Về xu hướng tương tác thể loại giữa tiểu thuyết và truyện ngắn hiện đại
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN HIẾN
TẬP 6 SỐ 4
VỀ XU HƯỚNG TƯƠNG TÁC THỂ LOẠI
GIỮA TIỂU THUYẾT VÀ TRUYỆN NGẮN HIỆN ĐẠI
Nguyễn Thành Thi
Trường Đại học Sư phạm Tp. Hồ Chí Minh
Nhận bài ngày: 6/6/2019; Ngày duyệt đăng: 27/08/2019
Tóm tắt
Trên cơ sở xác định một quan niệm về tương tác thể loại và tương tác thể loại trong văn học
quốc ngữ Việt Nam, bài viết mô tả khả năng biến đổi nòng cốt thể loại của truyện ngắn trong quan
hệ tương tác với tiểu thuyết, và biến đổi của tiểu thuyết khi tiếp thu kinh nghiệm, kỹ thuật tự sự của
truyện ngắn.
Từ khóa: tương tác thể loại, nòng cốt thể loại, tiểu thuyết hóa, nghệ thuật tự sự
The tendency of interaction between modern novels and short stories
Abstract
Based on the concept about interactions of genres and interactions of Vietnamese literature
genre, the paper describes the transformation ability at the core-level of short stories interacting
with novels, and the transformation of modern novels based on narrative art of short stories.
Keywords: genre interaction, core of genre, to novelize, the narrative art
Thành Thi, 2008a,b) sau đây:
1. Tương tác thể loại và tương tác thể loại
trong văn học quốc ngữ Việt Nam
Thứ nhất, tương tác thể loại bao giờ cũng bắt
đầu từ sự mở đường bằng văn xuôi và sự tấn
công của văn xuôi vào thơ. (Văn xuôi đổi mới
trước, kéo theo sự đổi mới của thơ: Cuối thế kỷ
XIX đến 1932 văn xuôi, sau đó từ 1932 đến
1945, cả thơ và văn xuôi cùng phát triển và có
thành tựu. Từ 1946 đến 1986, thơ và văn xuôi
cùng phát triển, trong đó thơ có phần trội hơn.
Từ 1986 đến nay, văn xuôi (đặc biệt là tiểu
thuyết) lại mở đầu đổi mới và lại lên ngôi, văn
xuôi cũng tạo lực đẩy cho sự phát triển của thơ
đồng thời chất văn xuôi cũng tràn vào thơ, thậm
chí bị lạm dụng trong thơ).
Thứ hai, bức tranh thể loại được mở rộng và
bổ sung với sự hiện diện gần như song hành của
phóng sự và kịch (chủ yếu là bi kịch, hài kịch,
bi kịch lịch sử), cả hai thể loại này thường chỉ
hiện diện trong một số thời điểm đặc biệt của
tiến trình văn học: ví dụ thập niên ba mươi, thập
niên tám mươi của thế kỷ XX. Riêng ba thập
niên văn học chiến tranh, phóng sự không phát
triển còn kịch thì chỉ phát triển kịch sử thi lịch
Trong bài chùm bài mang tên “Lược đồ” văn
học quốc ngữ Việt Nam, nhìn từ quá trình hình
thành và tương tác thể loại (Nguyễn Thành Thi,
2008, 2009), chúng tôi đã đưa ra cách hiểu về
khái niệm tương tác:
“Tương tác thể loại – có thể hiểu bao quát
hơn – là hiện tượng hai hay nhiều thể loại của
một giai đoạn, một thời kỳ, một nền văn học,
thuộc về một hay nhiều hệ thống thể loại, tác
động, ảnh hưởng lẫn nhau, xâm nhập vào nhau,
mô phỏng nhau,… để cùng biến đổi hoặc hình
thành thể loại mới (với một cấu trúc ít nhiều thay
đổi về “tố chất thẩm mỹ chủ đạo”, “giọng điệu”,
“dung lượng và cấu trúc chung của tác
phẩm”)”, và: “Sự tương tác thể loại có thể diễn
ra trên các loại quan hệ khác nhau (giữa loại với
loại, thể với loại, thể với thể, yếu tố với yếu tố)”.
Từ quan niệm đó chúng tôi đã mô tả, phân
tích bức tranh chung về tương tác thể loại trong
văn học quốc ngữ Việt Nam trước 1945, và rút
ra mấy đặc điểm mang tính quy luật (Nguyễn
11
VAN HIEN UNIVERSITY JOURNAL OF SCIENCE
VOLUME 6 NUMBER 4
sử, kịch sử thi cách mạng. Như vậy, phóng sự
và bi kịch là hai cánh chim báo bão của thời đại
văn học mới, báo hiệu những cách tân hay cách
mạng trong văn học. Phóng sự và nhất là kịch là
người phát ngôn trực tiếp những tư tưởng của
thời đại, những vấn đề nóng bỏng, nổi cộm của
đời sống xã hội tạo những sức cộng cảm lớn lao
trong công chúng văn học. Kịch những năm gần
đây đang bế tắc vì mất công chúng.
trăm chữ, hay “truyện rất ngắn” chừng trên dưới
một ngàn chữ,…; thơ “mini”: kiểu thơ “mini”
của Trần Dần, hoặc thơ lục bát bốn dòng mà một
số người làm thơ hiện đại vẫn thường sử dụng).
Bài này tìm hiểu riêng về tương tác theo hình
thức thể với thể, cụ thể là tương tác truyện ngắn
– tiểu thuyết. Từ đó chỉ ra hiệu lực tương tác và
biến đổi nòng cốt thể loại qua tương tác.
2. “Nòng cốt thể loại” của truyện ngắn và
tiểu thuyết trong sáng tác văn xuôi quốc ngữ
Việt Nam
Trên bình diện lý thuyết, cũng như bình diện
thực tiễn sáng tác, khi phân chia thể loại (hay thể
tài) tác phẩm văn học, người ta thường căn cứ vào
ba loại tiêu chí chủ yếu: 1) tố chất thẩm mỹ chủ
đạo; 2) giọng điệu; 3) dung lượng và cấu trúc
chung của tác phẩm (Lại Nguyên Ân, 2004).
Một tổng hòa các tiêu chí như vậy làm nên
“nòng cốt” (hay mô hình khung) của thể loại.
Tiểu thuyết và truyện ngắn là những thể loại mới
hình thành, đang phát triển và biến đổi, “nòng
cốt” của chúng chưa kịp rắn lại, còn trong trạng
thái mềm, lỏng. Do vậy quá trình tương tác ở đây
càng dễ tạo ra hiện tượng thâm nhập, giao thoa,
tổng hòa khá tinh tế, phức tạp.
Thứ ba, sự tương tác giữa các thể loại văn hư
cấu và không hư cấu cũng có tính quy luật. Văn
không hư cấu nhất là chính luận và một số thể
loại ký phát triển thông qua tư tưởng tác phẩm.
Điều đáng lưu ý là văn hư cấu và văn không hư
cấu thường tương tác theo lối tổng hợp. Và thỉnh
thoảng cũng xảy ra hiện tượng giả hư cấu và giả
không hư cấu.
Thứ tư, hơn sáu thập niên đầu của văn học
quốc ngữ là thời đại phát triển đồng đều của cả
thơ và văn xuôi. Ba thập niên tiếp theo là thời
đại của thơ. Những thập niên còn lại (từ 1986)
là thời đại của tiểu thuyết và truyện ngắn, tự
truyện, hồi ký, nhật ký,… đời tư-thế sự. Như
vậy, trong quá trình hình thành, tương tác, một
số thể loại lâm thời mai một đi, một số thể loại
khác tạm thời lắng lại, chìm xuống theo tinh
thần “đổi ngôi” - “tiếp sức” giữa các thể loại. Ở
đó, sự hưng thịnh, “lên ngôi” của một (hay một
số) thể loại này, thường là kết quả được “tiếp
sức” của một (hay một số) thể loại kia, và, rất có
thể, sự lắng lại, chìm đi của một thể loại, cũng
là trạng thái thầm lặng chuẩn bị, tích lũy kinh
nghiệm cho sự hưng thịnh hay “lên ngôi” tại một
thời điểm về sau của chính thể loại đó.
Có một câu hỏi cơ bản không thể không đặt
ra đối với việc nghiên cứu tương tác giữa tiểu
thuyết và truyện ngắn – hai thể loại vốn rất gần
nhau: Đâu là các điểm tương đồng, đâu là các
điểm dị biệt trong nòng cốt của hai thể loại trên?
Theo sự ghi nhận bước đầu của tác giả bài
này, có thể xác định một số điểm tương đồng và
dị biệt như sau.
2.1. Phần tương đồng
– Tương tác giữa thể với thể cũng tạo ra những
thể loại trung gian, tổng hợp mang đặc điểm “kép”
của hai nòng cốt hay mô hình thể loại.
Nòng cốt của truyện ngắn và tiểu thuyết đều
có những nhân tố chung như:
+ đều là văn xuôi nghệ thuật (khu biệt với
văn xuôi phi nghệ thuật);
+ đều dựa trên kiểu tư duy hư cấu (khu biệt
với văn xuôi phi hư cấu);
+ đều có cấu trúc phân tầng, với 1) hành động
kể chuyện (narration), 2) cấu trúc cốt truyện
(narrative), câu chuyện (story), đều sử dụng các
yếu tố cơ bản là cốt truyện (narrative), câu
chuyện (story) nhân vật (character), người kể
chuyện (narrator), điểm nhìn (point of view), diễn
Ví dụ: Tương tác giữa thể truyện ngắn với
thể tiểu thuyết tạo nên truyện ngắn-tiểu thuyết
hóa, truyện ngắn viết dài hoặc tiểu thuyết viết
ngắn; tương tác giữa truyện ngắn với các thể văn
học “ngắn”, cực “ngắn” (chỉ gồm 56 chữ, 28
chữ, 24 chữ, 20 chữ,… như thơ thất ngôn bát cú,
thất ngôn tứ tuyệt, lục ngôn tứ tuyệt, ngũ ngôn
tứ tuyệt,…) tạo nên những thể loại “mini”
(truyện ngắn “mini”: “truyện cực ngắn” một vài
12
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN HIẾN
TẬP 6 SỐ 4
ngôn trần thuật (narrative discourse) với “diễn
ngôn trực tiếp” (direct discourse), “diễn ngôn
gián tiếp” (indirect discourse) và diễn ngôn gián
tiếp tự do (free indirect discourse), sự kết hợp
giữa “kể” (telling) và “tả” (showing),…
thuật liên kết chồng chéo, đa chiều, đa tuyến, đa
tầng,… rất phức tạp. Chiến tranh và hòa bình
(Tolstoi), Tội ác và trừng phạt, Anh em nhà
Karamazov (Dostoievski),... là những trường
hợp tiêu biểu cho kỹ thuật này.
Sự khác biệt về tính chỉnh thể giữa một tập
truyện ngắn có tính chỉnh thể cao (như Chân trời
cũ của Hồ Dzếnh) với một bộ trường thiên tiểu
thuyết được xây dựng theo lối ghép nối các
truyện ngắn lại với nhau (như Xóm Cầu Mới của
Nhất Linh) là ở điểm nào? Là ở nguyên tắc: tập
truyện ngắn được xây dựng theo nguyên tắc
phân tán (các “nhân” truyện tồn tại rời, độc lập),
còn bộ tiểu thuyết, theo nguyên tắc tập trung
(các “nhân” truyện phải được liên kết với nhau
theo một cấu trúc mang tính quy hoạch tổng thể
nào đó có thể chấp nhận được. Một thiên tiểu
thuyết không bao giờ là kết quả lắp ghép thô sơ
một số truyện ngắn gần gũi về chủ đề, nhân vật.
Mọi cố gắng hàn gắn nối kết một số truyện ngắn
(văn bản tự sự cỡ nhỏ) thành một cuốn tiểu
thuyết (văn bản tự sự cỡ lớn) bằng các kỹ thuật
hình thức, không tránh khỏi tình trạng vá víu.
Các yếu tố, mảng khối chỉ có thể hợp lại thành
tiểu thuyết khi được lựa chọn kiến tạo dưới một
cái nhìn, một “dự đồ” tổng thể. Ví dụ, Xóm Cầu
Mới của Nhất Linh, có một số chương hay, tách
ra như những truyện ngắn độc lập. Song, xét về
tổng thể đây là cuốn sách không thành công vì
thiếu tính chỉnh thể toàn cục. Cho dù Nhất Linh
có cố gắng sửa đi sửa lại đến năm bảy lần, ấp ủ
và thực hiện sáng tác này ít nhất 15 năm.
2.2. Phần dị biệt
Nòng cốt của tiểu thuyết và truyện ngắn có
những khác biệt rất rõ:
+ “Nòng cốt thể loại” của tiểu thuyết (trường
thiên) hình thành, xây dựng, phát triển trên cơ
sở hình thức sơ khai là các thể tài lịch sử, ghi
chép, du ký, (theo Eikhenbaum: tiểu thuyết
“xuất phát từ lịch sử, từ ghi chép và nhật ký
những chuyến du hành” (Huỳnh Như Phương,
2007)... Và về hình thức, tính chỉnh thể của văn
bản tiểu thuyết tồn tại dựa trên sự nối kết, lắp
ghép một số lượng lớn tư liệu sao cho liền mạch,
hấp dẫn, bố cục nhiều mảng khối sao phù hợp.
Kỹ thuật tổ chức trần thuật của tiểu thuyết là kỹ
thuật phối hợp độ căng chùng trong tiết tấu nhịp
điệu của tác phẩm sao cho có tính nghệ thuật.
Kết thúc ở chân điểm, với độ chùng tâm lý tạo
sự cân bằng, tránh cảm giác hụt hẫng trong tiếp
nhận. Đây là chỗ khác biệt rất quan trọng giữa
viết tiểu thuyết và viết truyện ngắn.
+ “Nòng cốt thể loại” của truyện ngắn (đoản
thiên) hình thành và được xác lập trên cơ sở hình
thức sơ khai là cổ tích và các giai thoại (theo
Eikhenbaum: truyện ngắn “xuất phát từ truyện
cổ tích và giai thoại” (Huỳnh Như Phương,
2007). Kỹ thuật của truyện ngắn, về bản chất, là
kỹ thuật tạo độ căng liên tục, kết thúc ở đỉnh
điểm của độ căng tâm lý. Đây là kỹ thuật xây
dựng chỉnh thể nghệ thuật đơn “nhân” (truyện
ngắn cũng giống như một thực thể đơn bào,
thậm chí đơn nhân)1.
Trường hợp Thạch Lam viết tiểu thuyết
Ngày Mới, Nguyễn Đình Thi viết Vỡ Bờ phần II
cũng thế. Họ đều không thật thành công, bởi hai
nhà văn này, thực ra, chưa sử dụng tốt kỹ thuật
tiểu thuyết với một tư duy hư cấu tổng thể.
Nguyên Hồng viết Cửa Biển lại khá thành công,
tất nhiên là bởi vì ông sử dụng tương đối tốt kỹ
thuật của thể loại này.
Truyện ngắn thường dùng kỹ thuật kết cấu
đơn tuyến với thủ pháp đối lập, đồng nhất, song
hành. Thuốc (Lỗ Tấn), Bố từ Chicago về (Annie
Saumont), Nước chảy đôi dòng, Tháng ngày qua
(Nhất Linh), Mợ Du (Nguyên Hồng), là những
trường hợp tiêu biểu. Tiểu thuyết không thế: kỹ
Thử so sánh trường thiên tiểu thuyết Xóm
Cầu Mới của Nhất Linh với tiểu thuyết Từ điển
1 Ngoài ra, có thể khu biệt truyện ngắn và tiểu thuyết theo
lối nói tỉ dụ của các nhà hình thức luận Nga: khi xem tác
phẩm tự sự nói chung “là một câu”, thì truyện ngắn là câu
đơn, tiểu thuyết là câu ghép phức hợp. Tiểu thuyết như là
câu phức tổ hợp một hay nhiều chủ ngữ với nhiều hoặc một
vị ngữ. Truyện ngắn thường là câu với một chủ ngữ, một
hoặc vài vị ngữ.
13
VAN HIEN UNIVERSITY JOURNAL OF SCIENCE
VOLUME 6 NUMBER 4
Mã Kiều của nhà văn Hàn Thiếu Công (Trung
Quốc), và Mẫu Thượng ngàn của Nguyễn Xuân
Khánh – về phương thức và kỹ thuật tự sự – sẽ
thấy tầm quan trọng của cấu trúc tổng thể. Cùng
viết về số phận con người trên cái nền lịch sử
của một vùng đất mà tại sao trường hợp đầu,
người đọc cảm thấy tác phẩm tản mạn, rời rạc
(mặc dầu Nhất Linh, chắc chắn đã loay hoay
dùng kỹ thuật hình thức để gắn kết các truyện
ngắn rời thành tiểu thuyết). Hai trường hợp sau
thì không. Ở Từ điển Mã Kiều chẳng hạn, sau
cái vẻ rời rạc bề ngoài – nhân vật, sự kiện được
sắp xếp không đầu không cuối theo “mục từ” và
trần thuật theo lối “giảng nghĩa từ” – là một hệ
thống liên kết ngầm rất chặt chẽ: các mục từ,
mỗi từ là một “tuyến” sự kiện có vẻ rời rạc, đứt
đoạn, nhưng chúng soi chiếu làm rõ nghĩa cho
nhau, tết dệt thành một bức tranh lịch sử – văn
hóa vô cùng sinh động của vùng đất Mã Kiều.
Mẫu Thượng Ngàn (Nguyễn Xuân Khánh) –
tiểu thuyết văn hóa lịch sử của cả một xứ sở –
cũng có những đặc điểm, những mạch liên kết
tương tự. Rõ ràng, chất keo kết dính các mảng
khối, chương đoạn trong các bộ tiểu thuyết hiện
đại như thế này không bao giờ đơn thuần được
tạo ra bằng kỹ thuật hình thức thuần túy, mà điều
quan trọng là ở logic nội tại của chúng, ở mối
quan hệ bên trong của các nhân vật, sự kiện và
ở sức tập trung, sự hướng “tâm” của mỗi tình
tiết, mảng khối, chương đoạn đối với “vấn đề”,
ý tưởng chung của tác phẩm.
thuyết, truyện ngắn.
Thực tiễn sáng tác văn xuôi nghệ thuật Việt
Nam cấp cho ta một số biến thể nòng cốt tiểu
thuyết và truyện ngắn sẽ được đề cập đến ở các
mục sau.
3.1. Truyện ngắn hiện đại và xu hướng
“tiểu thuyết hóa”
Quá trình tiểu thuyết hóa truyện ngắn (hiểu
theo nghĩa truyện ngắn biến đổi trong bối cảnh
chịu tác động của tiểu thuyết, tiếp thu những đặc
điểm kỹ thuật của thể loại này) là quá trình mở
rộng chiều kích, đường biên thể loại (nhưng vẫn
bảo đảm được tính tập trung và độ căng cố hữu
của tự sự cỡ nhỏ: chỉ để nói một ý, tập trung vào
một chủ đề, thể hiện một tư tưởng). Truyện ngắn
vốn được tạo tác theo “mô hình câu đơn” với
một vị ngữ. Khi tiểu thuyết hóa truyện ngắn có
xu hướng được tạo tác theo mô hình câu phức
hay tổ hợp câu đặc biệt, tổ hợp câu phức của tiểu
thuyết. Kết quả, người ta có các tác phẩm tự sự
cỡ nhỏ đa dạng hơn về kết cấu, dung lượng tự
sự, và truyện ngắn sẽ gần hơn với tiểu thuyết
trong một số trường hợp sau:
- Khi một loạt truyện ngắn được viết như là sự
mở rộng, tiếp nối nhau, trong đó có sự tái xuất hiện
nhân vật, bối cảnh, theo kiểu các truyện ngắn viết
về nhân vật trí thức quen thuộc của Nam Cao: Đời
thừa, Trăng sáng, Nước mắt,… Bối cảnh tái xuất
hiện ở đây là làng Vũ Đại, và nhân vật trí thức
quen thuộc ở đây là những Hộ, Điền,...
- Khi chiều kích của một truyện ngắn được
mở rộng mà về bố cục, có thể gồm nhiều
chương, khúc, về dung lượng, có thể tiệm cận
với một truyện vừa. Tinh thần thể dục, Thế là
mợ nó đi Tây của Nguyễn Công Hoan, Giọt máu
của Khái Hưng, Giết chồng, báo chồng trả thù
chồng của Nhất Linh, Nửa đêm của Nam Cao,
Vợ chồng A Phủ của Tô Hoài,…
- Khi truyện ngắn sử dụng một số phương
tiện tự sự khả dụng của tiểu thuyết như chuyển
đổi thời tính trong trần thuật; dịch chuyển điểm
nhìn; sử dụng kết cấu phân mảnh, lắp ghép;...
Chí Phèo, Đời thừa của Nam Cao, Phiên chợ
Giát, Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh
Châu là những ví dụ tiêu biểu.
3. Khả năng biến đổi nòng cốt của truyện
ngắn, tiểu thuyết như là hệ quả của tương tác
thể loại
Nòng cốt của một thể loại nói chung, của
truyện ngắn hay tiểu thuyết nói riêng thường chỉ
tồn tại ở dạng phổ quát, như là kinh nghiệm
chung của một cộng đồng sáng tác và thưởng
thức văn học. Ở đó, một vài yếu tố chính của
nòng cốt, qua thực tiễn sáng tác và quá trình vận
động của thể loại, đã rắn lại, và bảo đảm cho một
mô hình thể loại có thể “đứng” được. Khi nòng
cốt biến đổi, có thể mang lại những biến thể.
Quá trình tương tác thể loại thường tạo ra các
biến thể thể loại, thực chất là những biến đổi
trong nòng cốt của mỗi thể loại, ở đây là tiểu
- Khi một tập truyện ngắn được viết theo lối
14
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN HIẾN
TẬP 6 SỐ 4
tự thuật/ tự truyện, ở đó sự kiện nhân vật, bức
tranh thế giới được kết nối, vận động theo quá
trình hình thành, phát triển nhân cách của chủ thể
kể và một cái “tôi” trần thuật được duy trì ở tất cả
các truyện, kiểu như Chân trời cũ của Hồ Dzếnh.
- Khi một loạt truyện ngắn được tác giả gắn
kết thành một chùm truyện mang dáng dấp của
một “tổ khúc” trong âm nhạc. Mối tình chân,
Thương chồng của Nhất Linh, Con gái thủy thần
(3 truyện), Chút thoáng Xuân Hương (3 truyện),
Những ngọn gió Hua tát (10 truyện) của Nguyễn
Huy Thiệp,… là các minh chứng sinh động.
Xét ảnh hưởng từ chiều tiểu thuyết – truyện
ngắn, sẽ thấy đây là một chiều tác động phổ
biến, phong phú, để lại nhiều dấu vết nổi bật cho
thấy tính ưu trội của kỹ thuật tiểu thuyết, kỹ
thuật của hình thức lớn. Kỹ thuật ấy bao gồm:
- Kỹ thuật di chuyển điểm nhìn trần thuật;
- Kỹ thuật phân tích tâm lý, độc thoại nội
tâm;
các thể loại khác để tự làm giàu cho mình, đồng
thời, có khả năng làm cho mọi thể loại khác biến
đổi trong trường lực tương tác của mình: tất cả
đều có thể “tiểu thuyết hóa”. Nhưng người ta
vẫn thấy có sự xâm nhập từ truyện ngắn vào tiểu
thuyết không ít yếu tố thuộc nòng cốt cũng như
kỹ thuật thể loại của “tự sự cỡ nhỏ”.
Về chiều hướng tương tác này, đáng lưu ý là
trường hợp nhà tiểu thuyết có thể sử dụng kỹ
thuật tự sự của truyện ngắn khi viết các chương,
đoạn của tiểu thuyết. Kỹ thuật tự sự cỡ nhỏ của
truyện ngắn như cách tạo tình huống, cách lựa
chọn, sử dụng chi tiết nghệ thuật, tạo hình trong
miêu tả, cách chạm khắc để tạo những điểm
nhấn tự sự,… có thể giúp ích đáng kể cho nhà
tiểu thuyết. Trong các tác phẩm loại này, mỗi
chương hồi có thể là một ý, một sự kiện, một
hành động được kể tương đối có đầu có cuối.
Theo đó, nhà văn có thể thoải mái dùng kỹ thuật
chạm trổ tinh vi của “hình thức nhỏ” miễn là vẫn
bảo đảm tính thống nhất trong một chỉnh thể “tự
sự cỡ lớn”. Việc chăm chút cho từng chương,
đoạn trong các tiểu thuyết nhiều chương, đoạn
như AQ chính truyện của Lỗ Tấn, Nửa chừng
xuân, Tiêu Sơn tráng sĩ của Khái Hưng, Số Đỏ
của Vũ Trọng Phụng, Mẫu Thượng ngàn của
Nguyễn Xuân Khánh, Hội thề của Nguyễn
Quang Thân,… nếu có được sự hỗ trợ thêm của
kỹ thuật truyện ngắn, hẳn là đều đắc dụng.
Đặc biệt, vai trò của kỹ thuật truyện ngắn có
thể trở nên ích dụng với công việc viết tiểu
thuyết trong bối cảnh sự phát triển của văn học
gắn liền với sự phát triển của báo chí truyền
thông, khi tác phẩm tiểu thuyết, truyện dài
thường được viết theo lộ trình đăng báo nhiều
kỳ. Khi đó, phần văn bản tiểu thuyết viết cho
mỗi kỳ đăng báo luôn cần đến kỹ thuật tạo độ
“căng”, hay phối hợp độ “căng”, “chùng”; hoặc
sử dụng một số thủ pháp kỹ thuật thắt mút mở
nút của truyện ngắn,... Đó có thể là một phương
thức hiệu quả nhằm gia tăng sức “vẫy gọi”
người đọc; lôi kéo họ theo dõi văn bản từ kỳ báo
này đến kỳ báo khác; tuyển mộ và mời gọi họ,
đồng sáng tạo với tác giả, với cộng đồng độc giả.
Đúng như phân tích của Wolfgang Iser trong
“Cấu trúc mời gọi của văn bản” (Iser, 1970):
- Kỹ thuật lắp ghép, lồng truyện, phân rã cốt
truyện;
- Kỹ thuật trì hoãn, tạo các khoảng lặng,
khoảng chùng;
- Kỹ thuật liên kết chùm.
3.2. Tiểu thuyết hiện đại và việc tiếp thu
kinh nghiệm kỹ thuật tự sự của truyện ngắn
Xét ảnh hưởng, tác động từ truyện ngắn vào
tiểu thuyết, người ta dễ dàng nhận thấy đây là
một chiều tác động phức tạp hơn nhiều so với
chiều ngược lại. Bởi vì, cùng lúc, tiểu thuyết
dung nạp tinh hoa, ảnh hưởng của nhiều thể loại
và nhiều loại yếu tố (phóng sự, hồi ký, bút ký,
chính luận – khoa học, lịch sử, ngữ văn học,…).
Việc tìm dấu vết của nòng cốt truyện ngắn trong
tiểu thuyết, vì thế có thể trở nên khó khăn hơn
nhiều. Vả chăng, sự khảo sát trên chiều tác động
này, tuy cần thiết, nhưng không mang lại thật
nhiều ích dụng.
Vậy, trên thực tế, có chăng hiện tượng
“truyện ngắn hóa” tiểu thuyết?
Trên thực tế, hầu như quá trình này rất ít xảy
ra hoặc xảy ra rất hạn chế. Bởi, theo quy luật vận
động, đổi thay, phát triển của hệ thống thể loại
của văn học hiện đại, thì tiểu thuyết là một thể
loại lớn. Nó có thể dung nạp yếu tố của hầu hết
15
VAN HIEN UNIVERSITY JOURNAL OF SCIENCE
VOLUME 6 NUMBER 4
“Tiểu thuyết nhiều kỳ dùng kỹ thuật cắt
ghép. Nhìn chung nó ngắt đoạn ở chỗ phát sinh
căng thẳng đòi hỏi phải được giải quyết, hay ở
chỗ người ta muốn biết đôi chút về lối thoát của
sự việc vừa xảy ra. Sự che đậy hay sự trì hoãn
độ căng là điều cơ bản của việc cắt ghép. Thế
nhưng một hiệu ứng ngưng hoãn như thế lại tác
động làm cho chúng ta tìm cách hình dung ra
việc thông tin không được cung cấp trong chốc
lát về diễn biến của sự việc. Chuyện đó sẽ tiếp
diễn ra sao nhỉ? Bằng việc đặt ra câu hỏi này
hoặc tương tự như vậy chúng ta đã tăng cường
sự tham dự của mình vào việc thực hiện diễn
biến của câu chuyện.”
Những mô tả và phân tích trên đây cũng cho
thấy, tương tác thể loại vừa là động lực, vừa là
quy luật vận động phát triển của văn học nói
chung, truyện ngắn, tiểu thuyết riêng. Mỗi thể
loại đều có nòng cốt và quá trình vận động phát
triển riêng mang tính lịch sử của mình, song,
mặt khác, cũng luôn chịu tác động của các thể
loại khác, nhất là các thể loại gần gũi nhau trong
tổng thể bức tranh thể loại văn học nói chung.
Tài liệu tham khảo
Lại Nguyên Ân (biên soạn) (2004). 150 thuật ngữ
văn học. Nxb Đại học quốc gia Hà Nội.
Hàn Thiếu Công (-). Sơn Lê dịch (2008). Từ điển Mã
Kiều. Nxb Hội Nhà văn.
Dựa vào dẫn liệu khảo sát của Tillotson
(Tillotson, 1962) và Ford (Ford, 1955), Iser còn
cho rằng: không hẳn vì khía cạnh thương mại,
Dickens cùng với các nhà văn hiện thực chủ nghĩa
phương Tây thế kỷ XIX, trái lại, đã rất có ý thức
trong việc tạo cơ hội cho người đọc phát huy vai
trò “đồng tác giả” với nhà văn, khi “viết các tiểu
thuyết của mình theo từng tuần, công bố chúng
bằng cách đăng tải nhiều kỳ trên báo” (Iser, 1970).
Cách công bố tác phẩm như vậy cũng cho thấy nhà
văn khi viết và lựa chọn cách đưa từng phần tác
phẩm tiểu thuyết đến với công chúng, luôn có ý
thức phối hợp kỹ thuật “tự sự cỡ nhỏ” với “tự sự
cỡ lớn”. Có thể xem đó là bằng chứng của tác động
từ truyện ngắn sang tiểu thuyết.
Huỳnh Như Phương (2007). Trường phái Hình thức
Nga. Nxb Đại học Quốc gia Tp. HCM.
Wolfgang Iser (1970). Die Appellstruktur der Texte.
Rainer Warning (Herausgeber) (1975).
Rezetionsästhetik: theorie und praxis.
München: Wilhelm Fink. Huỳnh Vân (trích
dịch 2017). Cấu trúc mời gọi của các văn bản.
Tạp chí Nghiên cứu văn học, số 9, 60 -76.
Tyupa, V. I. (2019). Các diễn ngôn trần thuật
“nguồn”của văn học. Lã Nguyên (dịch từ bản
tiếng Nga). Nghiên cứu văn học, số 02/2019.
Nguyễn Thành Thi (2008a). “Lược đồ” văn học quốc
ngữ Việt Nam trước năm 1945 nhìn từ quá
trình hình thành và tương tác thể loại (Phần I).
Tạp chí Khoa học Trường ĐHSP Tp. HCM.
Nguyễn Thành Thi (2008b). “Lược đồ” văn học quốc
ngữ Việt Nam trước năm 1945 nhìn từ quá
trình hình thành và tương tác thể loại (Phần
II). Bình luận văn học (Niên giám 2008), Hội
Nghiên cứu và Giảng dạy văn học Tp. HCM.
Hàn Thiếu Công (-). Sơn Lê dịch (2008). Từ điển Mã
Kiều. Nxb Hội Nhà Văn.
Kết luận
Tương tác tiểu thuyết - truyện ngắn thuộc
cấp độ tương tác giữa thể với thể. Kết quả của
quá trình tương tác này là cả truyện ngắn lẫn tiểu
thuyết đều có những biến đổi nhất định để tự làm
mới, làm giàu cho bản thân mình.
16
6 trang
25540
Free
Bạn đang xem tài liệu "Về xu hướng tương tác thể loại giữa tiểu thuyết và truyện ngắn hiện đại", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- ve_xu_huong_tuong_tac_the_loai_giua_tieu_thuyet_va_truyen_ng.pdf
