Hình ảnh đất nước, dân tộc trong văn chương Tản Đà (Qua Tản Đà toàn tập của Nguyễn Khắc Xương)
42
CHUYÊN MỤC
VĂN HỌC - NGÔN NGỮ HỌC
HÌNH ẢNH ĐẤT NƢỚC, DÂN TỘC
TRONG VĂN CHƢƠNG TẢN ĐÀ
(Qua Tản Đà toàn tập của Nguyễn Khắc Xƣơng)
NGUYỄN HƢƠNG NGỌC*
Vấn đề đất nước, dân tộc là một trong số những nội dung lớn trong văn
chương Tản Đà. Ông đề cập nhiều đến quê hương, đến tình cảm với đất nước,
lòng yêu nước trong nhiều bài thơ, tiểu thuyết, luận thuyết của mình. Tình cảm
của ông với đất nước được biểu hiện ở nhiều phương diện và cấp độ khác
nhau. Bài viết phân tích hình ảnh quê hương, đất nước và tinh thần tiếp thu cái
mới trong thơ văn ông để thấy rõ được thái độ và tình cảm của ông với đất
nước.
Từ khóa: Tản Đà, đất nƣớc, dân tộc, văn học Việt Nam đầu thế kỷ XX
Nhận bài ngày: 31/3/2021; đưa vào biên tập: 02/4/2021; phản biện: 11/4/2021;
duyệt đăng: 05/5/2021
1. DẪN NHẬP
báo, Tản Đà đƣợc tập trung chú ý và
tranh luận ở các mặt giai cấp, yêu
nƣớc, thái độ chính trị, Tản Đà tƣ sản
hay phong kiến, yêu nƣớc hay không?
Thái độ với thực dân Pháp thế nào?
Và cuối cùng tiêu điểm tranh luận dồn
về bài thơ Thề non nước biểu hiện
lòng yêu nƣớc hay tình yêu lứa đôi?”
(Nguyễn Khắc Xƣơng, 1997: 517).
Tƣ tƣởng và tinh thần yêu nƣớc từng
là vấn đề đƣợc nhiều nhà phê bình văn
học nhắc đến khi phân tích tác phẩm
của Tản Đà (nhà thơ, nhà văn, nhà
báo, nhà viết kịch), nhất là trong giai
đoạn 1945-1975. Theo Tầm Dƣơng
(1964: 115) Tản Đà là ngƣời có “tinh
thần dân tộc có tinh chất cải lƣơng”.
“Suốt cả thời kỳ dài từ cuối những
năm 50 đến những năm 70 trên sách
Các bài báo tranh luận về lòng yêu
nƣớc của Tản Đà (chủ yếu thông qua
bài thơ Thề non nước) xuất hiện trên
nhiều số báo và trên Tạp chí Văn học.
Triều Dƣơng, Bùi Văn Nguyên, Tƣởng
* Trƣờng Đại học Khoa học Xã hội và Nhân
văn, Đại học Quốc gia Hà Nội.
NGUYỄN HƢƠNG NGỌC – HÌNH ẢNH ĐẤT NƢỚC, DÂN TỘC…
43
Đăng Trữ, Nguyễn Hữu Cự, Nguyễn Một bức tranh tình trải mấy thu?”
(dẫn theo Nguyễn Khắc Xƣơng, 2002,
tập 1: 93).
Văn Hoàn cho rằng trong bài thơ hàm
chứa lòng yêu nƣớc và cả tình yêu đôi
lứa. Với Nguyễn Khắc Xƣơng, Nguyễn
Văn Hạnh, Nguyễn Đình Chú, Nguyễn
Quảng Tuân, Bùi Văn Nguyên: Thề
non nước là một bài thơ chỉ thể hiện
tinh thần yêu nƣớc. Còn Trần Yên
Hƣng lại cho rằng bài thơ thuần túy
chỉ có nội dung tình yêu đôi lứa.
Ông nhắn nhủ ngƣời đời rằng chốn ấy
chƣa đến thật đáng tiếc:
“Chốn ấy muốn chơi còn mỏi gối
Phàm trần chƣa biết nhắn nhe cho.”
(dẫn theo Nguyễn Khắc Xƣơng, 2002,
tập 1: 93).
Khi nhắc đến Tản Đà, nhiều ngƣời
thƣờng nhắc đến câu chuyện “Rau
sắng chùa Hƣơng”:
Trong bài viết này, chúng tôi không
phân tích một tác phẩm mà thông qua
toàn bộ các tƣ liệu về cuộc đời, hành
trạng và văn nghiệp để đƣa ra kết luận
về tình yêu nƣớc trong văn chƣơng
Tản Đà nói riêng và cuộc đời Tản Đà
nói chung.
“Muốn ăn rau sắng chùa Hƣơng
Tiền đò ngại tốn, con đƣờng ngại xa.
Ngƣời đi, ta ở lại nhà,
Cái dƣa thời khú, cái cà thời thâm.”
(dẫn theo Nguyễn Khắc Xƣơng, 2002,
tập 1: 231).
2. ĐẤT NƢỚC, DÂN TỘC TRONG
VĂN CHƢƠNG TẢN ĐÀ
Có khi ông thích thú miêu tả lại con
đƣờng vào Huế chơi trong một bài thơ
lục bát (Chơi Huế) khá dài nhƣng
không có ý nào, câu nào thừa. Đƣờng
đi và không gian trên chuyến hành
trình đều để lại cảm xúc với Tản Đà.
Chẳng thế mà, đến cuối bài ông phải
than rằng:
Từ văn học dân gian, trung đại đến
hiện đại, hình ảnh đất nƣớc luôn là
chủ đề gợi niềm cảm hứng bất tận
cho ngƣời cầm bút. Với Tản Đà hình
ảnh các vùng miền của đất nƣớc
đƣợc ông thể hiện nhiều trong các
sáng tác (Qua cầu Hàm Rồng hứng
bút, Tới chùa Hương, Chơi Hòa Bình,
Chơi Huế, Gửi lại, Đêm nhớ các bạn ở
Vàng Danh, Nhớ cảnh cầu Hàm Rồng,
Nhớ trong Nam…), bởi đó không chỉ
là những nơi ông thích, ông đến mà
còn là hình ảnh của Tổ quốc.
“Cảnh còn nhƣ rƣớc nhƣ chào,
Tiếc thay! Ai mới qua vào đã ra.”
(dẫn theo Nguyễn Khắc Xƣơng, 2002,
tập 1: 219).
Ông tiếc phải rời Huế với bao cảnh
đẹp, song:
Trƣớc sự trù phú của thiên nhiên,
cảnh vật, di tích, Tản Đà đều thể hiện
sự ngƣỡng mộ. Có lúc ông say mê
trƣớc cảnh vật trời cho của chùa
Hƣơng Tích (Chơi chùa Hương Tích):
“Còn trời, còn nƣớc, còn non.
Tiền trình vạn lý, anh còn chơi xa.
Chơi cho biết mặt sơn hà,
Cho sơn hà biết ai là mặt chơi!”
(dẫn theo Nguyễn Khắc Xƣơng, 2002,
tập 1: 219).
“Chùa Hƣơng trời điểm lại trời tô
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 5 (273) 2021
44
Tản Đà khẳng định sẽ tiếp tục đi nhiều qua cách ông nói về những ngƣời anh
nơi nữa, khám phá nhiều cảnh vật.
Sau những chuyến đi chơi xa, Tản Đà
“nhớ”:
hùng nhƣ Bà Triệu, Bà Trƣng, Nguyễn
Trãi, Lê Lợi. Đây cũng là điểm mà Tản
Đà có sự gặp gỡ với văn học dân gian
và với tiền nhân. Cảm hứng với quê
hƣơng đất nƣớc từ điểm nhìn lịch sử,
từ những nhân vật, sự kiện đã thành
“Ai xui ta nhớ Hàm Rồng
Muốn trông chẳng thấy cho lòng khôn
khuây”
(Nhớ cảnh cầu Hàm Rồng - dẫn theo “điển” là một cảm hứng rất quen thuộc
Nguyễn Khắc Xƣơng, 2002, tập 1:
đã tồn tại trong ca dao và đặc biệt là
trong văn chƣơng của các nhà nho
trung đại.
241).
Ông là ngƣời thích đƣợc đi nhiều nơi,
khám phá các không gian thiên nhiên
và văn hóa nhiều vùng miền của đất
nƣớc. Ở những sáng tác về danh lam
thắng cảnh, ông có sự đồng điệu với
những tác phẩm ca dao, dân ca về
quê hƣơng đất nƣớc, về vẻ đẹp thiên
nhiên của các vùng miền. Đồng thời,
ông cũng có sự gặp gỡ với thơ vịnh
cảnh của nhiều tác giả khác nhƣ
Nguyễn Trãi, Nguyễn Khuyến, Chu
Mạnh Trinh… Ông có sự tiếp tục của
lối ngâm vịnh, tức cảnh sinh tình khi
thăm thú nơi này nơi khác của các tao
nhân mặc khách hay cũng bộc lộ
những thú hƣởng lạc của nhà nho tài
tử, cùng với đó là cả những cảm xúc
mới, sự tự bộc lộ cá tính của cá nhân
nhiều hơn so với những bậc đi trƣớc.
Thông qua các tác phẩm văn chƣơng
của mình, Tản Đà đã bày tỏ tấm lòng
của mình trƣớc cảnh sắc quê hƣơng
đất nƣớc. Ông trân quý những nét độc
đáo của mỗi vùng miền.
Trong số các nhân vật lịch sử, ông
bày tỏ sự thích thú, ngƣỡng mộ đặc
biệt với Lê Lợi. Ông phân tích mƣời
năm tiến thủ của vua Lê Lợi để làm
nổi bật tài năng của ngƣời anh hùng
(dẫn theo Nguyễn Khắc Xƣơng, 2002,
tập 3: 52-60). Tản Đà so sánh Lê Lợi
với các vị vua Trung Hoa với suy nghĩ
rằng: “Song nghĩ nhƣ đức Lê Thái Tổ
ta mà đem xem với các vị đế vƣơng
anh hùng Trung Hoa, thời lịch sử Việt
Nam mà có ngày có giá trị chăng. Sẽ
không thẹn cùng các dân tộc văn minh
ở trong cõi Á Đông vậy” (dẫn theo
Nguyễn Khắc Xƣơng, 2002, tập 3: 29).
Ông so sánh Lê Thái Tổ với Hán Cao
Tổ và Chu Nguyên Chƣơng để thấy
“vua Lê ta mới thực là một vị đế
vƣơng anh hùng, tuyệt hiếm có giá trị”
(dẫn theo Nguyễn Khắc Xƣơng, 2002,
tập 3: 29), và khẳng định: “Trong lịch
sử ta bốn nghìn năm, đức Hùng
Vƣơng là thủy tổ riêng hẳn một địa vị,
không dám kể, còn ngoài ra muốn tìm
lấy một ai là ngƣời đệ nhất, ý tôi xin
Với Tản Đà quê hƣơng đất nƣớc
không chỉ là cảnh vật, thiên nhiên, đặc
sản, lối sống vùng miền mà còn là hiểu là vua Lê. Vua Lê Thái Tổ không
chiều dài lịch sử đáng tự hào. Sự những là một ngƣời đệ nhất trong lịch
hãnh diện của ông với lịch sử thể hiện sử nƣớc Nam ta mà xem với nhƣ ở
NGUYỄN HƢƠNG NGỌC – HÌNH ẢNH ĐẤT NƢỚC, DÂN TỘC…
45
lịch sử Tàu cũng chƣa hẳn xuống thứ lịch sử mấy ngàn năm dựng nƣớc và
ba, thứ bốn” (dẫn theo Nguyễn Khắc giữ nƣớc của ngƣời Việt với giọng văn
tự hào. Ông mong trẻ em sẽ học, biết
và yêu những trang lịch sử đó, bởi điều
đó thể hiện đƣợc phẩm chất “uống
nƣớc nhớ nguồn”. Không trực tiếp
đứng lên chiến đấu nhƣng Tản Đà thể
hiện tình cảm yêu kính đối với những
vị anh hùng đã vì nền độc lập của đất
nƣớc mà cầm gƣơm chiến đấu.
Xƣơng, 2002, tập 3: 29).
Bên cạnh Lê Lợi, Tản Đà cũng đặc
biệt ngƣỡng mộ Nguyễn Trãi. Trong
Giấc mộng con II, Tản Đà trân trọng
tài năng, tôn kính đức độ của bậc hiền
nhân.
Ngoài ra, trong số các nhân vật lịch sử,
Tản Đà cũng dành sự kính trọng cho
hai nữ tƣớng là Bà Trƣng và Bà Triệu.
Đồng thời, lòng tự tôn của ông rất cao
mỗi khi nhắc đến tiếng dân tộc. Chẳng
thế mà trong Xem Ẩm Băng, tác giả
bày tỏ sự “hoảng hốt nhƣ cõi trần mà
lại gặp ngƣời cửu nguyên” (Nguyễn
Khắc Xƣơng, 2002, tập 3: 53) khi đọc
đƣợc hai chữ Trung Quốc liệt ngang
hàng với tên các nƣớc lớn. Ông ngỡ
ngàng vì Trung Quốc đã vƣợt qua
nƣớc ta để đứng ngang hàng với các
nƣớc lớn. Sự giật mình ấy chính là sự
giật mình của một ngƣời yêu đất nƣớc
và kỳ vọng vào vị thế của nƣớc nhà,
kỳ vọng rằng nƣớc Việt Nam rồi cũng
sẽ có lúc đạt đƣợc vị thế nhƣ thế.
“Một đàn em bé theo sau đít
Mấy chú quân Tàu chạy đứt đuôi.
Hồn đã lên tiên còn tiếc nƣớc
Ngàn thu sông Cấm bóng trăng soi.”
(dẫn theo Nguyễn Khắc Xƣơng, 2002,
tập 1: 152).
“Duyên trần chẳng chút tơ vƣơng mối
Nợ nƣớc riêng mình gánh nặng vai.
Thua đƣợc cũng cho Ngô biết mặt
Lam Sơn còn có gái tài trai”.
(dẫn theo Nguyễn Khắc Xƣơng, 2002,
tập 1: 132).
Trong một tài liệu viết tay chƣa đƣợc
in lúc Tản Đà còn sống, ông đã viết
một bài Luận Hai Bà Trưng để ca ngợi
hai vị nữ anh hùng này bằng giọng
văn biền ngẫu hào hùng. Ông cho
rằng “trƣợng phu mà con gái thời
nhiều, con gái mà trƣợng phu có ít”
(dẫn theo Nguyễn Khắc Xƣơng, 2002,
tập 2: 20) nên những ngƣời nhƣ Hai
Bà Trƣng lại càng là tấm gƣơng sáng
của nữ nhi thiên hạ.
Việc truyền bá chữ quốc ngữ, tạo điều
kiện để ngƣời dân học chữ quốc ngữ
là một hành động “khai hóa văn minh”
có tính toán của chế độ đô hộ bấy giờ.
Tản Đà nhận thức điều đó rõ ràng nên
ông nhận ra đƣợc cái lợi và gọi đó là
“công lao” của ngƣời Pháp. Nhƣng tất
nhiên, trong lòng Tản Đà luôn chất
chứa mâu thuẫn. Trong Vấn đề Hán
học ở Nam Trung, Tản Đà từng viết:
“Vậy nay theo đại thể của xã hội mà
nghĩ, việc Âu học phải cần gấp là để
thủ về trí khôn, việc Hán học cũng
phải chấn hƣng là để duy trì đức tính”
Tản Đà đặc biệt trân trọng những
ngƣời anh hùng trong lịch sử dựng
nƣớc, giữ nƣớc của dân tộc. Trong
Lên sáu và Lên tám, ông cũng viết về
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 5 (273) 2021
46
(dẫn theo Nguyễn Khắc Xƣơng, 2002, thực dân Pháp thì họ cũng tự cảm
tập 2: 191). Với Tản Đà, văn minh
Tây phƣơng quan trọng và Hán học
truyền thống cũng quan trọng không
kém. Cả hai nguồn tri thức đều có thể
góp phần làm nên sự toàn diện của
con ngƣời trong thời bấy giờ. Theo
quan điểm của chúng tôi, không phải
Tản Đà không yêu chữ quốc ngữ mà
việc ông muốn khôi phục Hán học và
Nho giáo là thể hiện sự yêu nƣớc,
mong muốn đƣợc tìm lại đất nƣớc do
mình làm chủ của ông. Hán học và
Nho giáo lúc này không chỉ là công
cụ của giao tiếp, giáo dục mà quan
trọng hơn nó thể hiện khao khát
muốn thoát khỏi vòng kiềm tỏa của
ngƣời Pháp.
nhận đƣợc lực hút của những tinh hoa
trong nền văn hóa phƣơng Tây hiện
đại. Trong hành vi chống lại lẫn ủng
hộ những ƣu trội của văn hóa Pháp
đều thể hiện tính hai mặt trong nhận
thức về xã hội, về văn hóa phƣơng
Tây nói chung, văn hóa Pháp nói riêng
của giới trí thức Nho giáo bấy giờ.
Ngƣời Việt tuy chống lại sự cƣỡng
bức văn hóa trắng trợn và thẳng tay
của thực dân xâm lƣợc nhƣng cũng
nhận ra đƣợc điểm mới đáng để học
hỏi của văn hóa phƣơng Tây, đồng
thời thấy đƣợc sự lạc hậu và mất dần
vị trí lịch sử của nền văn hóa Nho giáo
lâu đời. Các trí thức Việt Nam hay nói
đúng hơn là các nhà nho cấp tiến
3. TINH THẦN TIẾP THU CÁI MỚI nhận ra đƣợc sự thụ động và yếu thế
TỪ VĂN HÓA PHƢƠNG TÂY TRONG
VĂN CHƢƠNG TẢN ĐÀ
của hệ tƣ tƣởng Nho giáo cũng nhƣ
vai trò của chính họ trƣớc cơn quốc
biến qua sự thất bại của phong trào
Cần Vƣơng, một trong những phong
trào lớn cuối cùng nhân danh nhà vua
– mà hoàng gia, nhà nho cũng chính
là một phần nƣớc nhà. Vì thế, ngƣời
Việt Nam đã chủ động tiếp xúc và học
hỏi những tinh hoa của thế giới nhằm
khai thông chính nền dân trí của nƣớc
nhà, để hội nhập và cũng là để tự
chống lại thế lực xâm lƣợc Tây
phƣơng hiện đại. Ngay Tản Đà, một
nhà nho từ trong gốc rễ, luôn muốn
gìn giữ và chấn hƣng Hán học cũng
đã phải thốt lên: “vậy nay theo đại thể
của xã hội mà nghĩ, việc Âu học phải
cần gấp là để tiến thủ về trí khôn…”
(dẫn theo Nguyễn Khắc Xƣơng, 2002,
tập 3: 191).
Vấn đề xã hội nổi bật nhất của bối
cảnh Việt Nam giai đoạn này chính là
sự tồn tại của một chính quyền thực
dân Pháp song song, hay nói đúng
hơn là sự cƣỡng chế và đè nén của
chủ nghĩa này lên mô hình nhà nƣớc
Nho giáo truyền thống. Để thực hiện
đƣợc ý đồ đô hộ Việt Nam, Pháp
không chỉ áp dụng các chính sách bóc
lột kinh tế, áp đặt về chính trị mà còn
cƣỡng bức về văn hóa. Rất nhiều
những hành động phản kháng, cuộc
khởi nghĩa đã nổ ra liên tục mà tiêu
biểu là phong trào Cần Vƣơng. Tuy
nhiên, cần phải thấy mặt khác của vấn
đề đó là, trong khi ý thức dân tộc đã
khiến các nho sĩ chống lại sự nô dịch
về cả kinh tế, chính trị và văn hóa của
NGUYỄN HƢƠNG NGỌC – HÌNH ẢNH ĐẤT NƢỚC, DÂN TỘC…
47
Trong các bài báo và sáng tác của ta, rèn cặp ta, nung đúc ta, mở mang
mình, Tản Đà đôi lần gọi nƣớc Pháp
bằng cụm từ “đại Pháp”, nƣớc Pháp
bảo hộ. Khi nói về sự đô hộ của thực
dân Pháp, ông viết: “Dân tộc An Nam
ta kể từ sau đời Hồng Lạc, trải bao
phen Bắc thuộc, cảnh cơ hàn nếm đủ
chua cay hội Á Âu mà lại có phen này
nhờ Đại Pháp làm thay cho đƣợc biết
chính giác của Thái Tây là thế thế…
Hai nhăm triệu đồng bào nữ sĩ, xin
hãy cứ vui lòng cùng cảnh ngộ, nhờ
Đại Pháp hết lòng khai hóa, để chờ
xem khí vận tuần hoàn” (dẫn theo
Nguyễn Khắc Xƣơng, 2002, tập 3:
22-23). Tản Đà cho rằng “từ ngày
nƣớc Pháp là một nƣớc dân chủ
sang bảo hộ, mà tƣ tƣởng bình đẳng
cũng tràn sang cõi đất Đông Dƣơng.
Ngƣời nƣớc ta từ nay về sau tranh
nhau danh giá lại có trọng chữ tài, kẻ
có tài đƣợc dịp lấy mình làm trọng và
đƣơng dịp lấn tới, thực buổi nhu tài,
thời những kẻ có tài cũng nên biết lấy
mình làm trọng” (dẫn theo Nguyễn
Khắc Xƣơng, 2002, tập 2: 192). Theo
chúng tôi, nhiều khả năng vì sự bãi
bỏ khoa cử Hán học, mở ra nhiều cơ
hội lập nghiệp khác cũng danh giá
không kém con đƣờng thăng tiến làm
quan ngày xƣa. Có thể nhƣ nhiều
nhà văn, nhà báo bấy giờ, để duy trì
công việc chính, Tản Đà buộc phải
lồng nhiều dòng ca ngợi nƣớc Pháp
bảo hộ để lách sự kiểm duyệt khắt
khe của chính quyền thực dân. Thậm
chí, đã có lúc, Tản Đà còn gọi ngƣời
Pháp là thầy: “Ông thầy dạy ta ngày
nay là ngƣời nƣớc Đại Pháp, từ Âu
châu sang ta, cùng ở với ta mà dạy
cho ta, mong cho ta cũng có cái tinh
thần nhƣ ngƣời Pháp [...], nếu tự ta
không biết bắt chƣớc, chăng thật là
đáng tiếc lắm ru?” (dẫn theo Nguyễn
Khắc Xƣơng, 2002, tập 3: 501). Có lẽ,
bản thân Tản Đà khi chứng kiến sức
mạnh hiện đại của văn minh Tây
phƣơng theo chân ngƣời Pháp đến
cũng có những ngỡ ngàng nhất định.
Thực chất, chính ông cũng đƣợc
hƣởng nhiều lợi ích từ nền văn minh
đó mà rõ ràng nhất là từ việc xuất
hiện và phát triển của ngành in và
nghề báo. Nếu ngày xƣa, không thể
đỗ bảng vàng, công danh coi nhƣ
không đƣợc thỏa chí thì nay dẫu
không cần thi, ông vẫn có thể thực
hiện ƣớc nguyện lập thân của mình.
Ông ủng hộ chuyện ngƣời dân trong
nƣớc lúc này học theo những cái hay
của ngƣời Pháp. Ngay cả trong
quyển Lên sáu, một quyển sách dạy
trẻ con mang nhiều tinh thần Khổng
giáo, ông cũng viết:
“Mày đẻ ra,
là ngƣời Việt;
mày phải biết,
yêu nƣớc Nam.
Bốn nghìn năm
nƣớc đã cũ;
nhờ Bảo hộ
dần văn minh.”
(dẫn theo Nguyễn Khắc Xƣơng, 2002,
tập 1: 497).
Tuy có phần đề cao việc ngƣời Pháp
mang văn minh Tây phƣơng đến
nhƣng đối với tay sai của thực dân
Pháp và Việt gian Tản Đà khinh
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 5 (273) 2021
48
thƣờng, phản kháng trực diện. Căm tìm sao cho thấy” (Nguyễn Khắc
Xƣơng, 1990: 77). Cũng nhƣ bài thơ
Nhắn Từ Đạm, bài này cũng đƣợc viết
với giọng châm biếm, mỉa mai, chế
giễu những hành động lố lăng của
Hoàng Cao Khải và cũng là tiếng cƣời
coi thƣờng với những ngƣời đang xu
nịnh hắn.
giận Từ Đạm - “tay xu nịnh và đục
khoét có tiếng…”, Tản Đà đã thuê đục
bài thơ Nhắn Từ Đạm (1).
Tản Đà không ngại nói mỉa quan tuần
phủ Ninh Bình về một việc làm thể
hiện sự dốt nát, khệnh khạng của hắn.
Trong bài thơ, Tản Đà đã thể hiện
giọng điệu châm biếm, đả kích rõ rệt. Tản Đà yêu nƣớc, đau xót trƣớc hiện
Thái độ của ông là coi thƣờng một kẻ thực đất nƣớc bị thực dân Pháp đô hộ.
nhƣ Từ Đạm. Điều này cũng đƣợc
ông làm với Hoàng Cao Khải, kẻ lúc
bấy giờ bị coi là điển hình cho “loại
nhà nho hợp tác với giặc” trong bài
Chim họa mi trong lồng:
Điều đó lý giải cho thái độ của ông với
những bọn tay sai và Việt gian. Có lẽ
ông căm giận chúng vì chúng là ngƣời
Việt Nam nhƣng lại quay lƣng với dân
tộc, xu nịnh thực dân, làm hại ngƣời
dân trong nƣớc. Tản Đà buồn trƣớc
những điều ấy, trƣớc thời thế nhƣ vậy.
Bốn bài thơ có nội dung về “bức địa
đồ rách” chính là những tác phẩm thể
hiện tâm trạng ấy.
“Họa mi ai vẽ nên mi?
Trông mi mi đẹp, hót thì mi hay!
Ai đƣa mi đến chốn này?
Nƣớc trong gạo trắng, mi ngày ăn chơi!
Lồng son cửa đỏ thảnh thơi,
Mi bay mi nhảy sƣớng đời nhà mi!
Nghĩ cho mi cũng gặp thì,
“Nọ bức dƣ đồ thử đứng coi
Sông sông núi núi khéo bia cƣời.
Biết bao lúc mới công vờn vẽ
Rừng xanh mi có nhớ gì nữa không?”
(dẫn theo Nguyễn Khắc Xƣơng, 2002,
tập 1: 220).
Sao đến bây giờ rách tả tơi”
(Vịnh bức dư đồ rách 1 - dẫn theo
Nguyễn Khắc Xƣơng, 2002, tập 1: 119).
Theo tƣ liệu của Nguyễn Khắc Xƣơng,
Hoàng Cao Khải chơi chim họa mi và
tổ chức một cuộc thi vịnh chim ở Thái
Hà ấp. Tản Đà đƣợc Ngô Thế Phổ rủ
đi nghe thơ. Đến đó, ông nghe nhiều
bài thơ có giọng xu nịnh nên cảm
thấy rất lố lăng. Nghe theo lời của
Ngô Thế Phổ, Tản Đà đã làm và đọc
bài thơ này trong lúc ông Phổ ra
ngoài gọi xe trƣớc. Sau khi đọc xong,
hai ngƣời ra xe đi luôn. “Cụ phó Trẹt
nói thêm chi tiết: lặng đi một lúc, cả
Ông đau xót vì không thể làm gì hơn
cho đất nƣớc lúc này ngoài nhìn “bức
địa đồ rách”:
“Còn núi còn sông vẫn nhìn rõ
Có hồ có giấy dễ mà chơi.
Bởi chƣng hồ giấy ta chƣa có
Đành chịu ngồi trông rách tả tơi”
(Vịnh bức dư đồ rách 2 - dẫn theo
Nguyễn Khắc Xƣơng, 2002, tập 1: 120).
Ông cũng trông chờ vào những ngƣời
đám đông xôn xao và Hoàng quát cùng chí nguyện làm sao để gắn lại
lính tìm bắt ngƣời đọc thơ nhƣng còn bức địa đồ đã rách, làm sao để lấy lại
NGUYỄN HƢƠNG NGỌC – HÌNH ẢNH ĐẤT NƢỚC, DÂN TỘC…
49
dáng hình đất nƣớc thuở chƣa bị thực hƣởng trực tiếp đến vận mệnh dân tộc,
đất nƣớc theo quan điểm tiến bộ và
có trách nhiệm xã hội nhất.
dân Pháp đô hộ:
“Hồ giấy chƣa mua, tiền chẳng sẵn
Non sông đứng ngắm lệ nhƣờng vơi.
Việc nhà chung cả ai ai đó
Tản Đà phân biệt rất rõ ràng giữa
những tiến bộ mà ngƣời Pháp mang
lại với những hành động bán nƣớc, hại
dân của Việt gian và tay sai. Ông đặc
biệt căm ghét những kẻ xu nịnh Pháp
mà làm khổ đồng bào, làm nhục đất
nƣớc. Đây là ứng xử của một trí thức
biết đƣợc những hạn chế của thế hệ
mình, sẵn sàng tiếp nhận cái mới để
thay đổi mà vẫn phải giữ bản sắc của
mình, luôn hết mực yêu nƣớc, thƣơng
dân. Ở đây ông không thể đi xa trong
phản kháng chế độ thực dân giống lớp
nho sĩ nhƣ Phan Đình Phùng, Phạm
Văn Nghị, Nguyễn Thƣợng Hiền…
nhƣng ông không bảo thủ đến mức
không phân biệt đƣợc trong số những
điều mà chế độ bảo hộ đƣa lại thì cái
gì là có ích cho đất nƣớc, giống nòi.
Ai có cùng ta sẽ liệu bồi?”
(Vịnh bức dư đồ rách 4 - dẫn theo
Nguyễn Khắc Xƣơng, 2002, tập 1: 121).
Tản Đà cổ vũ cho những ngƣời dám
đứng lên chống lại thực dân Pháp,
điển hình là việc ông viết bài Ba Đình
ký nhƣ lời khóc thƣơng cho Đề đốc
Đinh Công Tráng trong cuộc chiến
chống thực dân Pháp. Mặc dù cuộc
chiến thất bại nhƣng dƣ âm vẫn còn:
“Nƣớc non vẫn nƣớc non nhà
Nhớ ai một khúc gọi là viếng ai”
(dẫn theo Nguyễn Khắc Xƣơng, 2002,
tập 1: 262).
Tấm lòng dành cho đất nƣớc của Tản
Đà lúc nào cũng thƣờng trực chỉ có
điều không phải lúc nào ông cũng có
điều kiện để thể hiện. Thêm vào đó,
với chế độ kiểm duyệt khắt khe của
chính quyền thực dân, đôi khi ông
không thể nói thẳng những điều mình
nghĩ, thậm chí phải nói những điều
làm vừa lòng chính quyền Pháp để có
thể đƣợc xuất bản sách, báo.
4. KẾTLUẬN
Những phân tích trên của chúng tôi
cho thấy lòng yêu nƣớc của Tản Đà
thể hiện khi ông đả kích những ngƣời
làm tay sai, Việt gian; và thể hiện trên
những trang báo khi ca ngợi văn hóa
truyền thống của dân tộc và tầm vóc
con ngƣời Việt Nam, qua những bài
thơ về cảnh sắc quê hƣơng đất nƣớc,
trong thơ văn và tƣ tƣởng của ông có
tinh thần yêu nƣớc, lòng tự tôn dân
tộc.
Việc Tản Đà đề cập đến thực dân
Pháp và tay sai trong thơ văn của mình
thể hiện ông quan tâm đến những vấn
đề mang tính chính trị, xã hội, có ảnh
CHÚ THÍCH
(1) Từ Đạm cho đục lên đá một bài thơ Nôm ca ngợi bản thân, rồi lại cho đục hai bàn chân và
một bàn cờ. Tản Đà bất bình nên đã thuê thợ đục (bên cạnh) bài Nhắn Từ Đạm:
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 5 (273) 2021
50
“Năm ngoái năm xƣa đục mấy vần
Năm nay quan lại đục hai chân
Khen cho đá cũng bền gan thật
Đứng mãi cho quan đục mấy lần”
(dẫn theo Nguyễn Khắc Xƣơng, 2002, tập 1: 79).
TÀI LIỆU TRÍCH DẪN
1. Tầm Dƣơng. 1964. Tản Đà khối mâu thuẫn lớn. Hà Nội: Nxb. Văn học.
2. Nguyễn Khắc Xƣơng. 1990. Ông thần ngông. Hà Nội: Nxb. Văn học.
2. Nguyễn Khắc Xƣơng (sƣu tầm và biên soạn). 1997. Tản Đà trong lòng thời đại: hồi
ức - bình luận - tư liệu. Hà Nội: Nxb. Hội Nhà văn.
3. Nguyễn Khắc Xƣơng (biên soạn). 2002. Tản Đà toàn tập - tập 1, 2, 3. Hà Nội: Nxb.
Văn học.
9 trang
24640
Free
Bạn đang xem tài liệu "Hình ảnh đất nước, dân tộc trong văn chương Tản Đà (Qua Tản Đà toàn tập của Nguyễn Khắc Xương)", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- hinh_anh_dat_nuoc_dan_toc_trong_van_chuong_tan_da_qua_tan_da.pdf
