sách lẫn vở. Bài tập về nhà không có.

Hơn thế nữa, không những không phải mang trên tay cái gì, mà chúng còn không phải

mang gì trong đầu. Chúng chỉ mang bản thân mình đến, với toàn bộ khả năng tiếp thụ

tự nhiên, và vững tin rằng hôm nay ở trƣờng cũng vui tƣơi y nhƣ hôm qua”.

Giờ học đƣợc thiết kế theo hình thức trao đổi giữa giáo viên và học sinh, khuyến

khích khả năng độc lập tƣ duy và sáng tạo từ phía ngƣời học. Ngay từ lúc mới vào

trƣờng, học sinh đã đƣợc tập trình bày ý kiến của mình, mà không lo bị áp đặt kiến thức

một chiều. Có thể không quá lời khi nói rằng 150 năm về trƣớc, nhà sƣ phạm Tolstoi đã

104

tiến hành dạy Tích hợp (Integrated teaching): Rất thƣờng xuyên các kiến thức về lịch sử

– địa lý – văn học – nghệ thuật đƣợc liên kết với nhau trong một chủ đề, qua các câu

chuyện lịch sử, tác phẩm văn học, hội họa hay âm nhạc, chẳng hạn nhƣ chủ đề về Chiến

tranh Ái quốc Vĩ đại năm 1812.

Điều gây ấn tƣợng là trong các môn của chƣơng trình Yasnaia Poliana, việc trau

dồi “trí dục” không tách rời “đức dục”, bởi Tolstoi quan niệm đạo đức không thuộc về

một địa hạt riêng rẽ, không nên phân biệt và đối lập nó với thế giới sự kiện. Trong tất cả

các bộ môn trẻ em đƣợc học cả “trí” lẫn “đức”, nhƣ vốn là một thể hợp nhất và hài hòa.

Đạo đức chính là trí tuệ, khi nó đƣợc tập trung vào tƣ duy phản biện, giải quyết vấn đề

không sai lầm, dám chịu trách nhiệm trƣớc quyết định của mình. Trí tuệ chính là đạo

đức khi nó dẫn dắt ngƣời ta đến những kết quả đúng đắn, đem lại phúc lợi chính đáng

cho cá nhân và xã hội. (Điều này là một gợi ý cho việc nên dạy bộ môn Giáo dục công

dân ở trƣờng phổ thông Việt Nam thế nào để hiệu quả hơn).

Học sinh Yasnaia Poliana không bị quy định chỗ ngồi, không bị phạt mắng và đe

dọa, không phải trải qua những kì sát hạch căng thẳng… Bài tập về nhà không có, vì tất

cả đã đƣợc hoàn thành ở trƣờng, dƣới sự trợ giúp của giáo viên và học sinh lớp lớn hơn.

Tập thể giáo viên làm việc say mê, trong sự đồng tâm, tôn trọng, học hỏi lẫn nhau.

Họ cùng nhau trao đổi kế hoạch, tin tức, thảo luận thay đổi chƣơng trình học sao cho

phù hợp sở thích và trình độ học trò.

Khi trƣờng mới đƣợc thành lập, ít ai tin mô hình giáo dục này có thể thành công,

trong đó có nhà cách mạng dân chủ N. Chernyshevski, ngƣời đƣa ra những ý kiến gay

gắt phản đối lối giáo dục mà ông định danh là “mất trật tự”. Nhƣng kết quả làm ông hết

sức bất ngờ, mà thốt lên: “Tuyệt vời! Tuyệt vời! Lạy Chúa sao cho ngày càng thêm

nhiều trƣờng thiết lập đƣợc cái sự “mất trật tự” nhân hậu và hữu ích nhƣ vậy!... Và

theo chúng tôi, phải nói đơn giản là “trật tự”, bởi lẽ ở đây có thấy sự mất trật tự nào

đâu khi mà tất cả đều học hành chăm chỉ chừng nào chúng còn đủ sức…”¹⁵.

Nhiều đoàn tham quan nƣớc ngoài đến Yasnaia Poliana đều công nhận tính ƣu

việt của lối giáo dục mới này, một lối giáo dục mà con ngƣời đƣợc tôn trọng, con em

nông dân đƣợc tự do và hạnh phúc hơn bất cứ ở đâu. Có thể nói, với môi trƣờng giáo

dục nhƣ vậy, Tolstoi đã thực sự xóa bỏ chế độ nông nô chuyên chế ở Nga sớm hơn cả

Dự luật Cải cách Dân cày 1861, khi nó chỉ hiện hữu trên văn bản chứ chƣa đƣợc thực

thi trong đời sống Nga thế kỷ XIX.

4. Giáo dục Việt Nam trƣớc nhu cầu đổi mới có chọn Nguyên lý tự do trong giáo

dục?

Câu chuyện Giáo dục Việt Nam bấy lâu là câu chuyện độc thoại và đơn độc: cho

đến tận bây giờ vẫn dạy dỗ tái hiện kiến thức theo kiểu “tầm chƣơng trích cú” của văn

105

hoá thời Trung đại, vẫn khép mình trong cái “thôn địa cầu” (global village). Học trò bao

nhiêu mẻ ra lò là bấy nhiêu mẻ giống nhau nhƣ đúc. Bởi, thay vì trang bị cho học sinh

khả năng tƣ duy và phán đoán độc lập, chúng ta cầm tay chỉ việc, suy nghĩ hộ; thay vì

trang bị cho các em phƣơng pháp làm việc, chúng ta lại dạy các em thuộc lòng kiến thức

theo một nội dung có sẵn; thay vì phát triển năng lực cá nhân, chúng ta áp đặt đồng loạt

cùng một chƣơng trình, lấy ý kiến số đông làm uy tín.

Từ 1975 đến nay, qua nhiều lần cải cách mà vẫn chƣa thật sự thoát khỏi tình trạng

bế tắc trên, giờ đây Giáo dục Việt Nam đang dồn suy tƣ cho một cuộc canh tân mới theo

hƣớng xích lại gần hơn với Giáo dục thế giới, nên chăng hãy chọn tham khảo một trong

các mô hình đã có thành tựu: đó chính là lý thuyết cũng nhƣ thực nghiệm thành công

của nhà sƣ phạm L. Tolstoi?

Trong bối cảnh đòi hỏi đổi mới không còn chỉ ở cấp độ phƣơng pháp tiếp cận, mà

còn ở cả cấp độ mục đích giáo dục, ở hình ảnh sản phẩm (những ngƣời tốt nghiệp), thì

Nguyên lý tự do trong giáo dục là một gợi ý sáng giá, hứa hẹn đầu ra sẽ là một thế hệ

sẵn sàng vào đời tự lập và biết sáng tạo. Với độ lùi khoảng cách 150 năm của một triết

lý giáo dục đã đƣợc khẳng định, và, với viễn cảnh của một xã hội dân chủ và tiến bộ,

nên chăng hãy chọn lọc những gì tốt đẹp, phù hợp từ mô hình của Tolstoi, để tạo nên

những thành công và giá trị mới?

Thiết nghĩ, một khi Nguyên lý tự do trong giáo dục đƣợc đặt lên bàn nghị sự và

đƣợc lựa chọn, thì đó là một biểu hiện đặc biệt cho thấy giới trí thức đang trƣởng thành

hơn, tha thiết một xã hội dân chủ và tiến bộ, hy vọng vào một cuộc sống công bằng hơn,

khi con đƣờng tiến thân đƣợc đảm bảo bằng lao động chân chính, kỹ năng sống và tri

thức thật sự.

Câu chuyện về nhà sƣ phạm Tolstoi là câu chuyện hôm qua, khi Giáo dục thế giới

bắt đầu bƣớc vào thời kỳ hiện đại, nhƣng ý tƣởng của ông vẫn còn hấp dẫn và thiết thực

với Việt Nam hôm nay. Thiết thực là vì những gì ông thực hành với GDTD từ thế kỉ

XIX thực chất là Bốn cột trụ (Four Pillars) của nền giáo dục thế kỉ XXI mà Giáo dục

Việt Nam đang hƣớng đến trên con đƣờng hội nhập: 1) Học để biết (Learning to know);

2) Học để làm việc (Learning to do); 3) Học để làm ngƣời (Learning to be); 4) Học để

biết cách chung sống (Learning to live together). Tựu trung, tất cả 4 điều trên là trả lời

cho câu hỏi: Học để làm gì? Và triết lý GDTD của Tolstoi dƣờng nhƣ đã có sẵn câu trả

lời: “Thực ra con ngƣời ta phải đƣợc đào tạo để chuẩn bị cho cuộc sống, cho lao động,

mỗi kiểu lao động ngoài kỹ năng cho nó còn đòi hỏi một quy trình, một sự chuẩn xác, và

điều quan trọng là kỹ năng sống và ứng xử với mọi ngƣời”¹⁶.

Và 5 nguyên tắc của mô hình giáo dục Tolstoi: 1) Tính ý thức và tính tích cực; 2)

Gắn liền giáo dục với cuộc sống; 3) Phù hợp với khả năng tiếp cận; 4) Kiến thức chắc

106

chắn; 5) Phát triển tự nhiên và hài hòa – thực chất cũng chính là phƣơng thức nhằm đạt

đƣợc Bốn cột trụ kia.

Còn nhìn vào thực tế, kết quả đầu ra (learning outcomes) của Trƣờng Yasnaia

Poliana là câu trả lời đầy thuyết phục cho câu hỏi “Học để làm gì?” nêu trên: Rời khỏi

mái trƣờng, các môn sinh của Tolstoi toả đi khắp nƣớc Nga, đều là những ngƣời thành

công trong cuộc sống và cảm thấy hạnh phúc vì đã đến cuộc đời này, đƣợc sống nhƣ

mình mong muốn.

Tôi xin kết thúc bài viết bằng một định đề của chính L. Tolstoi: “Nếu nhƣ nhân

loại ý thức đƣợc tính bất cập của các nhà trƣờng mình tạo dựng, thì bản thân cái ý thức

ấy đã sẽ là một sự kiện lịch sử có thể lấy làm cơ sở cho công cuộc thiết chế nhà

trƣờng”¹⁷. Bất cứ quốc gia nào cũng sẽ có tƣơng lai xán lạn, nếu quốc gia đó bắt đầu

biết nuôi dạy trẻ em đúng cách. Một khi giáo dục đi đúng đƣờng thì nó không chỉ cung

cấp điều kiện để thế hệ trẻ thích nghi với xã hội, mà còn cung cấp cho họ phƣơng tiện

để biến cải xã hội theo hƣớng tốt đẹp hơn. Nhà giáo dục ngƣời Pháp S. Freinet nói:

“Nền dân chủ tƣơng lai của xã hội đƣợc chuẩn bị bằng trƣờng học dân chủ; trƣờng học

áp chế không thể đào tạo nên ngƣời công dân của xã hội dân chủ tƣơng lai”¹⁸. Và

chúng ta mong chờ những công dân mới ấy.

107

Chú thích:

¹L. Tolstoi (1956), Tập hợp các bài viết về giáo dục, Nxb Goslitizdat, Moskva, tr. 48. (Л. Н. Толстой,

1956. Педагогические соченения, M., Гослитиздат, tr. 48).

²J. J. Rousseau (2008), Emile hay là về giáo dục của Rousseau, Nxb Tri thức, Hà Nội, tr. 273.

³Vũ Thế Khôi (2010), “Triết lý giáo dục của lòng yêu thƣơng”, Tạp chí Nghiên cứu văn học, số 12, tr.

41.

⁴Auguste Comte (1798–1857): ngƣời sáng lập ra ngành khoa học xã hội (social science), đƣợc coi là ông

tổ của Chủ nghĩa thực chứng (Positivism). A. Comte cho rằng các phƣơng pháp nghiên cứu dùng trong

khoa học tự nhiên cũng có thể áp dụng đƣợc cho việc nghiên cứu và giải quyết các vấn đề xã hội.

Chủ nghĩa Darwin xã hội (Social Darwinism): trƣờng phái áp dụng thuyết tiến hóa Darwin cho xã hội

loài ngƣời. Ngƣời sáng lập ra Chủ nghĩa Darwin xã hội là nhà khoa học ngƣời Anh Herbert Spencer

(1820 – 1903). Nội dung trƣờng phái này đƣợc mô tả trong cuốn Nguyên lý sinh học (Principles of

Biology,1864) của ông.

⁶L. Tolstoi (2010), “Về giáo dục quốc dân”, Đƣờng sống, Nxb Tri thức, Hà Nội, tr. 22.

⁷L. Tolstoi (1958), Tổng tập công trình 90 tập, Nxb. Goslitizdat, Moskva, tập 8, tr. 118. (Л. Н Толстой,

1958. Полные соченения в 90-е, M., Гослитиздат, T.8, c.118).

⁸L. Tolstoi (2010), “Về giáo dục và đào tạo”, Đƣờng sống, Nxb Tri thức, Hà Nội, tr. 29.

⁹L. Tolstoi (1956), Tập hợp các bài viết về giáo dục, Nxb Goslitizdat, Moskva, tr. 11. (Л. Толстой, 1956.

Педагогические соченения, M., Гослитиздат, c. 11).

^{10, 11, 12, 13, 14}L. Tolstoi (2010), “Về giáo dục quốc dân”, Đƣờng sống, Nxb Tri thức, Hà Nội, tr. 5, 13, 13,

14, 12.

Dẫn theo Vũ Thế Khôi (2010), “Triết lý giáo dục của lòng yêu thƣơng”, Tạp chí Nghiên cứu văn học,

số 10, tr. 39.

¹⁶L. Tolstoi (2010), “Về giáo dục và đào tạo”, Đƣờng sống, Nxb Tri thức, Hà Nội, tr. 50.

¹⁷L. Tolstoi (2010), “Về giáo dục quốc dân”, Đƣờng sống, Nxb Tri thức, Hà Nội, tr. 15.

S. Freinet (1990), Hợp tuyển bài viết về giáo dục, Nxb Goslitizdat, Moskva, tr. 153. (C. Френе, 1990.

Избранные педагогические сочинения, M., Гослитиздат, c. 153).

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Vũ Thế Khôi (2010), “Triết lý giáo dục của lòng yêu thƣơng”, Tạp chí Nghiên cứu

văn học số 10, Hà Nội.

2. Rousseau, J. J. (2008), Emile hay là về giáo dục của Rousseau, Nxb Tri thức, Hà

Nội.

108

3. Tolstoi, L. N. (1956), Tập hợp các bài viết về giáo dục, Nxb Goslitizdat, Moskva.

(Толстой Л. Н., 1956. Педагогические соченения, M., Гослитиздат, Москва).

4. Tolstoi, L. N. (1958), Tổng tập công trình 90 tập, tập 8. Nxb Goslitizdat, Moskva.

(Толстой Л. Н., 1958. Полные соченения в 90-е, T. 8, M., Гослитиздат, Москва).

5. Tolstoi, L. N. (2010), Đƣờng sống, Nxb Tri thức, Hà Nội.

109

14 trang baolam 21880 Free

Download

Bạn đang xem tài liệu "Nguyên lý tự do của L. Tolstoi như một gợi ý cho đổi mới giáo dục Việt Nam", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên

File đính kèm:

nguyen_ly_tu_do_cua_l_tolstoi_nhu_mot_goi_y_cho_doi_moi_giao.pdf