Quan niệm và hình mẫu nhân tài thời Vãn Trần trong thơ văn Trần Nguyên Đán
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 11/2016
17
QUAN NIỆM Vꢀ HÌNH MẪU NHÂN TꢀI
THỜI VÃN TRẦN TRONG THƠ VĂN TRẦN NGUYÊN ĐÁN
Vũ Văn Long1
Trung tâm GDTX Thanh Miꢀn, Hꢁi Dương
Tóm tꢂt: Trꢃn Nguyên Đán (1325ꢄ1390) là mꢅt nhà thơ lꢆn, nhà trí thꢇc dân tꢅc, nhà tư
tưꢈng tiêu biꢉu cꢊa ñꢋt nưꢆc thꢌi Vãn Trꢃn. Trong suꢍt cuꢅc ñꢌi hoꢎt ñꢅng chính trꢏ và
sáng tác cꢊa mình, ông luôn chꢊ trương ꢊng hꢅ, ñꢅng viên nhân tài cꢍng hiꢐn tài năng;
khích lꢀ nhân tài chăm lo phát triꢉn nꢑn giáo dꢒc, ñào tꢎo ra thꢓt nhiꢑu nhân tài cho ñꢋt
nưꢆc; lꢋy tài “thꢔc hꢕc”, lòng “hiꢐu, trung” làm chuꢖn mꢔc ñꢎo ñꢇc cho kꢗ sĩ, trí thꢇc;
khꢘng ñꢏnh vꢏ thꢐ quan trꢕng cꢊa kꢗ sĩ, nhà nho vꢆi sꢔ phát triꢉn ꢙn ñꢏnh cꢊa xã hꢅi, quꢍc
gia và dân tꢅc. Bài viꢐt tꢓp trung phân tích quan niꢀm vꢑ hình mꢚu, vai trò và trách
nhiꢀm cꢊa nhân tài qua thơ văn Trꢃn Nguyên Đán, tꢛ ñó, có thꢉ khꢘng ñꢏnh tꢃm vóc,
nhꢜng ñóng góp cꢊa Băng Hꢝ cho lꢏch sꢞ tư tưꢈng và văn chương dân tꢅc.
Tꢛ khóa: Trꢃn Nguyên Đán, quan niꢀm, hình mꢚu nhân tài.
1. Mꢀ ĐꢁU
Sau mꢀt giai ñoꢁn dài phát triꢂn cưꢃng thꢄnh, bưꢅc sang nꢆa cuꢇi thꢈ kꢉ XIV, Đꢁi Viꢊt
dưꢅi sꢋ chèo lái cꢌa các vꢄ vua thꢃi Vãn Trꢍn lâm vào tình trꢁng khꢌng hoꢎng, suy thoái
trꢍm trꢏng, ñe dꢏa cuꢀc sꢇng cꢌa bách tính muôn dân, tác ñꢀng tiêu cꢋc ñꢈn nꢐn ñꢀc lꢑp tꢋ
chꢌ cꢌa ñꢒt nưꢅc. Trưꢅc yêu cꢍu cꢌa lꢄch sꢆ, các trí thꢓc nhà nho tiꢈn bꢀ ñương thꢃi nhꢑn
thꢒy hꢏ cꢍn phꢎi nꢔm lꢒy cơ hꢀi và có trách nhiꢊm tham gia vào sꢋ nghiꢊp cꢌng cꢇ, phát
triꢂn ñꢒt nưꢅc. Tuy xuꢒt thân tꢕ tꢍng lꢅp quý tꢀc, nhưng Trꢍn Nguyên Đán ñã sꢅm bꢀc lꢀ
tư tưꢖng cꢌa mꢀt nhà nho, nhà trí thꢓc dân tꢀc có vꢇn hꢏc vꢒn Nho hꢏc uyên bác; có tꢍm
ñón nhꢑn các vꢒn ñꢐ chính trꢄ, xã hꢀi nhꢁy bén và sâu sꢔc; có nhiꢊt tâm cꢇng hiꢈn tài năng
cho dân tꢀc và ñꢒt nưꢅc. Vì thꢈ trong suꢇt hơn 40 năm làm quan và hoꢁt ñꢀng chính trꢄ,
ông luôn quan tâm ñꢐ xuꢒt các ý kiꢈn chăm lo phát triꢂn, ñào tꢁo nhân tài; ñꢀng viên, thúc
ñꢗy hꢏ cꢇng hiꢈn tài năng cho ñꢒt nưꢅc.
Nghiên cꢓu, tìm hiꢂu thơ văn Trꢍn Nguyên Đán ñã ñưꢘc mꢀt sꢇ tác giꢎ quan tâm. Tuy
nhiên vꢅi mꢙc ñích tiꢈp cꢑn khác nhau, nên chưa có nhà nghiên cꢓu nào ñi sâu phân tích
1
Nhꢑn bài ngày 5.11.2016; gꢆi phꢎn biꢊn và duyꢊt ñăng ngày 25.12.2016
Liên hꢊ tác giꢎ: Vũ Văn Long; Email: [email protected]
18
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
làm rõ ñưꢘc quan niꢊm cꢌa ông vꢐ hình mꢚu nhân tài và vai trò cꢌa nhân tài vꢅi ñꢒt nưꢅc.
Viꢊc nghiên cꢓu thơ văn Trꢍn Nguyên Đán, ñꢂ tìm hiꢂu quan niꢊm vꢐ hình mꢚu nhân tài,
vai trò cꢌa nhân tài sꢛ góp phꢍn vào viꢊc tìm hiꢂu, giꢎi thích thꢒu ñáo xu thꢈ vꢑn ñꢀng cꢌa
xã hꢀi, văn hóa, tư tưꢖng... cuꢇi ñꢃi Trꢍn.
2. NꢂI DUNG
Trꢍn Nguyên Đán, hiꢊu là Băng Hꢜ, nhà quý tꢀc Nho giáo hóa tiêu biꢂu cuꢇi ñꢃi Trꢍn,
ngưꢃi am hiꢂu sâu sꢔc hꢊ thꢇng tri thꢓc sách vꢖ Trung Hoa. Song song vꢅi hình mꢚu “ñꢈ
vương” Nho giáo, trong thơ văn, Trꢍn Nguyên Đán luôn ñꢝc biꢊt chú trꢏng ñꢈn xây dꢋng
các quan niꢊm vꢐ hình mꢚu “nhân tài”, lꢋc lưꢘng cꢒu thành cꢌa mô hình nhà nưꢅc quân
chꢌ quan liêu thꢃi phong kiꢈn. Vꢅi hình mꢚu này, Băng Hꢜ xem hꢏ là nhꢞng trí thꢓc nhà
nho hꢏc rꢀng, tài cao; có khát vꢏng nhꢑp thꢈ hành ñꢁo, giúp ñꢃi, lꢑp thân lꢑp nghiꢊp làm
rꢁng danh non sông ñꢒt nưꢅc. Nhân tài Nho hꢏc trong thơ văn cꢌa ông trꢖ thành hình mꢚu
trung tâm, gꢔn vꢅi sꢋ nghiꢊp cꢌa các bꢑc ñꢈ vương, trꢖ thành cꢝp ñôi “vua sáng ꢟ tôi hiꢐn”,
niꢐm mơ ưꢅc vꢐ mꢀt mô hình xã hꢀi lí tưꢖng thꢃi phong kiꢈn.
2.1. Hình mꢃu nhân tài, bꢄc thꢅy cꢆa thiên hꢇ
Dꢒu ꢒn khꢖi ñꢍu cho sꢋ nghiꢊp thơ văn cꢌa mình, Trꢍn Nguyên Đán luôn dành sꢋ chú
ý sâu sꢔc ñꢈn lꢅp ngưꢃi hꢏc sách thánh hiꢐn, thông kinh bác sꢆ, ngưꢃi nꢔm giꢞ kho tri thꢓc
cꢌa nhân loꢁi, bꢑc danh nho, bꢑc thꢍy cꢌa thꢃi ñꢁi.
Ngay tꢕ khi mꢅi ñưꢘc bꢠ chꢓc Ngꢋ sꢆ ñꢁi phu, mꢀt chꢓc quan nhꢡ làm viꢊc ꢖ Đài ngꢋ
sꢆ, cơ quan trꢏng yꢈu cꢌa triꢐu ñình dưꢅi thꢃi Trꢍn Dꢙ Tông (1341ꢟ1369), dù chưa có
ñưꢘc vꢄ thꢈ lꢅn và kinh nghiꢊm phong phú chꢇn quan trưꢃng, Trꢍn Nguyên Đán vꢚn cho
thꢒy ꢖ ông tꢍm nhìn cꢌa mꢀt nhà tư tưꢖng, vꢅi viꢊc nhꢑn ñꢄnh và nꢔm bꢔt chính xác các
bưꢅc chuyꢂn mình cꢌa ñꢒt nưꢅc. Ông tꢡ ra rꢒt vui mꢕng và phꢒn khꢖi khi biꢈt Thưꢘng
hoàng Trꢍn Minh Tông cho mꢃi thꢍy Chu Văn An vꢐ kinh thành giao nhꢑm chꢓc Tư
nghiꢊp Quꢇc tꢆ giám, ñꢝt trꢏng trách chăm lo ñào tꢁo, phát triꢂn ñꢀi ngũ nhân tài cꢌa ñꢒt
nưꢅc cho trí thꢓc nhà nho. Tinh thꢍn này ñưꢘc Băng Hꢜ bày tꢡ sâu sꢔc trong bài thơ Hꢎ
Tiꢑu ꢟn Chu tiên sinh bái Quꢍc Tꢞ tư nghiꢀp (Mꢕng ông Chu Tiꢐu ꢢn ñưꢘc bꢠ chꢓc Tư
nghiꢊp ꢖ Quꢇc tꢆ giám): “Hꢕc hꢁi hꢝi lan tꢒc tái thuꢃn,/ Thưꢠng tưꢌng Sơn Đꢖu ñꢂc tư
nhân./ Cùng kinh bác sꢞ công phu ñꢎi,/ Kính Lão sùng Nho chính hoá tân./ Bꢍ miꢀt mang
hài qui vĩnh nhꢓt,/ Thanh ñꢃu bꢎch phát dꢒc Nghi xuân./ Huân Hoa chꢡ thꢏ thuỳ thưꢌng
trꢏ,/ Tranh ñꢂc Sào, Do tác nꢅi thꢃn!” (Xoay làn sóng biꢂn hꢏc làm cho phong tꢙc lꢁi ñưꢘc
thuꢍn hꢑu/ Nhà trưꢃng ñã ñưꢘc bꢑc ñꢁo ñꢓc như Thái Sơn, Bꢔc Đꢗu ñꢈn dꢁy/ Đꢏc hꢈt kinh,
xem rꢀng sꢆ, công phu rꢒt lꢅn/ Kính ñꢁo Lão, sùng ñꢁo Nho, chính sꢋ và giáo hoá ñưꢘc
ñꢠi mꢅi/ Ngày ông mang tꢒt vꢎi giày cꢡ, vꢕa ñi vꢕa hát mà vꢐ/ Ngưꢃi trꢣ, ngưꢃi già cùng
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 11/2016
19
tꢔm trong mùa xuân sông Nghi/ Các vua Phóng Huân và Trùng Hoa chꢤ ngꢜi rꢌ xiêm trꢄ
nưꢅc/ Bꢖi có ñưꢘc ông Sào, ông Do làm bꢐ tôi trong triꢐu).
Bài thơ cho thꢒy niꢐm vui mꢕng khôn xiꢈt cꢌa tác giꢎ vꢐ viꢊc triꢐu ñình và ñꢒt nưꢅc có
ñưꢘc mꢀt bꢑc thꢍy nꢥi lꢁc ñương thꢃi ra phò giúp. Vꢅi tꢒt cꢎ ý nghĩa cꢌa nhꢞng ngôn tꢕ
tràn ñꢍy tinh thꢍn phꢒn khꢖi, ngꢘi ca, tác giꢎ ñã cho thꢒy nꢥi niꢐm mong ưꢅc và khát vꢏng
lꢅn vꢐ tương lai tươi sáng cꢌa dân tꢀc, khi có nhꢞng ngưꢃi xuꢒt sꢔc như thꢍy Chu Văn An
ra phò giúp. Theo tác giꢎ, nhân tài trong trưꢃng hꢘp này trưꢅc hꢈt phꢎi là ngưꢃi hꢏc rꢀng
tài cao, am hiꢂu sâu sꢔc sách vꢖ thánh hiꢐn, thông kinh bác sꢆ, nꢔm hꢊ thꢇng tri thꢓc, có
thꢂ làm xoay chuyꢂn thꢃi cuꢀc, tꢁo ra bưꢅc ñꢀt phá lꢅn cho nꢐn giáo dꢙc, ñào tꢁo cꢌa nưꢅc
nhà. Bꢦng tri thꢓc, tài năng và tinh thꢍn cꢇng hiꢈn cꢌa hꢏ, nhân dân sꢛ ñưꢘc giáo hóa, văn
hóa phong tꢙc sꢛ ñưꢘc thuꢍn hꢑu, ñꢒt nưꢅc sꢛ thái bình, quꢇc gia tꢒt thꢄnh trꢄ.
Tâm sꢋ và tꢒm lòng ngưꢧng mꢀ vꢐ bꢑc thꢍy cꢌa thꢃi ñꢁi còn ñưꢘc nhà thơ thꢂ hiꢊn
qua viꢊc sꢆ dꢙng các ñiꢂn cꢇ Trung Hoa. Tꢕ hoàn cꢎnh xã hꢀi khꢌng hoꢎng cuꢇi ñꢃi Trꢍn,
Trꢍn Nguyên Đán liên tưꢖng ñꢈn “hình mꢚu” nhân tài trong sꢆ sách, như Sào Phꢌ, Hꢓa
Do... vꢅi mꢙc ñích so sánh, ñꢇi chiꢈu làm ngꢃi sáng lên hình mꢚu con ngưꢃi dân tꢀc, con
ngưꢃi rꢒt ñꢥi tꢋ hào cꢌa quê hương, ñꢒt nưꢅc. Con ngưꢃi ñó chính là Chu Văn An, bꢑc
thꢍy cꢌa thꢃi ñꢁi. Quan niꢊm này, trꢖ thành tư tưꢖng thꢇng nhꢒt, xuyên suꢇt trong thơ Trꢍn
Nguyên Đán và văn chương cuꢇi ñꢃi Trꢍn. Sau năm 1370, khi ñưꢘc bꢠ chꢓc Đꢁi tư ñꢜ, trꢖ
thành ngưꢃi có quyꢐn cao, chꢓc trꢏng trꢎi ba ñꢃi vua Trꢍn (Nghꢊ Tông, Duꢊ Tông, Phꢈ
Đꢈ), Băng Hꢜ tưꢅng công lꢁi càng có ñiꢐu kiꢊn bꢀc lꢀ rõ hơn tư tưꢖng cꢌa ông vꢐ vai trò
cꢌa nhꢞng ngưꢃi thꢍy ñꢇi vꢅi sꢋ nghiꢊp phát triꢂn và ñào tꢁo, sꢎn sinh ra ñꢀi ngũ nhân tài
nhà nho cho ñꢒt nưꢅc. Đꢝc biꢊt vꢅi thꢍy Chu Văn An, ngưꢃi nꢠi tiꢈng “cương nghꢄ, thꢨng
thꢔn”, khi thꢍy ñã quyꢈt trꢎ mũ tꢕ quan, thì không ai có thꢂ làm lay chuyꢂn ñưꢘc ý chí,
ngay cꢎ ñꢈn Hiꢈn Tꢕ thái hoàng thái hꢑu cũng phꢎi ñôi phꢍn nꢂ trꢏng, bà tꢕng nói: “Ông ta
là ngưꢃi không thꢂ bꢔt làm tôi ñưꢘc, ta sai bꢎo thꢈ nào ñưꢘc ông ta?” [1, tr.90], nhưng Trꢍn
Nguyên Đán vꢚn mong muꢇn, quyꢈt tâm tìm mꢏi cách ñꢂ mꢃi thꢍy quay trꢖ lꢁi phò giúp
triꢐu ñình trung hưng lꢁi ñꢒt nưꢅc.
Là quan ñꢜng triꢐu, Trꢍn Nguyên Đán tꢕng ñau ñꢅn khi chꢓng kiꢈn thꢍy Chu Văn An
vì dâng Thꢋt trꢁm sꢆ ñòi chém bꢎy tên quan nꢄnh thꢍn không thành mà phꢎi tꢕ quan; rꢜi
chính ông, mꢅi chưa ñꢍy bꢇn mươi tuꢠi, chưa làm ñưꢘc viꢊc gì lꢅn lao cũng như vꢑy, bꢒt
ñꢔc dĩ vꢐ ꢖ ꢗn ñꢂ sau ñó phꢎi chꢓng kiꢈn cuꢀc biꢈn loꢁn cꢌa Dương Nhꢑt Lꢩ nhꢞng năm
1369, 1370. Thꢍy Chu Văn An ñã không vì chuyꢊn “năm ñꢒu gꢁo mà chꢄu uꢇn gãy lưng”
(Đào Tiꢐm), nên ñꢂ thuyꢈt phꢙc ñưꢘc bꢑc thꢍy cꢌa thiên hꢁ, nhà trí thꢓc dân tꢀc hꢏ Trꢍn
phꢎi dùng lí luꢑn, sách vꢖ Nho gia ñꢂ thuyꢈt phꢙc thꢍy Chu, ñó là trách nhiꢊm ñꢇi vꢅi nhân
dân, ñꢇi vꢅi ñꢒt nưꢅc cꢌa ngưꢃi hꢏc sách thánh hiꢐn, bꢑc quân tꢆ cꢌa mꢏi thꢃi ñꢁi. Do ñó,
trong bài: Tꢢng Chu Tiꢑu ꢟn, Trꢍn Nguyên Đán có ñoꢁn viꢈt: “Huꢀ trưꢆng hꢍt kinh cô hꢎc
oán,/ Bꢝ luân hꢁo vꢏ hꢎ dân hꢝi./ Xương kỳ xã tꢂc thiên phương tác,/ Khꢘng sꢞ tiên sinh
20
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
lão bích ôi”. (Trong chưꢅng huꢊ chꢅ sꢘ chim hꢁc cô ñơn oán giꢑn/ Bánh xe cꢡ bꢜ hãy vì
dân mà quay trꢖ lꢁi/ Xã tꢔc ñương hꢜi thꢄnh, trꢃi cũng giúp vì/ Đâu chꢄu ñꢂ tiên sinh già ñi
ꢖ chꢇn non xanh).
Trꢍn Nguyên Đán ñã nhꢔc ñꢈn hai vꢒn ñꢐ quan trꢏng nhꢒt trong quan niꢊm cꢌa nhà
nho hành ñꢁo ñꢂ thuyꢈt phꢙc thꢍy Chu Văn An, khiꢈn thꢍy không thꢂ tꢕ chꢇi hay khoái
thác: Thꢇ nhꢋt là, tꢕ tư tưꢖng “vꢄ dân” cꢌa Mꢁnh Tꢆ trong hꢏc thuyꢈt Nho gia: “Dân vi
quý, xã tꢔc thꢓ chi, quân vi khinh” (Dân là trꢏng hơn cꢎ, xã tꢔc ñꢓng sau, vua còn nhꢪ
hơn); Thꢇ hai là, tꢕ quan niꢊm: “Thiên ý dân tâm” (Ý trꢃi là lòng dân) [2, tr.130]. Đây là
lúc nhân tài phꢎi tꢕ bꢡ quan niꢊm sꢇng: “Cùng tꢔc ñꢀc thiꢊn kỳ thân” (Khi nghèo cùng,
mình ꢖ ꢗn mà tu thiꢊn lꢒy mình) ñꢂ ra góp sꢓc cho ñꢒt nưꢅc: “ñꢁt, tꢔc kiêm thiꢊn thiên hꢁ”
(khi hiꢂn ñꢁt, mình giúp cho thiên hꢁ ñꢐu trꢖ nên lương thiꢊn) (Mꢁnh Tꢆ, Tꢓn tâm, thưꢠng, 9)
[3, tr.223]. Đúng như lꢃi cꢌa Tꢆ Lꢀ nói: “Bꢒt sĩ vô nghĩa... Quân tꢆ chi sĩ dã, hành kỳ
nghĩa dã” (Không ra làm quan là vô nghĩa... Ngưꢃi quân tꢆ ra làm quan là viꢊc nghĩa vꢑy)
(Luꢓn ngꢜ: Vi tꢞ, XVIII) [2, tr.17]. Vꢅi tꢒt cꢎ niꢐm mong ñꢘi, kỳ vꢏng và thꢤnh cꢍu như
thꢈ, Trꢍn Nguyên Đán chꢔc chꢔn sꢛ thuyꢈt phꢙc ñưꢘc thꢍy Chu Văn An lꢁi ra giúp nưꢅc.
Nhưng tiꢈc thay, vì tuꢠi già sꢓc yꢈu, thꢍy Chu ñã qua ñꢃi ngay sau chuyꢈn trꢖ vꢐ kinh
thành Thăng Long chúc mꢕng Trꢍn Nghꢊ Tông dꢪp loꢁn Dương Nhꢑt Lꢩ, lên ngôi hoàng
ñꢈ năm 1370 không lâu. Niꢐm mong ưꢅc ñưꢘc tiꢈp tꢙc cꢇng hiꢈn cho ñꢒt nưꢅc cꢌa Chu
Văn An ñành phꢎi trao gꢆi lꢁi cho thꢈ hꢊ sau, lꢅp ngưꢃi như Trꢍn Nguyên Đán và các trí
thꢓc nhà nho ưu tú ñương thꢃi.
Chu Văn An chính là bꢑc thꢍy cꢌa ñꢒt nưꢅc, nhân tài xuꢒt sꢔc và ưu tú cꢌa thꢃi ñꢁi.
Ngưꢧng mꢀ và kì vꢏng ꢖ thꢍy, phꢎi chăng Trꢍn Nguyên Đán ñã tꢕng quan niꢊm chꢤ có
ngưꢃi tài mꢅi có khꢎ năng phát hiꢊn, bꢜi dưꢧng và ñào tꢁo ra ñưꢘc nhꢞng ngưꢃi tài cho ñꢒt
nưꢅc. Quan niꢊm này sꢛ là cơ sꢖ ñꢂ nhà tư tưꢖng cꢌa dân tꢀc thꢃi Vãn Trꢍn hưꢅng ñꢈn
hình mꢚu nhân tài là các hꢏc trò, lꢅp nho sĩ tiꢈn bꢀ, lꢋc lưꢘng trí thꢓc mꢅi cꢌa thꢃi ñꢁi. Hꢏ
ñang trꢖ thành mꢀt lꢋc lưꢘng lꢅn mꢁnh, ngày càng tham gia tích cꢋc và hiꢊu quꢎ vào các
lĩnh vꢋc hoꢁt ñꢀng cꢌa xã hꢀi và ñꢒt nưꢅc.
2.2. Hình mꢃu nhân tài nho sĩ, lꢈc lưꢉng trí thꢊc mꢋi cꢆa thꢌi ñꢇi
Nho sĩ trong sáng tác cꢌa Trꢍn Nguyên Đán hꢍu hꢈt là ngưꢃi trꢣ tuꢠi, xuꢒt thân “cꢆa
Khꢠng sân Trình”, có tài năng và hoài bão lꢅn. Hꢏ có thꢂ vꢚn là các hꢏc trò hay ñã là các
nhà nho ñꢥ ñꢁt, ñã ra làm quan. Bꢇi cꢎnh xã hꢀi cuꢇi ñꢃi Trꢍn sꢛ là cơ hꢀi ñꢂ hꢏ ra sꢓc hꢏc
tꢑp và thi thꢇ tài năng. Nên bꢒt cꢓ khi nào, hꢏ cũng xuꢒt hiꢊn vꢅi tư thꢈ cꢌa nhꢞng con
ngưꢃi khát khao nhꢑp cuꢀc, ñưꢘc ra sꢓc hành ñꢁo phò vua giúp nưꢅc, cꢓu ñꢃi.
Lꢅp ngưꢃi mꢅi này trong thơ văn Trꢍn Nguyên Đán luôn ñưꢘc thꢂ hiꢊn bꢦng niꢐm tin
tưꢖng và sꢋ kỳ vꢏng lꢅn lao. Các cꢙm tꢕ: “tuꢒn sĩ”, “tuꢒn anh”, “anh tài”, “chí sĩ”, “ngưꢃi
hiꢐn”... hay ñưꢘc Trꢍn Nguyên Đán sꢆ dꢙng ñꢂ ngꢘi ca cho thꢒy sꢋ thay ñꢠi trong quan
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 11/2016
21
niꢊm cꢌa giꢅi quý tꢀc phong kiꢈn ñương thꢃi vꢐ vai trò cꢌa nho sinh, các trí thꢓc, lꢅp nhân
tài tương lai cꢌa ñꢒt nưꢅc. Tuy nhiên, khác vꢅi bꢑc thꢍy Chu Văn An, ngưꢃi ñã quá nꢠi
tiꢈng tꢕ khi chưa bưꢅc vào triꢐu nhꢑm chꢓc Tư nghiꢊp Quꢇc tꢆ giám, hꢏc trò ñꢥ ñꢁt cꢌa
ông ñã rꢎi khꢔp kinh thành, không ít ngưꢃi nꢔm các chꢓc vꢄ cao trong triꢐu như Phꢁm Sư
Mꢁnh, Lê Quát...; thì trong ñám hꢏc trò, nho sĩ không phꢎi ai cũng ñưꢘc Băng Hꢜ xem là
nhân tài, là ngưꢃi hiꢐn. Trꢍn Nguyên Đán hiꢂu rꢦng: “Hiꢑn ngu cùng ñꢎt vꢓn nan tꢑ”
(Ngưꢃi hiꢐn, ngưꢃi ngu, lúc cùng lúc ñꢁt, nhân vꢑt khó ñꢐu), nhưng ông vꢚn thꢂ hiꢊn rõ
thái ñꢀ và ý thꢓc phân biꢊt nhân tài. Viꢊc ông hay sꢆ dꢙng trong thơ văn cꢌa mình các hình
ꢎnh so sánh, ꢗn dꢙ: “ngꢏc – ñá”, “phưꢘng – gà”... ñã cho thꢒy rõ ñiꢐu ñó. Ngưꢃi hiꢐn tài có
phꢗm chꢒt cao quý rꢁng ngꢃi cꢌa “ngꢏc”, có sꢓc mꢁnh bay cao, vươn xa cꢌa loài
“phưꢘng”; còn kꢣ “ngu” như “ñá”, “gà” chꢤ dùng cho nhꢞng viꢊc tꢍm thưꢃng: “Ngꢕc thꢎch
tꢍi nghi khu biꢀn biꢀt,/ Loan kê nhꢚn sꢞ tꢏnh phꢡ tưꢌng” (Ngꢏc hay ñá phꢎi phân biꢊt cho
rõ/ Đꢕng ñꢂ phưꢘng vꢅi gà bay chung vꢅi nhau) (Dꢒng Hꢝng Châu Đꢝng uý Phꢎm công
vꢓn phꢒng trình khꢁo thí chư công).
Theo quan niꢊm Nho gia, “ngꢏc” ñưꢘc cho là “ñꢓc ñꢀ” cꢌa ngưꢃi quân tꢆ, bao gꢜm
các phꢗm chꢒt: nhân, nghĩa, lꢩ, trí, tín. Vì thꢈ nên Kinh Thi mꢅi có câu: “Nhꢅ mãi ngưꢃi
quân tꢆ (có tính cách) ôn nhuꢑn như ngꢏc vꢑy. Cho nên quân tꢆ quý ngꢏc là vꢑy” [4,
tr.381]. Loài chim “phưꢘng” cũng vꢑy! Nó biꢂu trưng cho vꢣ ñꢪp và sꢓc mꢁnh cao quý, thꢂ
hiꢊn phꢗm chꢒt phi thưꢃng cꢌa ngưꢃi quân tꢆ. Vꢅi Trꢍn Nguyên Đán, chꢤ có loài chim
phưꢘng mꢅi có thꢂ bay cao lên tꢑn chín tꢍng mây: “Thánh chꢊ cꢃu hiꢑn tꢏch lꢣ vi,/ Hân
chiêm quꢃn phưꢠng cꢞu tiêu phi” (Vua thánh cꢍu ngưꢃi hiꢐn nên mꢖ khoa thi/ Mꢕng ñưꢘc
xem bꢍy chim phưꢘng bay lên ñꢈn chín tꢍng mây) (Tꢇ tiꢐn sĩ).
Xuꢒt phát tꢕ quan niꢊm trên, khi xây dꢋng các cꢝp ñꢇi lꢑp, tương phꢎn trong thơ, Băng
Hꢜ luôn so sánh nhân tài vꢅi phꢗm chꢒt cao quý, trong sáng cꢌa “ngꢏc”, ꢖ hꢏ phꢎi có tài
“thꢋc hꢏc”, có lòng “trung hiꢈu”, tinh thꢍn trách nhiꢊm, tꢑn tâm phꢙng sꢋ triꢐu ñình, ñꢒt
nưꢅc. Đó là nhꢞng yêu cꢍu cꢇt yꢈu nhꢒt vꢐ nhân tài. Nꢈu các nho sĩ chꢤ có “thꢋc hꢏc”,
thiꢈu lòng “trung hiꢈu”, tinh thꢍn phꢙng sꢋ hꢈt mình vì ñꢒt nưꢅc thì không ñưꢘc xem là
nhân tài, chꢨng khác gì bꢏn Doãn Đꢄnh, Nguyꢩn Như Vi làm tꢅi chꢓc Giám sát Ngꢋ sꢆ ñài,
ñꢃi vua Trꢍn Minh Tông, cꢑy mình nhiꢐu chꢞ, am hiꢂu thi thư, dám bꢔt bꢣ và cho rꢦng
“vua không ñưꢘc vào Ngꢋ sꢆ ñài”, hꢏ ñã sai lꢁi còn cꢇ sꢓc làm càn, nhà vua khuyên mꢒy
lꢍn không ñưꢘc “ñành phꢎi bãi chꢓc cꢎ” [1, tr.160]. Nên trong bài thơ Dꢒng Hꢝng Châu
Đꢝng úy Phꢎm Công vꢓn phꢒng trình khꢁo thí công (Dùng vꢍn thơ cꢌa quan Đꢜng úy ꢖ
Hꢜng Châu là Phꢁm công ñꢂ ñưa trình các ông ñang chꢒm thi), Trꢍn Nguyên Đán ñã ñꢝt ra
yêu cꢍu cho viꢊc tuyꢂn chꢏn nhân tài rꢒt nghiêm ngꢝt: “Thiên chiꢐu ñinh ninh dung bác
thꢊ,/ Yꢐu tiên trung ñꢁng hꢓu tꢛ chương” (Chiꢈu vua cꢝn kꢛ cho phép lꢒy rꢀng/ Trưꢅc phꢎi
xem phꢍn trung chính, sau hãy xét ñꢈn văn chương). Hay trong bài thơ Canh thí cꢒc chư
sinh xưꢆng thù giai vꢓn (Hꢏa vꢍn thơ xưꢅng hꢏa cꢌa các thí sinh ꢖ trưꢃng thi), tác giꢎ còn
22
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
khꢨng ñꢄnh triꢐu ñình luôn mong chꢃ tuyꢂn chꢏn ñưꢘc nhân tài có “thꢋc hꢏc” và lòng
“trung hiꢈu” ñꢂ làm viꢊc: “Hà tꢔ thánh triꢑu cꢃu thꢔc hꢕc,/... Nguyꢀn văn trung hiꢐu Trꢎng
nguyên danh.” (Sao giꢇng thánh triꢐu ta chꢤ cꢍu thꢋc hꢏc/... Mong ñưꢘc nghe tên vꢄ Trꢁng
nguyên trung, hiꢈu), chꢓ không cꢍn nhꢞng ngưꢃi có chꢞ nghĩa, giꢡi văn chương mà ñꢓc ñꢀ
và phꢗm hꢁnh chꢨng ra gì.
Tꢕ thꢋc tiꢩn và yêu cꢍu cꢌa xã hꢀi thꢃi Vãn Trꢍn, chúng ta có thꢂ hiꢂu ñưꢘc nꢥi niꢐm
trăn trꢖ và khát vꢏng cꢌa Trꢍn Nguyên Đán vꢐ viꢊc cꢍn thiꢈt phꢎi ñào tꢁo và tuyꢂn chꢏn
ñưꢘc mꢀt ñꢀi ngũ trí thꢓc nhà nho, nhꢞng ngưꢃi có ñꢌ tài ñꢓc, có khát vꢏng nhꢑp thꢈ hành
ñꢁo giúp ñꢃi, quyꢈt tâm cùng các bꢑc ñꢈ vương khꢔc phꢙc tình trꢁng suy thoái, khꢌng
hoꢎng hiꢊn thꢃi, ñưa ñꢒt nưꢅc hưng thꢄnh trꢖ lꢁi. Như thꢈ, nhân tài theo Băng Hꢜ, chꢤ có
“thꢋc hꢏc”, có tài văn chương chꢞ nghĩa thôi vꢚn là chưa ñꢌ, trong “mưꢃi nghĩa” vꢐ thuꢀc
tính xã hꢀi cꢌa nhà nho [4, tr.10], Trꢍn Nguyên Đán quan tâm ñꢈn tꢒm lòng “trung nghĩa”.
Sꢋ kꢈt hꢘp cꢌa tài năng, ñꢓc ñꢀ, cùng tinh thꢍn cꢇng hiꢈn hꢈt mình cꢌa nhân tài sꢛ là cái
gꢇc lꢅn ñꢂ mꢖ nꢐn thái bình, thꢄnh trꢄ lâu dài cho ñꢒt nưꢅc và dân tꢀc.
2.3. Hình mꢃu nhân tài “văn võ kiêm toàn”
Bưꢅc sang giai ñoꢁn Vãn Trꢍn, dưꢅi thꢃi trꢄ vì cꢌa các vua Trꢍn Dꢙ Tông, Trꢍn Nghꢊ
Tông, Trꢍn Duꢊ Tông... ñꢒt nưꢅc lâm vào tình trꢁng khꢌng hoꢎng, giꢝc ngoꢁi xâm lăm le
bꢃ cõi, khꢖi nghĩa nông dân nô tỳ liên tiꢈp nꢠi lên khꢔp nơi. Kinh ñô Thăng Long nhiꢐu lꢍn
bꢄ ñꢇt phá, ngôi vua nhà Trꢍn bꢄ ñe dꢏa, viꢊc phꢈ lꢑp diꢩn ra thưꢃng xuyên trong mꢒy chꢙc
năm cuꢇi thꢈ kꢉ XIV. Là nhà tư tưꢖng cꢌa tôn thꢒt hꢏ Trꢍn, ñꢓng trưꢅc nhꢞng nguy cơ cꢌa
dòng tꢀc, vương triꢐu và ñꢒt nưꢅc, Trꢍn Nguyên Đán không khꢡi thao thꢓc trăn trꢖ. Nꢥi
niꢐm ñó ñưꢘc thꢂ hiꢊn bꢦng khát vꢏng và mong muꢇn trong viꢊc xây dꢋng hình mꢚu nhân
tài “văn võ kiêm toàn”.
Theo Trꢍn Nguyên Đán, hình mꢚu nhân tài “văn võ kiêm toàn” phꢎi ñưꢘc thꢂ hiꢊn
ñưꢘc mꢀt sꢇ yêu cꢍu sau: Khi làm quan trong triꢐu, trên vꢕa có thꢂ giúp vua trꢄ nưꢅc, dưꢅi
vꢕa có thꢂ vꢥ vꢐ, giúp dân chúng an cư lꢁc nghiꢊp; gꢝp lúc ñꢒt nưꢅc có giꢝc giã, biên
cương rꢇi loꢁn, vꢕa có thꢂ là bꢑc quân sư mưu lưꢘc, lꢁi vꢕa là vꢄ dũng tưꢅng cưꢧi ngꢋa
múa kiꢈm, chꢤ huy ba quân xông pha trꢑn mꢁc, giꢈt giꢝc lꢑp công, khiꢈn kꢣ thù phꢎi khiꢈp
ñꢎm, lân bang các nưꢅc xa gꢍn nꢂ phꢙc... Niꢐm mong ñꢘi này ñưꢘc ông thꢂ hiꢊn không ít
lꢍn trong sáng tác cꢌa mình. Chꢨng hꢁn trong lꢍn tiꢩn Lê Công (Hꢜ Quý Ly) nhꢑn mꢊnh
cꢌa triꢐu ñình cꢍm quân tiꢩu trꢕ giꢝc Chiêm Thành ꢖ biên giꢅi phía nam, Băng Hꢜ tiên
sinh thꢠ lꢀ: “Tiꢑn mâu chiꢐu nhꢓt chiꢐm chưng sa,/ Viꢣn lưꢠc giao Tiêm dꢏch Qua Oa./
Vꢎn lý pháo tꢝi hùng hꢙ luꢤ,/ Cꢞu nguy thuyꢑn xúc bꢅt minh ba.” (Ngꢏn cꢃ ñi trưꢅc rꢏi
bóng mꢝt trꢃi phꢒt phơ trên cát nóng/ Mưu lưꢘc xa là giao hꢎo vꢅi Tiêm La và khꢇng chꢈ
Qua Oa/ Muôn dꢝm súng lꢅn, bꢔn tan lũy gꢒu cꢏp/ Chín cꢀt buꢜm giong, lưꢅt qua sóng
biꢂn khơi), (Phꢒng tiꢣn Xu phꢊ Tây chinh hành quân Đô tꢙng quꢁn Lê Công). Hay trong
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 11/2016
23
cuꢀc xưꢅng hꢏa thơ văn cùng vꢅi Phꢁm Sư Mꢁnh, ông ñꢝc biꢊt ñꢐ cao vai trò cꢌa ngưꢃi
chí sĩ “văn võ kiêm toàn” vꢅi tư thꢈ mꢁnh mꢛ cꢌa mꢀt bꢑc nam nhi, sꢫn sàng vưꢘt qua mꢏi
thꢆ thách khó khăn ñꢂ hoàn thành trꢏng trách, dưꢅi có thꢂ giúp nhân dân có cuꢀc sꢇng yên
ꢠn, trên có thꢂ ñꢐn ñáp ñưꢘc niꢐm tin tưꢖng, kỳ vꢏng cꢌa ñꢓc minh quân: “Chí sĩ ninh tꢛ
ñꢎo hꢁi nguy,/ Cao ca tràng khiꢐu nhꢓm thiên nghê./ Sương soa thꢞ lꢎp thù minh chúa,/
Hꢙ lꢎc xà khu uý viꢣn lê.” (Ngưꢃi chí sĩ ñâu chꢄu chꢇi tꢕ cái nguy vưꢘt biꢂn/ Cꢒt cao tiꢈng
hát vꢅi tꢒt cꢎ lòng mình/ Mang tơi sương, ñꢀi nón nꢔng, ñꢐn ñáp minh chúa/ Vào hang
hùm, tꢅi ꢠ rꢔn, yên ꢌi dân xa), (Canh Tân Bình an phꢊ Phꢎm công Sư Mꢎnh “Tân Bình thư
sꢔ” vꢓn).
Hình mꢚu nhân tài, nhꢞng cá nhân kiꢊt xuꢒt “văn võ kiêm toàn” không chꢤ ñưꢘc nhà
thơ xây dꢋng, thꢂ hiꢊn niꢐm ưꢅc vꢏng mong mꢡi, mà phꢍn nào còn là sꢋ nꢥ lꢋc phꢒn ñꢒu
cꢌa chính bꢎn thân ông. Vì trên thꢋc tꢈ, Trꢍn Nguyên Đán không chꢤ giꢞ chꢓc Đꢁi tư ñꢜ,
quyꢐn ngang Tꢂ tưꢅng tꢕ năm 1371 mà ñꢈn năm 1375, ông còn ñưꢘc triꢐu ñình giao kiêm
thêm chꢓc quꢎn quân ꢖ trꢒn Quꢎng Oai, mꢀt chꢓc võ quan ñꢎm trách nhiꢊm vꢙ bꢎo vꢊ trꢄ
an cho vùng phên dꢑu phía tây nam cꢌa kinh thành Thăng Long. Ông tꢕng ghi lꢁi công
viꢊc cꢌa mình trong thơ, chꢨng hꢁn như: “Thao qua trì bút phiꢐn vân thân,/ Khuꢋt chꢡ tꢛ
gia cáp thꢓp tuꢃn.” (Mang gươm, cꢍm bút, thân như ñám mây/ Bꢒm ñꢇt ngón tay, xa nhà
vꢕa ñúng mưꢃi tuꢍn), (Quân trung hꢜu cꢁm). Hay: “Khꢇ niên nhung sꢔ tꢎi trꢃn nê,/ Ngâm
bút kim thu qui cꢔu ñꢑ.” (Năm ngoái vì viꢊc quân phꢎi ꢖ nơi bꢙi lꢍy/ Bút thơ thu nay lꢁi trꢖ
vꢐ ñꢐ cũ), (Thanh Hóa phꢊ ñꢎo trung).
Không giꢇng vꢅi khi viꢈt vꢐ mꢏi ngưꢃi, Trꢍn Nguyên Đán luôn cho thꢒy mꢀt con
ngưꢃi khiêm nhưꢃng, tꢋ biꢈt mình, thái ñꢀ thưꢃng thꢒy ꢖ các nhà nho hành ñꢁo ñương
thꢃi. Dưꢃng như Băng Hꢜ có sꢖ trưꢃng cꢍm bút hơn cꢍm gươm, mꢀt quân sư hơn mꢀt võ
tưꢅng. Chính ông tꢕ ñꢍu vꢇn ñã giꢞ mꢀt chꢓc quan văn, ñꢈn khi phò trꢘ Trꢍn Nghꢊ Tông
dꢪp loꢁn (1370) cũng vꢅi vai trò cꢌa ngưꢃi vꢁch kꢈ sách, chꢓ không phꢎi là ngưꢃi cꢍm
quân xông pha trꢑn mꢁc. Tuy nhiên, thꢃi thꢈ ñã ñꢠi thay, con ngưꢃi phꢎi nꢥ lꢋc, linh hoꢁt
ñꢂ hoàn thành tꢇt mꢏi trꢏng trách và nghĩa vꢙ, bꢖi thꢈ, rꢒt cꢍn nhꢞng cá nhân xuꢒt sꢔc,
“văn võ kiêm toàn”, ñꢍy ñꢌ nhân cách và trí lꢋc: “Cơ Hành bính bính Đꢎi thôi khôi,/ Cꢁnh
ngưꢥng dân qui Hꢜu nhꢏ ñài./ Thành vꢓt công thâm phù thái vꢓn,/ Kình thiên lꢔc ñꢎi ñĩnh
lương tài.” (Sáng rꢋc như sao Bꢔc Đꢗu, cao vòi vꢏi, như núi Thái Sơn/ Dân ñꢐu ngưꢧng
mꢀ Hꢞu nhꢄ ñài/ Viꢊc ñã thành, công càng sâu, giúp cho vꢑn hꢀi thái hoà/ Chꢇng nꢠi trꢃi,
sꢓc thꢑt lꢅn, rõ bꢑc tài năng ñĩnh ñꢁc), (Hꢎ Giꢆi Hiên công trꢛ nhiꢐp Hꢜu bꢅc xꢎ).
Vꢅi tài năng, tâm huyꢈt, tꢒm lòng vꢅi ñꢒt nưꢅc và muôn dân, trong cuꢀc ñꢃi làm quan
và hoꢁt ñꢀng thꢋc tiꢩn cꢌa mình, nhà thơ, nhà trí thꢓc dân tꢀc Trꢍn Nguyên Đán ñã dành
nhiꢐu thꢃi gian, tâm huyꢈt, quan tâm, chăm lo ñꢈn viꢊc phát triꢂn, ñào tꢁo và trꢏng dꢙng
lꢅp lꢅp nhꢞng nhân tài cho ñꢒt nưꢅc. Trong sáng tác cꢌa mình, không chꢤ có nhꢞng danh
Nho ꢟ bꢑc thꢍy cꢌa thiên hꢁ, lꢅp hꢏc trò ꢟ nho sĩ ngꢒp nghé quan trưꢃng hay nhꢞng cá nhân
24
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
xuꢒt sꢔc “văn võ kiêm toàn”, mà ông còn dành sꢋ quan tâm, ñꢀng viên, ñꢄnh hưꢅng cho lꢅp
nhân tài, ngưꢃi có sꢇ phꢑn kém may mꢔn, trꢔc trꢖ trên con ñưꢃng công danh như Nguyꢩn
Phi Khanh, Nguyꢩn Hán Anh... Song vꢅi tꢒt cꢎ nhꢞng ñiꢐu chúng ta tìm hiꢂu, phân tích kꢂ
trên thiꢈt nghĩ ngưꢃi ñꢏc ñã có ñưꢘc mꢀt cái nhìn tích cꢋc, khách quan, chân xác và công
bꢦng khi ñánh giá vꢐ tài năng, nhân cách và nhꢞng ñóng góp vꢐ mꢝt tư tưꢖng cꢌa Trꢍn
Nguyên Đán cho ñꢒt nưꢅc, cho văn hꢏc trung ñꢁi Viꢊt Nam thꢃi Vãn Trꢍn.
3. KꢍT LUꢎN
Phꢍn lꢅn cuꢀc ñꢃi Trꢍn Nguyên Đán gꢔn bó vꢅi vꢑn mꢊnh cꢌa vương triꢐu Trꢍn và ñꢒt
nưꢅc. Quan niꢊm cꢌa Trꢍn Nguyên Đán vꢐ hình mꢚu nhân tài cꢌa thꢃi ñꢁi, tuy không thꢂ
tránh khꢡi nhꢞng hꢁn chꢈ nhꢒt ñꢄnh, nhưng trong bꢇi cꢎnh khꢌng hoꢎng cuꢇi ñꢃi Trꢍn, vꢅi
tư duy cꢌa mꢀt nhà quý tꢀc, tư tưꢖng này ñưꢘc xem là mꢀt ñiꢂm sáng, có giá trꢄ tích cꢋc
góp phꢍn thúc ñꢗy nhꢑn thꢓc vꢐ vai trò cꢌa nhân tài, ñꢀi ngũ trí thꢓc nhà nho vꢅi xã hꢀi và
yêu cꢍu vꢐ trách nhiꢊm, ý thꢓc công dân cꢌa hꢏ ñꢇi vꢅi quꢇc gia, dân tꢀc.
TÀI LIꢏU THAM KHꢐO
1. Ngô Sĩ Liên (2009), Đꢎi Viꢀt sꢞ ký toàn thư, tꢑp 2, Nxb Khoa hꢏc Xã hꢀi, Hà Nꢀi.
2. Trꢍn Trꢏng Kim (2003), Nho giáo, Nxb Văn hꢏc, Hà Nꢀi.
3. Tꢇ thư (2001) (Đoàn Trung Còn dꢄch), Nxb Thuꢑn Hóa.
4. Khꢠng Tꢆ (1999), (Nguyꢩn Tôn Nhan biên dꢄch, chú giꢎi), Kinh Lꢣ, Nxb Văn hꢏc, Hà Nꢀi.
5. Đào Phương Bình, Phꢁm Đꢓc Duꢑt, Trꢍn Nghĩa... (1978), Thơ văn Lý – Trꢃn, tꢑp III, Nxb
Khoa hꢏc Xã hꢀi, Hà Nꢀi.
CONCEPTION AND MODEL OF TALENT IN TRAN NGUYEN
DAN POETRY AT THE VAN TRAN STAGE
Abstract: Tran Nguyen Đan (1325ꢄ1390) was a great poet, intellectuals, and thinker of
the country at the Van Tran stage. During his political life and composing career, he
always advocated, tried to encourage talents of the country, trained a lot of talent for the
country; affirmed important position of the scholars with the stable development of
society, nation and people. The paper focuses on analyzing the conception of model, the
role and responsibility of talents through poetry of Tran Nguyen Dan, and affirming Bang
Ho's contributions to the history of ideas and literature of the nation.
Keywords: Tran Nguyen Dan, conception, model talent
8 trang
20720
Free
Bạn đang xem tài liệu "Quan niệm và hình mẫu nhân tài thời Vãn Trần trong thơ văn Trần Nguyên Đán", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- quan_niem_va_hinh_mau_nhan_tai_thoi_van_tran_trong_tho_van_t.pdf
