Một cách tiếp cận giáo dục công dân toàn cầu trong môn Ngữ văn
NGHIÊN CỨU LÍ LUẬN
Một cách tiếp cận giáo dục công dân toàn cầu
trong môn Ngữ văn
Bùi Thị Diển
Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam
TÓM TẮT: Xu thế toàn cầu hoá đã tăng cường sự phụ thuộc và liên kết giữa các
52 Liễu Giai, Ba Đình, Hà Nội, Việt Nam
Email: buidien.vg[email protected]
quốc gia. Công dân toàn cầu và giáo dục công dân toàn cầu trở thành một
trong những mục tiêu giáo dục quan trọng. Giáo dục công dân toàn cầu cần
được thực hiện đồng bộ trong tất cả các khâu từ quan điểm, chính sách và cần
chi tiết đến chương trình, kế hoạch và hoạt động giáo dục từng bộ môn. Môn
Ngữ văn được cho là môn học có nhiều cơ hội trong giáo dục công dân toàn
cầu cho học sinh. Phương pháp tiếp cận giáo dục công dân toàn cầu cho môn
học này cần linh hoạt để đảm bảo tính khả thi và hiệu quả. Giáo viên có thể
tích hợp thông qua việc lựa chọn chủ đề, nội dung, qua lựa chọn phương pháp
tích cực để tăng cường nhận thức và hành động về các vấn đề toàn cầu như
cho học sinh liên hệ thực tiễn, phát biểu suy nghĩ, điều tra, phỏng vấn thực
tế, viết báo cáo, trình bày, xuất bản. Những hoạt động này sẽ giúp người học
trở thành những công dân toàn cầu, luôn sẵn sàng vì một thế giới tốt đẹp hơn.
TỪ KHÓA: Công dân toàn cầu; giáo dục công dân toàn cầu; Ngữ văn; toàn cầu hoá; chủ đề
tích hợp.
Nhận bài 10/8/2019 Nhận kết quả phản biện và chỉnh sửa 15/9/2019 Duyệt đăng 25/10/2019.
1. Đặt vấn đề
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Khái niệm công dân toàn cầu và giáo dục công dân toàn
cầu
Trong xu thế toàn cầu hoá, quá trình hội nhập quốc tế
ngày càng được đẩy mạnh, dẫn đến xu hướng dịch chuyển
giữa các quốc gia và liên kết quốc tế. Nhân loại đang sống
trong một thế giới phꢀng, kết nối, ảnh hưởng và phụ thuộc
nhau. Chính vì thế, công dân toàn cầu (CDTC) và giáo dục
(GD) CDTC được cả thế giới quan tâm và được xác định là
một trong những mục tiêu phát triển bền vững: “Đến năm
2030, đảm bảo rằng tất cả người học đều có kiến thức và kĩ
năng cần thiết để thúc đẩy phát triển bền vững, thông qua
GD vì sự phát triển và lối sống bền vững, nhân quyền, bình
đꢀng giới, thúc đẩy nền văn hoá hòa bình và không bạo lực,
CDTC và đề cao sự đa dạng văn hoá cũng như sự đóng góp
của văn hoá đối với phát triển bền vững” [1, tr.19]. Ở Việt
Nam, Nghị quyết số 29-NQ/TW về Đổi mới căn bản toàn
diện GD và đào tạo đã nêu ra yêu cầu về một nền GD phát
triển những cá nhân hài hoà, toàn diện trong môi trường
công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện nền kinh tế
thị trường xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế [2]. GD
CDTC cần được thực hiện đồng bộ từ tổ chức, chính sách
cho đến CT GD.Trong các bộ môn, Ngữ văn được cho là
môn học có nhiều cơ hội trong việc GD những nội dung
GD CDTC cho học sinh (HS), cho nên việc tăng cường
tích hợp nội dung GD toàn cầu trong môn Ngữ văn rất khả
thi và cần thiết trong việc tạo nên những công dân toàn cầu
Việt Nam. Bài viết thuộc Đề tài KH&XHNV cấp Quốc gia
“Nghiên cứu về công dân toàn cầu Việt Nam”, mã số đề
CDTC là một khái niệm nhận được nhiều nghiên cứu
và các tổ chức quốc tế đề cập. Tổ chức Oxfam cho rằng,
CDTC là người nhận thức được thế giới và có ý thức về
vai trò của mình như là một công dân thế giới, tôn trọng và
trân quý sự đa dạng, có hiểu biết sự vận động của thế giới,
nhiệt tình cam kết về công bằng xã hội, tham gia vào cộng
đồng tất cả các cấp từ địa phương đến toàn cầu, hợp tác vì
một thế giới công bằng và bền vững hơn, chịu trách nhiệm
về hành động của mình [3, tr.5]. Tổ chức UNESCO cũng
xác định CDTC luôn hướng đến một cộng đồng lớn, phụ
thuộc lẫn nhau về chính trị, xã hội, văn hóa và kết nối giữa
địa phương, quốc gia và toàn cầu. Một CDTC cần tôn trọng
các giá trị con người, không phân biệt chủng tộc, giới, tuổi
tác, tôn giáo và quan điểm chính trị; Tôn trọng sự đa dạng
và quan điểm đa chiều; Quý trọng thế giới tự nhiên, sự sống
của vạn vật; Có trách nhiệm giải quyết các thách thức toàn
cầu; Suy nghĩ mang tính toàn cầu trong việc xóa bỏ bất bình
đꢀng và bất công. Tác giả Fernando M. Reimers cũng cho
rằng, một CDTC có năng lực phải hiểu được thế giới kết nối
và có khả năng hoạt động hiệu quả xuyên quốc gia để giải
quyết các thách thức, hoặc nắm bắt các cơ hội trong khả
năng của mình [4, tr.3].
Quá trình toàn cầu hóa và tăng cường nhận thức về người
CDTC đòi hỏi sự chú trọng mới đối với GD CDTC. GD
tài: KHGD/16-20.ĐT.009, do Tiến sĩ Lương Việt Thái làm CDTC phát triển và nâng cao thái độ, các kĩ năng vì mục
chủ nhiệm.
tiêu GD và một CT giảng dạy rộng và cân bằng [5, tr.7].
UNESCO cũng cho rằng, GD CDTC nhằm mục đích trao
quyền cho người học tham gia và đảm nhận vai trò tích cực
TẠP CHÍ KHOA HỌC GIÁO DỤC VIỆT NAM
68
Bùi Thị Diển
tại địa phương, quốc gia và trên toàn cầu để đối mặt và giải riêng lꢁ mà cần được học tập thông qua tất cả các lĩnh vực
quyết các thách thức toàn cầu và cuối cùng để trở thành của CT học và mỗi môn học có một thế mạnh riêng, đóng
người chủ động đóng góp cho hòa bình, khoan dung, bao góp quan trọng để thực hiện trong việc phát triển các kiến
gồm sự an toàn và bền vững thế giới. GD CDTC nhằm mục thức, kĩ năng và thái độ liên quan đến CDTC.
đích tạo dựng kiến thức, kĩ năng, giá trị và thái độ mà người
học cần để có thể đóng góp cho một thế giới hòa bình, công
bằng và toàn diện hơn. GD CDTC đòi hỏi nhiều cách tiếp
cận khác như GD nhân quyền, GD hòa bình, GD để phát
triển bền vững và GD cho sự hiểu biết quốc tế với quan
điểm học tập suốt đời và nhiều hình thức học tập khác.
UNESCO đề xuất ba thành tố liên quan chặt chẽ trong
GD CDTC bao gồm nhận thức, cảm xúc xã hội và hành vi.
Nhận thức để có được kiến thức, hiểu biết và tư duy phê
phán về các vấn đề toàn cầu, khu vực, quốc gia, địa phương
và sự liên kết, phụ thuộc của các quốc gia. Cảm xúc xã hội
để có ý thức về một nhân loại chung, chia sꢁ các giá trị và
trách nhiệm, sự đồng cảm, đoàn kết và tôn trọng sự khác
biệt, đa dạng. Hành vi để hành động hiệu quả và có trách
nhiệm ở cấp địa phương, quốc gia và toàn cầu vì một thế
giới hòa bình và bền vững hơn [6, tr.15]. Tổ chức Oxfam
cũng đưa ra quan niệm, một CT cho GD CDTC với những
thành tố chính như: Kiến thức và hiểu biết, kĩ năng, giá trị
và thái độ (xem Bảng 1).
Tại Việt Nam, tuy chưa có một phát ngôn hoặc tuyên bố
chính thức nào về CDTC thể hiện trong môn học nhưng
xét cho cùng một số nội dung liên quan đến CDTC cũng
được nêu ra ở một số văn bản, hướng dẫn thực hiện. Ví
dụ, Bộ GD&ĐT đã ban hành những văn bản chỉ đạo có
nội dung CDTC như GD đạo đức/giá trị sống, rèn luyện kĩ
năng sống, hiểu biết xã hội cho HS; Thực hiện tích hợp các
nội dung GD (bảo vệ môi trường, bảo vệ tài nguyên, môi
trường biển, hải đảo, sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu
quả, quyền và bổn phận của trꢁ em, bình đꢀng giới, ứng phó
với biến đổi khí hậu, phòng tránh và giảm nhẹ thiên tai; ...)
vào các môn học và hoạt động GD [7], [8]. Trong CT GD
phổ thông, một số yêu cầu, nội dung GD CDTC được thể
hiện ở mục tiêu, nội dung, yêu cầu cần đạt và hướng dẫn
thực hiện CT các môn học và hoạt động GD có ưu thế.
2.2. Giáo dục công dân toàn cầu qua chương trình môn Ngữ
văn Việt Nam
Các nghiên cứu đều chỉ ra vai trò và hiệu quả của ngôn
ngữ mẹ đꢁ trong việc GD CDTC cho HS. Cụ thể, tổ chức
Oxfam đưa ra những hướng dẫn cụ thể cho việc tích hợp
những nội dung GD CDTC vào môn Tiếng Anh. Theo đó,
môn học có khả năng phát triển sự đồng cảm, kĩ năng giao
tiếp và khả năng tranh luận hiệu quả, cung cấp những hiểu
biết sâu sắc về các vấn đề cá nhân và toàn cầu, chꢀng hạn
như định kiến và xung đột, tạo cơ hội tìm hiểu các vấn đề
toàn cầu trong bối cảnh thực tế để phát triển các kĩ năng cốt
lõi; Khám phá các giá trị, niềm tin và kinh nghiệm của các
nhóm người khác nhau, dựa vào văn bản và suy nghĩ về một
loạt các nền văn hóa và truyền thống.
Bảng 1: Những thành tố chính của CT GD CDTC
Kiến thức và
hiểu biết
Kĩ năng
Các giá trị và
thái độ
Công bằng xã hội
Tư duy phê phán và Tự ý thức và lòng tự
sáng tạo
trọng
Bản sắc và sự đa Đồng cảm
dạng
Cam kết công bằng xã
hội
Toàn cầu hoá và Sự tự nhận thức và Tôn trọng con người và
sự phụ thuộc
phản ánh
quyền con người
Cách tiếp cận CDTC trong môn Tiếng Anh thể hiện ở
việc bồi dưỡng những con người biết cảm thông, tôn trọng
sự đa dạng trong cộng đồng địa phương, quốc gia và toàn
cầu, cho phép người học đề cao quan điểm, khám phá cách
các văn bản từ xã hội, lịch sử khác nhau và bối cảnh văn
hóa ảnh hưởng đến các giá trị và ý thức về bản sắc, cung
cấp cơ hội thực tế để người học phát triển khả năng tự thể
hiện và các kĩ năng giao tiếp, tương tác. Ví dụ, thay vì viết
thư thuyết phục cho khán giả giả định, người học có thể viết
thư cho cơ quan chức năng địa phương về các vấn đề quan
trọng. Ngoài ra, người học có thể trình bày bài phát biểu để
chia sꢁ quan điểm về các vấn đề địa phương toàn cầu trong
trường học hoặc cộng đồng rộng lớn [3, tr.1].
Phát triển bền vững Giao tiếp
Trân trọng sự đa dạng
Hoà bình và mâu Hợp tác và giải Quan tâm đến môi
thuẫn
quyết mâu thuẫn
trường và cam kết phát
triển bền vững
Quyền con người
Khả năng quản lí sự Cam kết cùng tham gia
phức tạp và sự biến và kết hợp
đổi
Quyền lực và quản Hành động ứng Tin tưởng mọi người có
trị dụng thể tạo nên sự thay đổi
GD CDTC có thể sử dụng kết hợp nhiều phương pháp
giảng dạy như thảo luận và tranh luận, đóng vai, các hoạt
động nguyên nhân, hậu quả và điều tra. Đây không phải là
những phương pháp đặc trưng cho GD CDTC nhưng được
sử dụng dưới quan điểm GD CDTC, góp phần bồi dưỡng
Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng, có thể tích hợp một số nội
dung GD CDTC trong các mạch nội dung nghe nói đọc viết
trong môn Ngôn ngữ. Cụ thể như phát triển sự đồng cảm,
khám phá những quan điểm khác nhau và nhận ra sự phức
các kĩ năng như tư duy phản biện, đặt vấn đề, giao tiếp và tạp của một vấn đề bằng cách đóng vai một nhân vật hoặc
hợp tác. Những phương pháp này cho phép người học khám tình huống cụ thể. Ví dụ như hậu quả của trận động đất ở
phá, phát triển và thể hiện các giá trị và ý kiến riêng, trong Haiti năm 2010; Khám phá tác dụng của ngôn ngữ nói trong
khi lắng nghe trân trọng quan điểm của người khác [5, tr.9]. việc đẩy lùi những bất công xã hội bằng cách nghiên cứu
GD CDTC không nhất thiết cần được dạy như một môn học các bài phát biểu của Nelson Mandela hoặc Martin Luther
Số 22 tháng 10/2019
69
NGHIÊN CỨU LÍ LUẬN
King; So sánh các văn bản về cùng một vấn đề toàn cầu, thời biết tiếp thu có chọn lọc tinh hoa văn hoá nhân loại
để hội nhập quốc tế, trở thành CDTC” [10, tr.9]. Bên cạnh
đó, CT cũng định hướng lựa chọn ngữ liệu với các tiêu chí
“thể hiện tinh thần yêu nước, độc lập dân tộc, ý thức về chủ
quyền quốc gia; có tính nhân văn, GD lòng nhân ái, khoan
dung, tình yêu chân thiện mĩ, tình yêu thiên nhiên, tinh thần
hội nhập quốc tế, hướng đến những giá trị phổ quát của
nhân loại” [10, tr.21]. Đây có thể được coi là một phần nội
dung có mối liên quan chặt chẽ đến GD CDTC. Đáng chú
ý, CT cũng nêu những nội dung GD ưu tiên xuyên suốt bao
gồm chủ quyền quốc gia, hội nhập quốc tế, giữ gìn bản sắc
văn hoá, phát triển bền vững, bảo vệ môi trường, quyền
con người, quyền trꢁ em, bình đꢀng giới, GD tài chính,....”
[10, tr.82]. Hướng dẫn này thể hiện tinh thần của CDTC
trong CT.Tuy nhiên, điều quan trọng nhất là mỗi GV cần
xây dựng kế hoạch phù hợp cho từng chủ đề/bài học góp
phần hình thành, rèn luyện, phát triển những kĩ năng cần
thiết của CDTC. Dựa vào CT Ngữ văn hiện hành và CT
Ngữ văn mới, GV hoàn toàn có thể thiết kế những bài học
giá trị vừa hoàn thành mục tiêu GD của môn học vừa hướng
đến những kiến thức, kĩ năng, thái độ trong hướng dẫn GD
CDTC.
chꢀng hạn như di cư hoặc phá rừng từ nhiều quan điểm
và phong cách viết; Viết một tờ rơi hoặc tạo một áp phích
thuyết phục mọi người hành động về vấn đề toàn cầu; Viết
và gửi các bài báo hoặc gửi thư cho các doanh nghiệp địa
phương về một vấn đề toàn cầu tại địa phương, chꢀng hạn
như dấu chân carbon hoặc chuỗi cung ứng quần áo [3, tr.2].
Theo đó, môn Ngữ văn Việt Nam hoàn toàn có khả năng
định hướng để GD CDTC hiệu quả. Trên thực tế, một số
yêu cầu, nội dung GD CDTC được thể hiện ở mục tiêu, nội
dung, yêu cầu cần đạt và hướng dẫn thực hiện CT cũng như
các hoạt động GD môn học. Cụ thể, trong CT Ngữ văn hiện
hành, mục tiêu môn học được xác định là không chỉ cung
cấp những kiến thức, kĩ năng về tiếng Việt và Văn học mà
còn giúp HS có thêm những hiểu biết về văn hoá, xã hội,
lịch sử, đời sống nội tâm con người và bản thân, góp phần
bồi dưỡng tư tưởng, tình cảm và nhân cách HS. Trong đó,
mục tiêu thái độ rất gần gũi với những nội dung GD trong
CDTC, đó là: “Môn Ngữ văn bồi dưỡng cho HS tình yêu
tiếng Việt, văn học, văn hoá; tình yêu gia đình, thiên nhiên,
đất nước; lòng tự hào dân tộc; ý chí tự lập, tự cường; lí
tưởng xã hội chủ nghĩa; tinh thần dân chủ, nhân văn; GD
cho HS trách nhiệm công dân, tinh thần hữu nghị và hợp
tác quốc tế, ý thức tôn trọng và phát huy các giá trị văn hoá
của dân tộc và nhân loại.”[9, tr.5]. Không chỉ thể hiện trong
mục tiêu, phương pháp dạy học cũng được xây dựng trên
quan điểm “thông qua các hình tượng văn học và các tình
huống giao tiếp bằng tiếng Việt văn hoá, môn Ngữ văn còn
có khả năng kết hợp GD công dân, củng cố và mở rộng hiểu
biết về văn hoá xã hội cho HS” [9, tr.6]. Qua đó, có thể thấy
CT môn Ngữ văn hiện hành đã xuất hiện những nội dung
liên quan chặt chẽ đến GD CDTC như tinh thần hữu nghị
và hợp tác quốc tế, có ý thức tôn trọng, phát huy các giá trị
văn hoá của dân tộc và nhân loại, hành động trách nhiệm,
sự sẵn sàng tham gia.
Trong CT GD phổ thông mới, những mục tiêu và nội
dung này tiếp tục được phát huy, cụ thể mục tiêu đưa ra là
“hình thành và phát triển cho HS những phẩm chất tốt đẹp:
Yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực và trách nhiệm, bồi
dưỡng tâm hồn, hình thành nhân cách và phát triển cá tính.
Môn Ngữ văn giúp HS khám phá bản thân và thế giới xung
quanh, thấu hiểu con người, có đời sống tâm hồn phong
phú, có quan niệm sống và ứng xử nhân văn; Có tình yêu
đối với tiếng Việt và văn học; Có ý thức về cội nguồn và
bản sắc của dân tộc, góp phần giữ gìn, phát triển các giá trị
văn hoá Việt Nam; Có tinh thần tiếp thu tinh hoa văn hoá
nhân loại và khả năng hội nhập quốc tế [10, tr.5]. Ngoài
ra, với những mục tiêu phát triển năng lực dựa trên hướng
dẫn nội dung về các văn bản/các vấn đề về hòa bình, sự đa
dạng văn hóa, công bằng xã hội, bảo vệ môi trường, phát
triển bền vững,… cũng giúp cho HS hiểu về mối quan hệ
giữa cá nhân và cộng đồng nhân loại, giữa quốc gia dân tộc
và thế giới, sự phụ thuộc lẫn nhau. Yêu cầu cần đạt của CT
GD phổ thông môn Ngữ văn mới cũng nêu ra cần giúp HS:
“Biết giữ gìn tư cách, bản sắc của công dân Việt Nam, đồng
Như vậy, môn Ngữ văn rất có ưu thế trong việc GD các
nội dung của công dân toàn cầu, tác động đến nhận thức và
tư tưởng, tình cảm, từ đó thúc đẩy hành động vì một thế giới
bền vững, hòa bình và thịnh vượng.
2.3. Quy trình xây dựng kế hoạch bài học công dân toàn cầu
trong môn Ngữ văn
Như đã đề cập ở trên, việc GD CDTC không nhất thiết
phải thể hiện ở những bài học riêng mà hoàn toàn có thể
tích hợp vào các nội dung và hoạt động dạy học sẵn có
trong các môn học, cụ thể là qua môn Ngữ văn. Phương
pháp tiếp cận này đã được minh chứng qua nhiều nghiên
cứu, đặc biệt là qua công trình của Fernando M. Reimers
(2017), Trao quyền cho HS cải thiện thế giới trong 60 bài
học. Trong cuốn sách này, tác giả đã xây dựng 5 bài học
mẫu về GD CDTC từ lớp 1 đến lớp 12 để có thể được dạy
trong nhiều môn học trong CT. Những bài học khung này
hoàn toàn có thể được dạy hiệu quả phù hợp với cấu trúc
của nhiều môn học. Ngoài ra, có thể liên kết 5 bài học này
và với những cấp học khác để tăng cường năng lực toàn
cầu. Mẫu thiết kế mỗi bài học được tác giả đưa ra bao gồm
các phần sau [4, tr.21]:
Tên kế hoạch bài học (Người thiết kế)
Tóm tắt và Mục đích: Cung cấp thông tin tổng quan về
bài học, về tính phù hợp
Cấp lớp:
Thời gian: Cần bao nhiêu thời gian cho bài học này?
Môn học: Bài học này có thể được tích hợp vào môn học
nào?
Mục tiêu giảng dạy: những năng lực, kiến thức, kĩ năng,
định hướng HS dự kiến đạt được
Chuẩn: Bài học này giúp đạt được những mục tiêu phát
triển bền vững nào, năng lực nào?
Mục tiêu nhận thức: Những ý tưởng lớn hay sự hiểu biết
TẠP CHÍ KHOA HỌC GIÁO DỤC VIỆT NAM
70
Bùi Thị Diển
lâu dài có được từ bài học này là gì?
cài được một số mục tiêu kiến thức, năng lực CDTC thông
Câu hỏi trọng tâm: Đưa ra hai đến bốn câu hỏi quan qua việc lựa chọn chủ đề phỏng vấn là các vấn đề toàn
trọng chỉ dẫn, những câu hỏi này phải phù hợp với khả năng cầu, đòi hỏi nhận thức của cá nhân và việc chung tay giải
hiểu biết và khuyến khích sự tìm tòi và thảo luận. Các câu quyết như môi trường, công nghệ thông tin, xã hội. Thông
hỏi phải tạo cảm hứng cho tư duy phản biện.
qua hoạt động phỏng vấn và trả lời phỏng vấn, HS trình
Mục tiêu học tập của HS: GV muốn HS học được những bày được hiểu biết về bản thân về các vấn đề xã hội ở địa
kiến thức cụ thể gì thông qua bài học này? Trình bày các phương từ đó mở rộng liên hệ đến đất nước và trên thế giới.
mục tiêu có thể quan sát được và các mục tiêu về thiên Bên cạnh cách hiểu, HS cũng trình bày được quan điểm,
hướng, thái độ, quy trình tư quy trong các lĩnh vực cảm xúc ý kiến đánh giá về thực trạng, nguyên nhân, giải pháp cho
xã hội.
các vấn đề được đưa ra để phỏng vấn. HS lí giải được thực
Đánh giá: Mô tả các công cụ đánh giá có thể giúp GV trạng và xác định được một số hoạt động có thể tham gia
nhận biết liệu HS đã đạt được các mục tiêu đề ra hay chưa, hoặc những ứng xử phù hợp khi xây dựng bộ câu hỏi phỏng
bao gồm danh sách kiểm tra, thang đo, bài kiểm tra và câu vấn hoặc tiến hành trả lời phỏng vấn.
đố, các bài kiểm tra kiến thức không chính thức .
(2) Hình thức và tổ chức hoạt động: Những nội dung và kĩ
Trình tự hoạt động: Liệt kê chuỗi hoạt động cho bài học năng về CDTC được thể hiện xuyên suốt, thông qua tất cả
này, bao gồm động lực, các hoạt động chính của bài học và các hoạt động trong tiến trình tổ chức dạy học.
kết luận. Mô tả rõ HS nên được chia nhóm như thế nào và
- HS khám phá những nội dung về phỏng vấn và thực
trình bày các câu hỏi hoặc cách khuyến khích để hướng dẫn hành phỏng vấn, HS thực hiện phỏng vấn bạn bè/cộng
HS hoạt động trong từng trường hợp.
đồng/ địa phương theo những chủ đề CDTC.
Nguồn tài liệu cho GV và HS: Liệt kê các tài liệu in hoặc
- Trước khi đến lớp, HS tìm hiểu và thực hiện các nhiệm
tài liệu trực tuyến hỗ trợ GV chuẩn bị bài học và giúp HS vụ nhóm theo phân công của GV: Chuẩn bị một bài phỏng
thực hiện các hoạt động. vấn về cá nhân; một bài phỏng vấn nơi HS đang sinh sống
Các nghiên cứu trên cho thấy tính khả thi và hiệu quả của về một trong các vấn đề sau: Bản thân và những giá trị của
việc áp dụng GD CDTC trong các môn học. Dựa vào các bản thân, môi trường, biến đổi khí hậu; Sử dụng hợp lí các
nghiên cứu trên, quy trình tích hợp giảng dạy CDTC trong nguồn tài nguyên, khoa học và công nghệ - sự phát triển
môn Ngữ văn có thể được thực hiện theo các bước sau:
của internet; Dân chủ, công bằng, bình đꢀng giới; Đa dạng
(1) Dựa theo các chủ đề bài học trong CT hoặc bài học văn hoá.
cụ thể để lựa chọn mạch nội dung CDTC phù hợp. Ví dụ,
HS làm việc theo nhóm, xác định đối tượng phỏng vấn ở
các mạch nội dung như: 1/ Hiểu biết của HS về những vấn địa phương, tiến hành nghiên cứu sơ bộ về chủ đề phỏng
đề ở địa phương, quốc gia, thế giới; Hiểu, đánh giá về thực vấn, phác thảo bộ câu hỏi phỏng vấn theo các chủ đề đã
trạng, nguyên nhân, giải pháp cho các vấn đề; Hiểu, phân được xác định.
tích được về mối quan hệ tác động/phụ thuộc lẫn nhau; 2/
- Trên lớp, HS vừa thực hành luyện tập vừa rút ra những
Hiểu, phân tích được mối quan hệ tác động qua lại giữa lưu ý, yêu cầu về phỏng vấn và trả lời phỏng vấn với các
các vấn đề (Ví dụ, phát triển kinh tế và môi trường; Xung chủ đề liên quan.
đột và đói nghèo; …); 3/ Xác định được một số hoạt động
- Sau giờ học, HS hoàn thiện lại bộ câu hỏi phỏng vấn.
có thể tham gia hoặc những ứng xử phù hợp). Mức độ xác HS tiếp tục củng cố, rèn luyện kĩ năng phỏng vấn và trả
định tùy vào từng cấp học và bài học cụ thể cho phù hợp lời phỏng vấn cũng như khả năng khai thác, tìm hiểu, kết
với đối tượng.
nối các vấn đề xã hội thông qua các hoạt động cá nhân và
(2) Soạn kế hoạch bài học cần chú ý đến mục tiêu nêu ra nhóm. Cuối cùng, HS viết báo cáo về kết quả phỏng vấn để
cụ thể trong mục tiêu bài học và những nội dung và phương kết nối thông tin thu thập được với phần đánh giá, trình bày,
pháp được thực hiện liên quan đến các nội dung trong GD đề xuất của bản thân và trình bày trước lớp.
CDTC. Trong các phần hoạt động và tổ chức bài học, đối
(3) Phương pháp: Chú ý đến các phương pháp dạy học
với những vấn đề liên quan, GV có tạo cơ hội khai thác tích cực và tăng cường tính thực tiễn cho HS. Cụ thể, ví
sâu hơn hoặc nhấn mạnh để hướng tới những nội dung GD dụ trong hoạt động khởi động. GV cho HS xem một số bài
CDTC.
phỏng vấn tiêu biểu về các chủ đề toàn cầu, sau đó cho HS
(3) Tổ chức thực hiện hoạt động kế hoạch bài học, ở mỗi trình bày suy nghĩ về hình thức và nội dung phỏng vấn, cho
tình huống phù hợp, GV có thể cho HS liên hệ hoặc phát HS thực hành phỏng vấn ở địa phương cộng đồng để thu
biểu về các nội dung liên quan đến GD CDTC, tạo cơ hội thập được kiến thức thực tế về các chủ đề xã hội. HS viết
cho HS được thể hiện quan điểm riêng cũng như đề cao và báo cáo về thông tin thu thập được và đánh giá vấn đề để đề
tôn trọng những quan điểm khác nhau.
xuất các giải pháp; Hình thành các nhóm phóng viên môi
Dưới đây là ví dụ về một giáo án cụ thể tích hợp CDTC trường, xã hội, công nghệ.
trong CT môn Ngữ văn lớp 11 hiện hành: Phỏng vấn và trả
lời phỏng vấn
Như vậy, GV hoàn toàn có thể kết hợp một cách khéo léo
những nội dung GD CDTC trong CT dựa trên mục tiêu bài
(1) Mục tiêu: Ngoài những mục tiêu gắn liền với yêu cầu học. Đặc biệt, đối với những bài học GV được quyền chủ
cần đạt về Phỏng vấn và trả lời phỏng vấn, GV có thể đan động lựa chọn chủ đề, nội dung để rèn luyện kĩ năng, năng
Số 22 tháng 10/2019
71
NGHIÊN CỨU LÍ LUẬN
Hình 1: Nhꢀng hình ảnh thử nghiệm trong khuôn khổ đề tài nghiên cứu CDTC Việt Nam
lực cho HS, GV hoàn toàn có thể biến đó thành những bài các quốc gia. Việc GD CDTC cần thúc đẩy theo hướng tận
học hữu ích, thú vị hướng về GD CDTC.
dụng những nội dung, phương pháp giảng dạy sẵn có, kết
hợp một cách khéo léo, những mục tiêu GD CDTC. Việc
GD CDTC cần được thực hiện một cách đồng bộ, thông qua
tất cả các hoạt động GD, từ ngoại khoá đến chính khoá, từ
cấu trúc cho đến nội dung và phương pháp của từng môn
học. Sự vận dụng khéo léo và xuyên suốt trong toàn bộ quy
trình GD sẽ giúp cho việc thực hiện GD CDTC thu được
hiệu quả cao.
Trong các bộ môn, đặc biệt là môn Ngữ văn có nhiều
cơ hội trong việc GD các nội dung liên quan đến CDTC.
Không cần thiết kế các bài học riêng lꢁ, GV có thể tích hợp
thông qua việc lựa chọn chủ đề, nội dung trong các bài phát
triển kĩ năng, năng lực. GV có thể tích hợp thông qua việc
cho HS liên hệ thực tiễn, phát biểu suy nghĩ hoặc thông qua
việc tận dụng các phương pháp dạy học tích cực như điều
tra, phỏng vấn thực tế, viết báo cáo, trình bày, xuất bản.
Những hoạt động này giúp người học không chỉ hiểu và
đánh giá cao về các vấn đề toàn cầu mà còn trở thành người
Trên cơ sở những điều đã được mô tả ở trên, tác giả
đã thiết kế một số kế hoạch bài học môn Ngữ văn và thử
nghiệm ở một số địa phương trong khuôn khổ của dự án.
Những kế hoạch bài học thử nghiệm vừa đạt được mục tiêu
môn học vừa tăng cường nhận thức và hành động của HS
về các vấn đề toàn cầu. HS rất hăng hái, tích cực tham gia
các hoạt động xã hội, thể hiện sự quan tâm và sẵn sàng hành
động của bản thân.Tuy nhiên, để có những kế hoạch bài học
này, GV sẽ mất nhiều thời gian và công sức không chỉ trong
thiết kế, chuẩn bị kế hoạch dạy học mà còn trong tổ chức
các hoạt động trong và ngoài lớp học.
Hình ảnh thử nghiệm giáo án Phỏng vấn và trả lời phỏng
vấn (Ngữ văn 11) ở một số lớp trên địa bàn Hà Nội và
Quảng Bình trong khuôn khổ đề tài nghiên cứu CDTC Việt
Nam (xem Hình 1).
3. Kết luận
GD CDTC đóng vai trò vô cùng quan trọng, mang lại
lợi ích không chỉ cho người học và còn vì lợi ích của tất cả tham gia tích cực để ứng phó với mọi thách thức toàn cầu.
Tài liệu tham khảo
[1] United Nations, Transforming our world: The 2030
agenda for sustainable development, Goal 4 http://www.
un.org/sustainabledevelopment/education/.
[2] Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI, (2013), Nghị
quyết số 29-NQ/TW về Đổi mới căn bản, toàn diện Giáo
dục và Đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện
đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã
hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế.
[3] Oxfam, (2015), English and global citizenship: why
teach English with a Global Citizenship approach?, Ox-
fam House.
[4] Fernando M. Reimers, (2017), Empowering Students
to Improve the World in Sixty Lessons Version 1.0,
CreateSpace Independent Publishing Platform, ISBN-
10: 1546456775.
[5] Oxfam,(2015), Education for global citizenship, a guide
for schools Oxfam Education and Youth, Oxfam House,
John Smith Drive, Oxford OX4 2JY.
[6] UNESCO, (2015), Global Citizenship Education,Topics
and learning objectives, United Nations Educational,
Scientic and Cultural Organization, 7, place de Fontenoy,
75352 Paris 07 SP, France.
[7] Bộ Giáo dục và Đào tạo, (2014), Hướng dẫn thực hiện
nhiệm vụ Giáo dục Tiểu học năm học 2014 - 2015, số
4119/BGDĐT-GDTH ngày 06 tháng 8 năm 2014.
[8] Bộ Giáo dục và Đào tạo, (2014), Hướng dẫn thực hiện
TẠP CHÍ KHOA HỌC GIÁO DỤC VIỆT NAM
72
Bùi Thị Diển
nhiệm vụ Giáo dục Trung học năm học 2014 - 2015, số
4099/BGDĐT-GDTrH ngày 05 tháng 8 năm 2014.
[9] Bộ Giáo dục và Đào tạo, (2006), Chương trình Giáo dục
phổ thông môn Ngꢀ văn, Ban hành kèm theo quyết định
số 16/2006/QD-BGD&DT ngày 05 tháng 5 năm 2006
của Bộ Trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo.
[10] Bộ Giáo dục và Đào tạo, (2018), Chương trình Giáo dục
phổ thông môn Ngꢀ văn, Ban hành kèm theo Thông tư số
32/2018/TT-BGDĐT ngày 26 tháng 12 năm 2018 của Bộ
trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo.
AN APPROACH FOR GLOBAL CITIZENSHIP EDUCATION
IN TEACHING VIETNAMESE LITERATURE SUBJECT
Bui Thi Dien
The Vietnam National Institute of Educational Sciences
52 Lieu Giai, Ba Dinh district, Hanoi, Vietnam
Email: buidien.vg[email protected]
ABSTRACT: The trend of globalization has increased the dependence and
linkages among all nations. Global citizenship and global citizenship
educationbecomeoneoftheimportanteducationalgoals.Globalcitizenship
education should be implemented synchronously in all stages from the
perspective and policies to the curriculum, plan and educational activities
of each subject. Vietnamese literature is considered as a subject with
many opportunities in global citizenship education. The approach method
needs to be flexible to ensure the feasibility and effectiveness. Teachers
can integrate through the selection of topics and content; by choosing
positive methods to increase awareness and action on global issues such
as giving students chances to connect with real-life contexts, expressing
feelings and thoughts, investigating, conducting field interviews, writing
reports, presenting and publishing. These activities will help learners
become global citizens, preparing for a better world.
KEYWORDS: Global citizens; global citizenship education; Vietnamese literature;
globalization; integrated theme.
Số 22 tháng 10/2019
73
6 trang
25620
Free
Bạn đang xem tài liệu "Một cách tiếp cận giáo dục công dân toàn cầu trong môn Ngữ văn", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- mot_cach_tiep_can_giao_duc_cong_dan_toan_cau_trong_mon_ngu_v.pdf
