Một số gợi ý khi thiết kế dạy học đọc - hiểu văn bản văn học môn Ngữ văn ở trung học cơ sở theo Chương trình Giáo dục phổ thông 2018
NGHIÊN CỨU LÍ LUẬN
Một số gợi ý khi thiết kế dạy học đọc - hiểu
văn bản văn học môn Ngữ văn ở trung học cơ sở
theo Chương trình Giáo dục phổ thông 2018
Nguyễn Thị Quế
Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam
TÓM TẮT: Thiết kế dạy học theo Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 là thiết
101 Trần Hưng Đạo, Hoàn Kiếm, Hà Nội, Việt Nam
Email: nguyenque[email protected]
kế theo định hướng năng lực. Dạy học đọc - hiểu văn bản văn học cấp Trung
học cơ sở hướng đến mục tiêu phát triển năng lực ngôn ngữ, năng lực văn học
và các năng lực chung cho học sinh. Giáo viên khi thiết kế bài dạy đọc - hiểu
văn bản văn học cần lưu ý đến việc hướng đích: Xác định các mục tiêu năng
lực cụ thể trong tiết học, quy trình dạy học hướng đến tổ chức hoạt động học
cho học sinh, các phương pháp, kĩ thuật dạy học, hình thức tổ chức để thực
hiện hoạt động học. Bên cạnh đó, việc lựa chọn phương tiện và đồ dùng dạy
học, môi trường học tập cũng rất quan trọng để hỗ trợ cho việc phát triển năng
lực của học sinh.
TỪ KHÓA: Thiết kế dạy học; Chương trình Giáo dục phổ thông mới; văn bản văn học.
Nhận bài 05/8/2019 Nhận kết quả phản biện và chỉnh sửa 20/9/2019 Duyệt đăng 25/10/2019.
b. Người học sẽ phát triển các NL chung nào?
1. Đặt vấn đề
CT GDPT 2018 xác định 3 nhóm NL chung là: NL tự chủ
và tự học, NL giao tiếp và hợp tác, NL giải quyết vấn đề và
sáng tạo [2; tr.5]. GV khi thiết kế cần chủ động xác định đưa
các NL chung này vào mục tiêu bài học. Có thể chọn một
hoặc nhiều NL chung nhưng nên có trọng điểm tập trung
vào một nhóm NL chung trong một bài học, coi đó là trọng
tâm. Khi thiết kế các tiết đọc - hiểu, việc GV chọn nhóm NL
chung nào cần phải tính đến trên cơ sở văn bản đọc - hiểu
đó phù hợp với việc phát triển nhóm NL nào nhiều hơn,
hoặc GV chủ định đưa nhóm NL chung nào vào tiết dạy.
Thiết kế dạy học theo Chương trình (CT) Giáo dục phổ
thông (GDPT) 2018 là thiết kế dạy học phát triển năng lực
(PTNL). Thiết kế “tập trung vào mục tiêu hình thành và
PTNL, học sinh (HS) thực hiện các hoạt động để tự tìm ra
kiến thức, hiểu biết phù hợp với mình, qua đó biết cách học
và biết tự học” [1]. Vì vậy, giáo viên (GV) cần hiểu rõ các
đặc điểm và quy trình của thiết kế dạy học PTNL để thiết
kế bài dạy. Với môn Ngữ văn ở trung học cơ sở (THCS),
dạy học đọc - hiểu văn bản văn học (VBVH) là một phần
quan trọng để PTNL ngôn ngữ, năng lực (NL) văn học và
các NL chung. Việc dạy học đọc - hiểu VBVH thường dễ
sa vào giảng giải nội dung. Nay phải chuyển từ giảng giải
sang tổ chức hoạt động, chuyển từ nội dung sang NL. Vậy,
thiết kế dạy học như thế nào để đáp ứng được mục tiêu này?
Bài viết đưa ra một số gợi ý về thiết kế dạy học giúp GV có
thêm một cách tiếp cận từ góc độ dạy học đọc - hiểu VBVH
môn Ngữ văn ở THCS.
2.1.2. Lựa chọn nội dung dạy học
Lựa chọn nội dung dạy học cần căn cứ vào yêu cầu cần
đạt trong khung CT Ngữ văn 2018. Với tiết dạy đọc - hiểu,
GV căn cứ vào mục tiêu cần đạt của 4 NL, trong đó chú
trọng 3 NL: Đọc - hiểu, nói, nghe.
Để xác định nội dung dạy học, GV cần hiểu sâu giá trị nội
dung và giá trị nghệ thuật của tác phẩm. Trên cơ sở đó, GV
chọn lọc những nội dung cụ thể phù hợp với HS, phục vụ
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Một số gợi ý thiết kế dạy học văn bản văn học ở trung học cho mục tiêu đã đặt ra ban đầu. Tránh việc nhồi nhét kiến
cơ sở theo Chương trình Giáo dục phổ thông mới
2.1.1. Xác định mục tiêu bài học
thức, bắt HS phải hiểu tác phẩm như một nhà nghiên cứu
văn học. Thiết kế NL thay vì nặng về nội dung dạy học nay
thiên về việc dạy học bằng cách nào? Từ nội dung học, HS
ứng dụng được gì để hiểu các tác phẩm khác cũng như hiểu
chính mình, những người xung quanh mình?... Vì vậy, dạy
học đọc - hiểu VBVH, GV không nên đưa tràn lan tất cả
các vấn đề trong tác phẩm. Hãy chọn lựa để HS nắm được
chỉnh thể tác phẩm và đi sâu vào những vấn đề đặc sắc nhất.
Khi thiết kế dạy học các môn học theo CT GDPT 2018,
việc xác định mục tiêu của bài học phải được xây dựng trên
cơ sở xác định được các thành tố của NL mà HS cần đạt
được sau mỗi bài học, bao gồm việc xác định mục tiêu về
NL chuyên môn và NL chung. GV cần xác định rõ:
a. Người học sẽ PTNL ngôn ngꢀ và NL văn học gì?
Để xác định mục tiêu này, GV cần: Dựa vào các biểu hiện
cụ thể của NL ngôn ngữ và NL văn học trong khung CT
Ngữ văn ở THCS tương ứng với khối lớp mình đang thiết
kế; Dựa vào VBVH sẽ tổ chức cho HS.
2.1.3. Lựa chọn phương pháp, kĩ thuật và hình thức dạy học
Về phương pháp dạy học (PPDH), CT GDPT tổng thể
2018 chỉ rõ: “Các môn học và hoạt động giáo dục trong nhà
TẠP CHÍ KHOA HỌC GIÁO DỤC VIỆT NAM
56
Nguyễn Thị Quế
trường áp dụng các phương pháp tích cực hoá hoạt động dụng để tổ chức hoạt động đọc - hiểu.
Ví dụ: Với bài Sang thu (Hữu Thỉnh), GV có thể sử dụng
kĩ thuật động não khi bắt đầu tìm hiểu tác phẩm với câu hỏi:
Em nghĩ đến những điều gì khi sang thu? HS có thể có vô
vàn những ý tưởng phong phú khi thu về tùy vào đặc điểm ở
mỗi vùng miền nơi các em sinh sống: Gió heo may se lạnh,
mùi cốm thơm dịu ngọt, hoa sữa nồng nàn, trời mây bàng
bạc, không gian hanh hao, nắng nhạt,... Từ những ý tưởng
trên, GV đã khơi dậy những trải nghiệm, tạo không khí để
HS đọc - hiểu văn bản.
Để phát triển các NL chung, GV có thể chủ động lựa chọn
phương pháp và kĩ thuật dạy học phù hợp. PPDH hợp tác,
kĩ thuật khăn trải bàn, kĩ thuật ổ bi,…rất phù hợp để PTNL
giao tiếp và hợp tác. PPDH giải quyết vấn đề, kĩ thuật tia
chớp, kĩ thuật động não…rất phù hợp để PTNL giải quyết
vấn đề và sáng tạo.Tất cả các PPDH tích cực theo lối thầy tổ
chức, trò thực hiện đều có thể PTNL tự chủ, tự học cho HS.
của HS, trong đó GV đóng vai trò tổ chức, hướng dẫn hoạt
động cho HS, tạo môi trường học tập thân thiện và những
tình huống có vấn đề để khuyến khích HS tích cực tham gia
vào các hoạt động học tập, tự phát hiện NL, nguyện vọng
của bản thân, rèn luyện thói quen và khả năng tự học, phát
huy tiềm năng và những kiến thức, kĩ năng đã tích lũy được
để phát triển” [3; tr.32]. Sử dụng các PPDH tích cực là cách
để hình thành và phát triển NL người học. Các PPDH được
chọn lựa để phù hợp với nội dung dạy học. Một số PPDH
có thể sử dụng trong dạy học đọc - hiểu VBVH như sau:
- PPDH hợp tác: Dạy học hợp tác phát huy được tính tích
cực, tính trách nhiệm; PTNL cộng tác làm việc và NL giao
tiếp của HS. Khi tiến hành đọc - hiểu văn bản, GV tổ chức
HS thành các nhóm và sử dụng kĩ thuật ổ bi, XYZ, khăn
trải bàn,… để HS tiến hành trao đổi, thảo luận theo nhóm.
Dạy học hợp tác được sử dụng để HS tìm hiểu những vấn đề
như: Phân tích hình tượng nghệ thuật, phân tích giá trị nghệ
thuật, tìm hiểu đặc điểm thể loại văn học…
2.1.4. Thiết kế các hoạt động học
Có nhiều cách khác nhau để tổ chức cho HS đọc - hiểu
tác phẩm văn học. Tác giả hướng đến phân tích một quy
trình dạy học đọc - hiểu VBVH như sơ đồ dưới đây (xem
Sơ đồ 1):
- PPDH giải quyết vấn đề: Các vấn đề đưa ra để HS xử
lí, giải quyết cần phù hợp với chủ đề bài học, trình độ nhận
thức của HS, gần gũi với cuộc sống thực, chứa đựng những
mâu thuẫn cần giải quyết để từ đó gợi ra cho HS nhiều
hướng suy nghĩ, cách giải quyết vấn đề. PPDH giải quyết
vấn đề phát triển khả năng tư duy, NL. Phương pháp này rất
phù hợp để HS tìm hiểu những vấn đề liên quan đến việc lí
giải, cắt nghĩa nội dung tác phẩm. Ví dụ: Đọc - hiểu truyện
Thánh Gióng, GV đưa ra vấn đề: Lí giải chiến thắng của
Thánh Gióng, có người cho rằng đây là chiến thắng của
người anh hùng tài giỏi, có người cho rằng đây là chiến
thắng của sức mạnh đoàn kết dân tộc. Em có ý kiến gì về
vấn đề này? Đây là vấn đề đòi hỏi HS phải phân tích các chi
tiết quan trọng trong tác phẩm, biết liên hệ và tổng hợp để
khái quát hóa nội dung ý nghĩa hình tượng Thánh Gióng.
- Phương pháp đóng vai: Đây là PPDH rất phù hợp với
hoạt động đọc - hiểu, nhất là với những văn bản có yếu tố
tự sự. Phương pháp này còn được gọi là sân khấu hóa tác
phẩm văn học để HS dễ đồng cảm và cảm nhận sâu sắc hơn
tác phẩm. Khi tổ chức phương pháp trên, GV cần lưu ý:
Dành thời gian phù hợp cho HS thảo luận, xây dựng kịch
bản và chuẩn bị đóng vai, khích lệ những HS nhút nhát
tham gia. Chuẩn bị đạo cụ và hóa trang đơn giản để tăng
tính hấp dẫn. Ví dụ: Đóng lại tiểu phẩm Thầy bói xem voi
sau khi đọc - hiểu tác phẩm.
KHỞI ĐỘNG
KHÁM PHÁ KIẾN THỨC
LUYỆN TẬP
VẬN DỤNG
Hình 1: Quy trình dạy học đọc - hiểu VBVH
Bước 1: Khởi động
Để khởi động, GV có thể sử dụng một số kĩ thuật dạy
học tích cực như: Trò chơi, đóng vai, động não, xem video,
nghe nhạc, xem tranh ảnh và thảo luận,... Mục tiêu là khơi
dậy được hứng thú và tạo sợi dây kết nối giữa người đọc
và VBVH.
- Phương pháp vấn đáp: Đây là phương pháp thường
được coi là truyền thống. Song phương pháp này dễ sử
dụng nhất trong giờ đọc - hiểu. Khi sử dụng phương pháp
này, GV nên chú ý trong việc xây dựng các câu hỏi: Phù
hợp với đặc điểm nhận thức của HS, hệ thống câu hỏi logic,
đi đúng vào trọng tâm nội dung đọc - hiểu. Ngoài ra, GV
cần phối hợp phương pháp vấn đáp với các phương pháp
tích cực khác. Hình thức tổ chức khi dạy học vấn đáp cũng
cần kết hợp giữa hoạt động cá nhân và hoạt động nhóm.
- Về kĩ thuật dạy học: Các kĩ thuật dạy học tích cực như:
Ví dụ: Khởi động khi học văn bản Làng (Kim Lân), GV
tổ chức khởi động bằng cách HS thực hiện nhiệm vụ: Hãy
chia sẻ với bạn bè, thầy cô về nơi em sinh sống?
HS có thể chuẩn bị trước ở nhà những bức tranh hay đặc sản
của quê hương, những cảm nhận của riêng em về mảnh đất
yêu quý của mình. Từ đó, GV kết luận và liên hệ tới bài học.
Bước 2: Khám phá kiến thức
Với bước 2, HS thực sự thâm nhập vào bài học, khám phá
những khái niệm, tri thức mới. Đây là bước trọng tâm của
quá trình dạy học. Đối với dạy học VBVH, GV có thể cho
KWL, tia chớp, sơ đồ tư duy, động não,... đều có thể sử HS thực hiện các bước sau:
Số 22 tháng 10/2019
57
NGHIÊN CỨU LÍ LUẬN
Bước 4: Vận dụng
a. Đọc trải nghiệm văn bản và nêu cảm nhận chung ban
Hoạt động vận dụng diễn ra khi HS biết đưa những giá trị
vừa được tiếp nhận vào ứng dụng, thực hành trong bối cảnh
mới. Vận dụng giúp nâng cao NL tự học, tự đọc - hiểu các
tác phẩm văn học ngoài tác phẩm đã học. Vận dụng giúp
HS gắn nội dung tác phẩm với đời sống của chính mình,
hiểu sâu sắc hơn về mình và đời sống xã hội.
Ví dụ: Vận dụng sau khi học đặc điểm chứa đựng bài học
nhân sinh trong truyện ngụ ngôn: Tìm hiểu bài học đặt ra
trong một truyện ngụ ngôn khác mà em đã biết; Vận dụng
sau khi học tác phẩm Làng (Kim Lân): Hãy thực hiện một
dự án tại địa phương em sinh sống để quảng bá những nét
đẹp của địa phương nhằm thể hiện tình cảm và niềm tự hào
đối với quê hương.
đầu
- Đọc trải nghiệm: GV cần tạo cơ hội cho HS được đọc
trải nghiệm văn bản như cuộc thám hiểm đầu tiên vào thế
giới ngôn từ. Với HS ở THCS, cần yêu cầu HS đọc trước
ở nhà và kiểm soát việc đọc bằng phiếu bài tập. Các phiếu
bài tập được thiết kế bám sát vào văn bản để GV kiểm soát
được việc đọc.
Hoạt động đọc trên lớp cần diễn ra đa dạng: HS tự đọc,
HS nghe GV hoặc bạn đọc diễn cảm một đoạn, trong đó
quan trọng nhất là HS phải tự mình đọc. Nếu văn bản quá
dài, GV có thể yêu cầu HS đọc những đoạn tiêu biểu, yêu
cầu HS tóm tắt.
- Nêu cảm nhận chung ban đầu: Cảm nhận ban đầu
thường mang màu sắc cảm xúc và để lại ấn tượng sâu đậm
với HS. Có thể là cảm nhận chung về tác phẩm hoặc cảm
nhận về một khía cạnh trong tác phẩm: Về nhân vật chính,
về cuộc sống của các nhân vật, về bức tranh thiên nhiên,…
GV hãy tạo cho HS môi trường thân thiện, cởi mở, không
áp đặt, kích thích HS tư duy.
2.1.5. Lựa chọn phương tiện dạy học
“Phương tiện dạy học được dùng để chỉ những thiết bị
dạy học (như các loại đồ dùng trực quan, dụng cụ máy
móc…), những trang thiết bị, kĩ thuật mà thầy trò dùng khi
giải quyết nhiệm vụ dạy học” [4; tr.6]. Phương tiện dạy học
b. Hình dung, tưởng tượng để tái tạo lại thế giới văn bản góp phần làm tăng hiệu quả dạy học của GV; làm rõ các nội
Đây là bước để HS thâm nhập vào thế giới hình tượng dung học tập; khích lệ người học học tập và giúp GV trở
được xây dựng bằng ngôn từ. Ở thao tác này, tưởng tượng nên sáng tạo. Để thiết kế, lựa chọn phương tiện dạy học,
đóng vai trò quan trọng. Thông qua tưởng tượng, HS hình GV cần chú ý: Phương tiện và học liệu phải phù hợp với
dung lại một phần, hay toàn bộ thế giới nghệ thuật của văn nội dung, phương pháp, kĩ thuật dạy học. Lựa chọn phương
bản. Để HS sáng tạo ngay từ thao tác đó, trên cơ sở cốt lõi tiện, học liệu để phát triển được NL của HS. Lựa chọn, tìm
văn bản, GV khuyến khích các em tái tạo lại văn bản bằng kiếm, sáng tạo các đồ dùng dạy học, học liệu, tư liệu với
ngôn ngữ của mình, theo cách diễn đạt của bản thân, không khối lượng phù hợp. Ưu tiên những học liệu có sẵn, dễ sử
kể lại y nguyên tác phẩm. GV có thể sử dụng các hình thức dụng như trích đoạn sách, báo hay tranh ảnh, trích đoạn
sau để thúc đẩy HS hình dung, tưởng tượng nhằm tái tạo băng hay đĩa ghi âm, băng hay đĩa hình, các mô hình tự xây
dựng, tài liệu tự sưu tập, phiếu học tập...
lại thế giới nghệ thuật của văn bản như: Kể lại những gì em
nhìn thấy, nghe thấy, cảm nhận được khi đọc văn bản hoặc
diễn lại một cảnh ngắn, một đoạn thoại.
c. Phân tích, lí giải, cắt nghĩa các yếu tố nội dung, nghệ
thuật của văn bản
Dạy học Ngữ văn ở THCS theo CT GDPT mới cần đa
dạng hóa các phương tiện dạy học. Đó có thể là một bộ
phim có kịch bản dựa trên các tác phẩm văn học trong nhà
trường (Ví dụ: HS xem phim Chị Dậu khi học đoạn trích
Tức nước vỡ bờ (Ngô Tất Tố). Đó có thể là những tranh,
ảnh, video cung cấp các kiến thức lên quan đến nội dung
văn bản trong sách giáo khoa (Ví dụ: Khi học tác phẩm
Hoàng Lê nhất thống chí (Hoàng Lê nhất thống chí), GV
có thể chiếu phim tư liệu về lịch sử chống quân Thanh xâm
lược của nghĩa quân Tây Sơn, giúp HS hiểu về giá trị lịch sử
và giá trị văn học của tác phẩm)... Việc sử dụng các tư liệu
này không chỉ hỗ trợ HS tìm hiểu nội dung bài học mà còn
tạo cơ hội để HS được trải nghiệm nhiều hơn.
Ở bước này, GV hướng dẫn HS đọc hiểu sâu các yếu tố
nội dung, nghệ thuật của văn bản qua hệ thống câu hỏi. Đây
là bước quan trọng đòi hỏi HS phải sử dụng thao tác liên
tưởng để tìm ra ý nghĩa hàm ẩn của hình tượng văn học. Do
đó, GV cần linh hoạt sử dụng các phương pháp và kĩ thuật
dạy học giúp HS tự kiến tạo tri thức từ văn bản, đánh giá,
vận dụng sáng tạo văn bản và rút ra cách đọc văn bản theo
đặc trưng thể loại. Để giúp HS thực hiện tốt bước này, GV
cần biết chọn lựa các chi tiết, hình ảnh, sự việc đắt giá trong
VBVH; sử dụng hệ thống câu hỏi đọc - hiểu hợp lí theo các
cấp độ, bao gồm: Câu hỏi phát hiện, câu hỏi phân tích, suy
luận; câu hỏi đánh giá phản hồi, câu hỏi so sánh kết nối,...
PPDH có thể sử dụng: Dạy học giải quyết vấn đề, dạy học
hợp tác, phương pháp vấn đáp,… Hình thức tổ chức nên kết
hợp làm việc cá nhân với làm việc nhóm.
2.1.6. Lựa chọn môi trường học tập
Môi trường học tập là nơi diễn ra hoạt động của GV và
HS trong không gian, thời gian xác định. Trong môi trường
này, có sự tương tác giữa người dạy và người học. Môi
trường học tập không tự có sẵn mà GV cần phải tạo lập,
phát triển, duy trì và nuôi dưỡng nó. Có thể kể đến những
Bước 3: Luyện tập
Ở bước này, HS được luyện tập, khắc sâu các kĩ năng, kiểu môi trường thường được lựa chọn sau đây: Giờ lên
kiến thức đã học. HS được thực hành những bài tập liên lớp, môi trường dã ngoại, môi trường trò chơi, môi trường
quan đến bài học. GV có thể sử dụng bài tập trắc nghiệm thực tiễn... Việc lựa chọn môi trường học tập đa dạng sẽ
hoặc tự luận ngắn.
mang lại hiệu quả tích cực và tăng hứng thú cho HS.
TẠP CHÍ KHOA HỌC GIÁO DỤC VIỆT NAM
58
Nguyễn Thị Quế
Trong hoạt động dạy học môn Ngữ văn THCS, sử dụng ra hình ảnh gì?
đa dạng môi trường học tập là việc cần khuyến khích. Học
một tác phẩm văn học về các cuộc chiến tranh chống ngoại
xâm của dân tộc mà HS được tham quan, dã ngoại tại địa
điểm lịch sử (bảo tàng lịch sử, di tích lịch sử...) hoặc được
nghe những chiến binh năm xưa kể chuyện chiến trường,
được đi viếng nghĩa trang liệt sĩ, thăm bà mẹ Việt Nam
anh hùng chắc chắn các em sẽ hiểu sâu sắc hơn tác phẩm
đã học, biết liên hệ kiến thức đã học với thực tế đời sống.
Học các tác phẩm văn học, GV có thể tổ chức cho HS đóng
kịch lại câu chuyện đã học. Việc tổ chức sân khấu hóa tác
phẩm văn học là phương pháp tốt để tạo ra môi trường học
tập mang màu sắc nghệ thuật, nơi HS có cơ hội để nhập vai,
hóa thân, trải nghiệm.
HS trả lời theo suy nghĩ cá nhân, GV dẫn dắt vào bài học.
Hoạt động 2: Hình thành kiến thức
a. Đọc và nêu cảm nhận chung
- Đọc văn bản: GV đọc mẫu; HS đọc văn bản trong sách
giáo khoa.
- HS chia sꢀ nhóm đôi (trong 2 phút) nêu cảm nhận chung
về nhân vật ếch bằng cách trả lời câu hỏi: Em thấy ếch như
thế nào? HS báo cáo trước lớp (2-3 HS).
b. Hình dung và kể lại thế giới văn bản
* Tìm hiểu từ ngữ: HS tìm hiểu nghĩa của các từ khó
trong sách giáo khoa thông qua trao đổi với bạn và đọc chú
thích trong sách giáo khoa, tra từ điển (nếu cần).
* Hình dung và kể lại:
- GV yêu cầu HS hoàn thành phiếu bài tập trong thời gian
5 phút (xem Bảng 1).
- HS làm việc theo nhóm đôi.
2.2. Thiết kế minh họa dạy học đọc - hiểu văn bản văn học
TRUYỆN NGỤ NGÔN: ẾCH NGỒI ĐÁY GIẾNG
(Lớp 6)
1. Mục tiêu
Bảng 1: Phiếu bài tập hình dung và kể lại thế giới văn bản
- Phát triển NL đọc - hiểu, NL văn học:
+ Biết phân tích nhân vật ếch qua: Hành động, thái độ
của nhân vật.
+ Hiểu ý nghĩa hàm ẩn được gửi gắm trong truyện ngụ
ngôn Ếch ngồi đáy giếng.
+ Chỉ ra được đặc điểm của thể loại truyện ngụ ngôn.
+ Biết liên hệ bài học trong câu chuyện với trải nghệm
của bản thân.
+ Biết phê phán thói chủ quan, kiêu ngạo và tích cực học
tập, rèn luyện để nâng cao hiểu biết của bản thân.
- Phát triển các NL chung:
+ Tự chủ, tự học: Vận dụng được một cách linh hoạt kiến
thức, kĩ năng đã học để giải quyết vấn đề trong những tình
huống mới. Từ câu chuyện con ếch, liên hệ bản thân để
nhận ra những điều mình cần học hỏi.
+ Giao tiếp, hợp tác: Thông qua các hoạt động nhóm, HS
biết mục đích giao tiếp, nội dung giao tiếp, hình thức giao
tiếp. HS nắm được nhiệm vụ của mình, biết phối hợp với
bạn để tạo ra sản phẩm của nhóm.
+ Giải quyết vấn đề và sáng tạo: Biết phân tích vấn đề,
giải quyết vấn đề để tìm ra ý nghĩa câu chuyện. Sáng tạo
trong hình thức đóng vai.
2. Chuẩn bị bài học
Chuẩn bị của GV:
- Phương pháp và kĩ thuật dạy học: Phương pháp vấn đáp,
giải quyết vấn đề, dạy học hợp tác, đóng vai…
- Phương tiện dạy học: Sách giáo khoa, các phiếu bài tập
cho HS, máy tính, máy chiếu để chiếu các phiếu bài tập, đạo
cụ để đóng kịch.
Nhân vật
Nhận xét của em
Hoàn cảnh sống của ếch:
+ Sống ở đâu?
....................................................................
+ Cộng đồng xung quanh nó là ai?
....................................................................
Hành động của ếch:
....................................................................
Suy nghĩ của con ếch:
....................................................................
- HS trình bày kết quả thảo luận. Các nhóm bổ sung ý
không trùng lặp với nhóm trước, nhất là ở phần nhận xét.
- HS chỉ ra được: Ếch sống trong một cái giếng, xung
quanh nó là nhái, cua, ốc. Đó là điều kiện sống chật hẹp,
nhỏ bé, ẩm ướt với một cộng đồng xung quanh cũng ít ỏi,
toàn những loài vật yếu ớt. Hoàn cảnh sống như vậy khiến
cho mỗi tiếng kêu của ếch trở nên vang động, khiến các con
vật hoảng sợ. Đây là cơ sở để ếch nghĩ bầu trời trên đầu chỉ
bé bằng chiếc vung và nó thì oai như một vị chúa tể. Đấy
là một suy nghĩ chủ quan, ngây thơ cho thấy ếch là một kꢀ
thiếu hiểu biết nhưng lại huênh hoang, ngạo mạn.
c. Đọc hiểu chi tiết văn bản
- Tìm hiểu bài học của truyện:
+ GV đưa ra vấn đề: Có bạn cho rằng ếch bị giẫm bẹp vì
do mưa to, nước dềnh lên khiến ếch bị ra khỏi giếng. Có
bạn cho rằng ếch bị dẫm bẹp vì ếch làm theo thói quen khi
sống trong giếng. Em có ý kiến gì về vấn đề này? Bài học
em rút ra sau khi đọc câu chuyện?
+ HS thảo luận nhóm (5 phút) sau đó trình bày (GV cũng
có thể phát cho mỗi HS một tấm thiệp nhỏ, mỗi em ghi một
bài học rút ra từ câu chuyện và dán lên bảng cuối lớp học).
HS chỉ ra được nguyên nhân: Rời khỏi môi trường sống
Chuẩn bị của HS:
- Trước khi đến lớp HS cần: Đọc trước văn bản; tìm hiểu
những kiến thức cơ bản; trả lời các câu hỏi đọc hiểu văn
bản.
3. Tiến trình hoạt động học
Hoạt động 1: Khởi động:
Sử dụng kĩ thuật tia chớp, trong 2 phút thực hiện yêu cầu: nhỏ hẹp, ếch được ra ngoài thế giới rộng lớn nhưng ếch vẫn
Đọc câu thành ngữ “Ếch ngồi đáy giếng”, em tưởng tượng giữ thói quen cũ: Hành động nghênh ngang, nhâng nháo,
Số 22 tháng 10/2019
59
NGHIÊN CỨU LÍ LUẬN
coi thường người khác. Vì vậy, cái chết của ếch là một tất
yếu.
Về mục tiêu: Xác định rõ các mục tiêu phát triển NL đọc
- hiểu, NL văn học và NL chung.
Bài học: Mượn chuyện về con ếch, tác giả dân gian nói
về bài học cho con người:
+ Phê phán những người hiểu biết ít ỏi, hạn hẹp nhưng tự
cho mình là nhất, tự cao tự đại, coi thường người khác. Thói
xấu này không chỉ khiến người đó trở nên lạc hậu, thụt lùi
mà có thể trả giá bằng tính mạng.
+ Câu chuyện nhắc nhở mỗi người cần biết khiêm tốn
học hỏi để mở mang hiểu biết vì thế giới ngoài kia vô cùng
rộng lớn, bao la.
Về các hoạt động học: Tiến trình tổ chức bài học được
thiết kế dựa trên hoạt động học của HS, giúp các em hoạt
động, trải nghiệm, tự kiến tạo nên kiến thức, kĩ năng:
Khởi động, hình thành kiến thức, luyện tập, vận dụng. Các
phương pháp được sử dụng là: PPDH hợp tác, phương pháp
vấn đáp, phương pháp giải quyết vấn đề, phương pháp đóng
vai, phương pháp trò chơi. Các hình thức tổ chức lớp học cá
nhân, nhóm linh hoạt. Trong mỗi hoạt động hướng đến hình
thành và phát triển NL cho HS. Cụ thể:
- Tìm hiểu đặc điểm của truyện ngụ ngôn:
GV yêu cầu HS hoàn thành phiếu bài tập (xem Bảng 2)
Hoạt động hình thành kiến thức:
NL đọc - hiểu, NL văn học:
+ Biết phân tích nhân vật ếch qua: Hành động, thái độ
của nhân vật.
+ Hiểu ý nghĩa hàm ẩn được gửi gắm trong truyện ngụ
ngôn Ếch ngồi đáy giếng.
+ Chỉ ra được đặc điểm của thể loại truyện ngụ ngôn.
NL tự chủ, tự học: Thông qua hình thức các phiếu bài tập,
HS biết tự học để giải quyết nhiệm vụ.
Bảng 2: Phiếu bài tập tìm hiểu đặc điểm truyện ngụ ngôn
Các yếu tố của truyện ngụ ngôn
Ngôn ngữ
Nhận xét của em
Cốt truyện
Dung lượng
NL giao tiếp, hợp tác: Thông qua các hoạt động nhóm,
HS biết mục đích giao tiếp, nội dung giao tiếp, hình thức
giao tiếp. HS nắm được nhiệm vụ của mình, biết phối hợp
với bạn để tạo ra sản phẩm của nhóm.
Hình ảnh, chi tiết
Ý nghĩa
Hoạt động luyện tập:
NL đọc - hiểu, NL văn học:
+ Biết liên hệ bài học trong câu chuyện với trải nghệm
của bản thân.
+ Biết phê phán thói chủ quan, kiêu ngạo và tích cực học
tập, rèn luyện để nâng cao hiểu biết của bản thân.
NL giao tiếp, hợp tác: Thông qua các hoạt động nhóm là
đóng vai, HS biết mục đích giao tiếp để cùng xây dựng kịch
bản, biết phối hợp với bạn để tạo ra sản phẩm của nhóm.
NL sáng tạo: Biết tạo lời thoại riêng cho kịch bản, sáng
tạo trong hình thức đóng vai.
HS trình bày kết quả, nhận xét về đặc điểm nghệ thuật của
truyện ngụ ngôn: Cốt truyện đơn giản, cô đúc; dung lượng
ngắn gọn; ngôn ngữ của đời sống nên giản dị; hình ảnh chi
tiết đắt giá, đa nghĩa; ý nghĩa: Qua chuyện về con vật, loài
vật để nói tới con người. Bài học được gửi gắm trong truyện
ngụ ngôn vì vậy nhẹ nhàng nhưng vô cùng thấm thía.
Hoạt động 3: Luyện tập
- Hoạt động nhóm: HS đóng kịch Ếch ngồi đáy giếng. GV
chia lớp thành nhiều nhóm có số lượng tương đương nhau.
Mỗi nhóm xây dựng kịch bản, viết lời cho nhân vật và tổ
chức đóng vai. Sau đó GV chọn 2 nhóm lên diễn trước lớp.
Hoạt động 4: Vận dụng
- Trong 5 phút, HS ghi ra giấy được cắt hình chú ếch
những điểm tốt của mình và những điểm mình cần học hỏi.
GV tổ chức chia sꢀ bằng kĩ thuật ổ bi: HS đứng thành 2
vòng tròn đồng tâm quay mặt vào nhau, 2 HS đối diện chia
sꢀ với nhau. Sau đó vòng trong đứng yên, vòng ngoài dịch
chuyển sang phải/trái, 2 HS đối diện tiếp tục chia sꢀ. Kết
thúc chia sꢀ, HS dán lên góc chia sꢀ trong lớp học. HS có
nhiều điểm cần học hỏi nhất được phong danh hiệu “Chú
ếch ham học nhất”.
Hoạt động vận dụng:
NL đọc - hiểu và NL tự chủ, tự học: Biết liên hệ bài học
trong câu chuyện tới bản thân, nhận thức những điểm tốt và
những điểm cần học hỏi của mình. Việc phong danh hiệu
cho HS là “Chú ếch ham học nhất” giúp các em tự nhận
thức: Mình đã khiêm tốn chưa?
Hoạt động tổng kết, đánh giá:
NL tự chủ, tự học: Tự đánh giá thái độ và kết quả học tập
của mình. Trên cơ sở đó, HS biết chủ động và tích cực hơn
trong hoạt động học tập.
Hoạt động 5: Tổng kết - đánh giá
- HS tổng kết ý nghĩa của truyện Ếch ngồi đáy giếng và
đặc điểm của truyện ngụ ngôn.
3. Kết luận
Sự chuyển đổi CT từ tiếp cận nội dung sang tiếp cận NL
kéo theo sự chuyển đổi từ thiết kế dạy học nội dung sang
- HS tự đánh giá về thái độ và khả năng hợp tác trong tiết thiết kế dạy học NL. Thiết kế dạy học PTNL đòi hỏi sự đổi
học.
- GV tổng kết - đánh giá.
mới từ mục tiêu dạy học, nội dung dạy học, phương pháp
và kĩ thuật dạy học đến phương tiện dạy học, môi trường
Thiết kế truyện ngụ ngôn Ếch ngồi đáy giếng là một thiết học tập…Theo đó, thiết kế dạy học PTNL hướng đến tổ
kế bài học theo hướng PTNL. chức hoạt động học cho HS, PTNL tự học, phối hợp giữa
TẠP CHÍ KHOA HỌC GIÁO DỤC VIỆT NAM
60
Nguyễn Thị Quế
hoạt động cá nhân và hoạt động nhóm, tạo cơ hội cho HS kiến thức vào ngữ cảnh mới.Tuy nhiên, thiết kế dạy học
ứng dụng kết quả học tập vào thực tiễn.Thiết kế dạy học
đọc - hiểu VBVH môn Ngữ văn THCS yêu cầu GV không
chỉ nắm chắc tác phẩm văn học mà cần bám vào khung
CT, nắm được quy trình tổ chức dạy học đọc - hiểu, biết
vận dụng linh hoạt các phương pháp và kĩ thuật dạy học
đọc - hiểu, đồng thời linh hoạt trong thực tiễn dạy học.
không bao giờ bị gò bó trong một quy trình cứng nhắc cụ
thể nào. Một tiết dạy đọc - hiểu hay và hấp dẫn phụ thuộc
cả vào kinh nghiệm và NL sáng tạo của mỗi GV. Khi GV
có NL thiết kế dạy học thì việc lựa chọn và sử dụng tài
liệu dạy học nào hay VBVH nào không còn tuyệt đối quan
Qua đó, HS hiểu được ý nghĩa của tác phẩm, biết vận dụng trọng.
Tài liệu tham khảo
[1] Đỗ Ngọc Thống (chủ biên) - Phạm Thị Thu Hiền - Bùi
Minh Đức - Đỗ Thu Hà - Lê Thị Minh Nguyệt, (2019),
Dạy học phát triển năng lực học sinh môn Ngꢀ văn Trung
học cơ sở, NXB Đại học Sư phạm, Hà Nội.
[2] Bộ Giáo dục và Đào tạo, (2018), Chương trình Giáo dục
phổ thông môn Ngꢀ văn, Hà Nội.
[6] Đặng Thành Hưng, (10/2004), Kĩ thuật thiết kế bài học
theo nguyên tắc hoạt động, Tạp chí Phát triển Giáo dục,
tr.6.
[7] Đỗ Ngọc Thống, (2019), Giáo án theo yêu cầu phát triển
giao-an.
[3] Bộ Giáo dục và Đào tạo, (2018), Chương trình Giáo dục
phổ thông tổng thể, Hà Nội.
[4] Nguyễn Minh Trung, (2018), Phương tiện dạy học,
[5] Bộ Giáo dục và Đào tạo, (2000), Sách Ngꢀ văn 6,7,8,9,
NXB Giáo dục Việt Nam, Hà Nội.
[8] Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam, (2018), Nghiên cứu
thiết kế dạy học một số môn học và hoạt động trải nghiệm
theo Chương trình Giáo dục phổ thông mới, Trung tâm
Phát triển bền vững chất lượng giáo dục phổ thông quốc
gia, Nhiệm vụ nghiên cứu thường xuyên, Hà Nội.
SOME PROPOSALS FOR DESIGNING LESSON PLANS FOR TEACHING
READING COMPREHENSION OF LITERARY TEXTS AT SECONDARY LEVEL
UNDER THE NEW GENERAL EDUCATION CURRICULUM 2018
Nguyen Thi Que
The Vietnam National Institute of Educational Sciences
101 Tran Hung Dao, Hoan Kiem, Hanoi, Vietnam
Email: nguyenque[email protected]
ABSTRACT: Under the new general education curriculum 2018, designing
lesson plans is based on competence-development approach. Teaching
reading comprehension of literary texts at secondary level aims at
developing the language competences, literary competences, and
general competences for students. Therefore, when designing reading
comprehension texts, teachers should focus on determining the specific
competency requirements in each lesson, teaching process, teaching
methods, and teaching forms to organize learning activities for students.
In addition, the teachers need to pay attention to teaching facilities
and supplies, as well as learning environment to improve students’
competencies.
KEYWORDS: Designing teaching activities; the new general education curriculum;
literary texts.
Số 22 tháng 10/2019
61
6 trang
34880
Free
Bạn đang xem tài liệu "Một số gợi ý khi thiết kế dạy học đọc - hiểu văn bản văn học môn Ngữ văn ở trung học cơ sở theo Chương trình Giáo dục phổ thông 2018", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- mot_so_goi_y_khi_thiet_ke_day_hoc_doc_hieu_van_ban_van_hoc_m.pdf
