Một số vấn đề nổi bật trong quan hệ Ả Rập Xê Út - Mỹ giai đoạn 2011-2020
NGHIÊN CỨU NƯỚC NGOÀI, TẬP 37, SỐ 2 (2021)
98
MỘT SỐ VẤN ĐỀ NỔI BẬT
TRONG QUAN HỆ Ả RẬPXÊ ÚT – MỸ
GIAI ĐOẠN 2011-2020
Hoàng Thị Mai Phương*
Bộ môn Ngôn ngữ và Văn hóa Ả Rập – Trường Đại học Ngoại ngữ, ĐHQGHN,
Phạm Văn Đồng, Cầu Giấy, Hà Nội, Việt Nam
Nhận bài ngày 19 tháng 08 năm 2020
Chỉnh sửa ngày 25 tháng 09 năm 2020; Chấp nhận ngày 16 tháng 03 năm 2021
Tóm tắt: Mối quan hệ Ả Rập Xê Út – Mỹ từ lâu đã được biết đến là mối quan hệ đồng minh
chiến lược, bất chấp những sự khác biệt giữa một quốc gia theo chế độ quân chủ và một quốc gia cộng
hòa lập hiến. Cho đến nay, Ả Rập Xê Út là một trong những đồng minh thân thiết nhất, là đối tác kinh
tế mạnh nhất và là đối tác chiến lược quan trọng của Mỹ ở Trung Đông. Mặc dù vậy, mối quan hệ giữa
Ả Rập Xê Út và Mỹ cũng đã trải qua nhiều thăng trầm như cấm vận dầu mỏ năm 1973; sự kiện khủng
bố ở Mỹ ngày 11 tháng 9 hay cuộc khủng hoảng chính trị - xã hội ở khu vực Bắc Phi - Trung Đông diễn
ra vào cuối năm 2010, đầu năm 2011 (còn gọi là “Mùa xuân Ả Rập”); vụ ám sát nhà báo Jamal
Khashoggi tại Đại sứ quán Ả Rập Xê Út ở Thổ Nhĩ Kỳ và cuộc tấn công vào mỏ dầu tại Ả Rập Xê Út
vào ngày 14 tháng 9 năm 2019. Mối quan hệ thăng trầm giữa 2 nước cũng kéo theo những tác động vô
cùng lớn đến khu vực Trung Đông – Bắc Phi và cục diện thế giới. Bài viết điểm qua một số vấn đề nổi
bật trong quan hệ Ả Rập Xê Út - Mỹ giai đoạn 2011-2020. Bên cạnh đó, bài viết cũng phân tích các yếu
tố có khả năng tác động đến mối quan hệ Ả Rập Xê Út – Mỹ và một số dự báo cho hướng phát triển của
mối quan hệ này trong thời gian tới. Bài viết sử dụng các phương pháp nghiên cứu quan hệ quốc tế,
phương pháp phân tích để tổng hợp và đánh giá, phương pháp nghiên cứu trường hợp, phương pháp hệ
thống – cấu trúc, dự báo và đánh giá để đánh giá một cách khách quan mối quan hệ này.
Từ khóa: quan hệ ngoại giao, Mỹ - Ả Rập Xê Út, chính trị, Trung Đông-Bắc Phi
1. Mở đầu*
Mối quan hệ Ả Rập Xê Út - Mỹ từ
hai nước vẫn luôn được duy trì dựa trên thỏa
thuận đã ký kết vào năm 1945, trên chiến
hạm US Quincy giữa Tổng thống Mỹ
Franklin Delano Roosevelt và Quốc vương
thời bấy giờ của Ả Rập Xê Út là Abdelaziz
ben Abderrahmane Al Saud (hay còn gọi là
Ibn Saud). Theo thỏa thuận đó, Ả Rập Xê Út
cung cấp dầu lửa cho Mỹ. Đổi lại, Mỹ bảo
đảm an ninh cho Ả Rập Xê Út. Kể từ sau
Chiến tranh Thế giới thứ II, Ả Rập Xê Út và
Mỹ đã ủng hộ nhau để bình ổn giá dầu, kiểm
soát trữ lượng dầu tại các mỏ dầu và quá
lâu đã được biết đến là mối quan hệ đồng
minh chiến lược, bất chấp sự khác biệt giữa
một quốc gia theo chế độ quân chủ và một
quốc gia cộng hòa lập hiến. Mối quan hệ bắt
đầu từ những năm 1930, khi các doanh nhân
Mỹ lần đầu tiên đến Ả Rập Xê Út để giúp
phát triển đất nước giàu tài nguyên dầu mỏ
này. Hơn 80 năm trôi qua kể từ khi quan hệ
chính thức được thiết lập, mối quan hệ giữa
* Tác giả liên hệ
NGHIÊN CỨU NƯỚC NGOÀI, TẬP 37, SỐ 2 (2021)
99
trình vận chuyển dầu trên Vịnh Ba Tư, đồng
thời giữ gìn sự ổn định tại các nền kinh tế
của các nước phương Tây nơi Ả Rập Xê Út
đã đầu tư.
2.1. Vụ sát hại nhà báo Jamal Khashoggi ở
thành phố Istanbul của Thổ Nhĩ Kỳ
Vào ngày 2/10/2018, thế giới chấn
động với vụ sát hại nhà báo Jamal
Khashoggi. Phía Mỹ đã “bao biện” cho hành
vi của Ả Rập Xê Út trước công luận quốc tế.
Vụ sát hại nhà báo Jamal Khashoggi tại Đại
sứ quán Ả Rập Xê Út ở Thổ Nhĩ Kỳ đẩy quan
hệ giữa Ả Rập Xê Út - Mỹ vào những khó
khăn mới với các tình tiết vụ án đặc biệt
nghiêm trọng, gây ra nhiều phản hồi tiêu cực
đối với cộng đồng quốc tế nói chung và các
nhà ngoại giao nói riêng. Đây được xem là
một trong những khủng hoảng ngoại giao
lớn của Ả Rập Xê Út vì vụ án liên quan trực
tiếp đến các quan chức cấp cao của nước này.
Phía Mỹ cũng bị mắc kẹt trước phản ứng của
cộng đồng quốc tế và nhà cầm quyền tại Ả
Rập Xê Út – vốn đã có mối quan hệ mật thiết
từ trước.
Năm 2011, cuộc khủng hoảng chính
trị - xã hội “Mùa xuân Ả rập” nổ ra tại khu
vực Bắc Phi – Trung Đông đã khiến khu vực
này hình thành cục diện chính trị - xã hội
mới, gây ảnh hưởng lớn đến các nước trong
khu vực. Bối cảnh thế giới giai đoạn 2011-
2020 có nhiều biến động lớn cũng có tác
động trực tiếp tới mối quan hệ hai nước Ả
Rập Xê Út – Mỹ nói riêng và quan hệ quốc
tế nói chung (Nguyễn, 2018). Có thể nói
những diễn biến khó đoán định của khu vực
Bắc Phi – Trung Đông sau hệ lụy của cuộc
khủng hoảng chính trị - xã hội cùng với sự
tham gia của Mỹ vào khu vực từ năm 2011
đến nay đã đẩy mối quan hệ giữa Ả Rập Xê
Út và Mỹ rơi vào những vòng xoáy phức tạp,
đặt ra nhiều thách thức cho mối quan hệ này
và có tác động lớn đến mối quan hệ đồng
minh lâu năm giữa hai nước. Ả Rập Xê Út là
quốc gia có vai trò quan trọng ở khu vực, mối
quan hệ giữa Ả Rập Xê Út và Mỹ không chỉ
tác động đến bản thân hai nước mà còn ảnh
hưởng đến toàn bộ khu vực Bắc Phi – Trung
Đông. Bài báo này nghiên cứu quan hệ giữa
Ả Rập Xê Út và Mỹ trong bối cảnh trên để
tìm hiểu chính sách, chiến lược trong quan
hệ giữa hai bên ở các lĩnh vực cụ thể để từ
đó đánh giá, dự báo triển vọng quan hệ hai
nước trong thời gian tới.
Vụ sát hại Khashoggi khiến một số
người trong Quốc hội Mỹ đặt câu hỏi về
trách nhiệm của các nhà lãnh đạo cấp cao của
Ả Rập Xê Út về vụ án này và năng lực, độ
tin cậy, sự điều chỉnh của họ với tư cách là
đối tác đồng minh của Mỹ (Strobel, 2018).
Tháng 11/2018, Chính quyền Mỹ đã đưa ra
các biện pháp trừng phạt tài chính đối với 17
cá nhân người Ả Rập Xê Út, bao gồm một
cố vấn thân cận của Thái tử là ông Saud al
Qahtani, vì các cáo buộc liên quan đến vụ sát
hại Khashoggi. Các biện pháp trừng phạt du
lịch của Mỹ đối với 21 người Ả Rập Xê Út
cũng được áp dụng. Những người bị xử phạt
bao gồm các nhân viên an ninh được xác
định bởi các báo cáo báo chí là đã cùng đi du
lịch với Thái tử đến Mỹ và những người bị
buộc tội liên quan trực tiếp đến vụ sát hại.
2. Một số vấn đề nổi bật trong quan hệ
Ả Rập Xê Út – Mỹ giai đoạn 2011-2020
Cho đến nay, Ả Rập Xê Út là một
trong những đồng minh thân thiết nhất, là đối
tác kinh tế mạnh nhất và là đối tác chiến lược
quan trọng của Mỹ ở Trung Đông. Tuy
nhiên, mối quan hệ Mỹ - Ả Rập Xê Út đang
đứng trước nhiều thách thức. Giai đoạn
2011-2020, mối quan hệ này xoay quanh các
vấn đề nổi bật sau.
Tổng thống Donald Trump đã bảo
vệ Ả Rập Xê Út, bất chấp những bằng chứng
tham gia của nước này trong vụ sát hại
Khashoggi. Các chuyên gia ở Trung Đông
tin rằng Quốc hội Mỹ vẫn có thể đưa ra các
biện pháp trừng phạt đối với một số quan
chức Ả Rập Xê Út và ngay cả với Thái tử Ả
Rập Xê Út – người đang bị nghi ngờ đứng
NGHIÊN CỨU NƯỚC NGOÀI, TẬP 37, SỐ 2 (2021)
100
sau chỉ đạo âm mưu sát hại Khashoggi
(Strobel, 2018). Tuy nhiên, ngay cả khi
không có lệnh trừng phạt, Mohammad bin
Salman cũng tạm thời không thể đến Mỹ
hoặc có bất kỳ mối quan hệ trực tiếp nào đối
với Chính quyền Trump. Tháng 11/2018,
quan hệ giữa Mỹ và Ả Rập Xê Út đã được
xoa dịu và củng cố trở lại khi ông Trump đề
cử John Abizaid, một tướng quân đội Mỹ đã
nghỉ hưu, một người nói tiếng Ả Rập làm
Đại sứ Mỹ tại nước này. Ả Rập Xê Út cũng
bổ nhiệm nữ Đại sứ đầu tiên của họ, Công
chúa Reema bint Bandar Al Saud, để giúp
làm dịu mối quan hệ sau cái chết của
Khashoggi (Baker & Schmitt, 2018).
điểm sẽ làm tất cả để bảo vệ Ả Rập Xê Út
khỏi các vụ tấn công mỏ dầu. Phiến quân
Houthi tại Yemen thừa nhận đã sử dụng 10
máy bay không người lái để thực hiện vụ tấn
công trên. Tuy nhiên, Ngoại trưởng Mỹ cho
rằng không có bằng chứng cho thấy những
cuộc tấn công trên xuất phát từ Yemen và
khẳng định Iran tấn công vào các nhà máy
lọc dầu này của Ả Rập Xê Út. Ngay lập tức,
Bộ Ngoại giao Iran đã bác bỏ tuyên bố của
Ngoại trưởng Mỹ, coi đây là những cáo buộc
vô nghĩa khi Washington đang cố viện lý do
để trả đũa nước cộng hòa Hồi giáo này (Lee,
2019). Tuy chưa kết luận được người thật sự
gây ra cuộc tấn công này là ai, cuộc tấn công
bắt nguồn từ đâu hay ai là người khơi mào,
nó cũng đã gây ra bước ngoặt trong cuộc đối
đầu nguy hiểm ở Trung Đông với giao
thương ở vùng Vịnh bị phá hoại, tình hình ở
Yemen trở nên khốc liệt và các cuộc không
kích vào các trại dân quân Shia ở Iraq trong
những tháng gần đây. Trước những căng
thẳng đó, việc Mỹ lên tiếng ủng hộ và trợ
giúp Ả Rập Xê Út được coi là một động thái
tích cực cho quan hệ hai nước, như một cách
ngầm khẳng định rằng, mối quan hệ giữa Mỹ
và Ả Rập Xê Út vẫn được duy trì và Ả Rập
Xê Út vẫn là đồng minh quan trọng của Mỹ
tại khu vực này.
Trong các cuộc điều tra về cái chết
của Khashoggi, Thái tử Mohammed bin
Salman liên tục phủ nhận các cáo buộc về
việc ra lệnh giết Khashoggi. Trong chương
trình "60 Minutes" của CBS được phát sóng
tối 29/9/2019, khi được hỏi về ảnh hưởng
của mối quan hệ giữa Mỹ và Ả Rập Xê Út
qua sự việc này, Thái tử cũng khẳng định
“Vai trò của chúng tôi là nỗ lực không ngừng
để vượt qua điều này và đảm bảo tương lai
sẽ tốt đẹp hơn những điều đã xảy ra trong
quá khứ”. Phát biểu này thể hiện lập trường
của Ả Rập Xê Út, cho thấy mối quan hệ giữa
Ả Rập Xê Út và Mỹ bền chặt hơn rất nhiều
so với những gì mà người ngoài đang lo sợ
và sẽ không vì chuyện này mà ảnh hưởng tới
mối quan hệ hai nước đã có từ trước.
2.3. Cuộc chiến với lực lượng Houthi tại
Yemen do Ả Rập Xê Út lãnh đạo
Ả Rập Xê Út đang đứng đầu liên
minh Ả Rập tham gia cuộc chiến dai dẳng
chống lực lượng nổi dậy Houthi ở Yemen.
Quốc vương Salman và Thái tử Mohammad
bin Salman đã tích cực theo đuổi các lợi ích
của Ả Rập Xê Út trên khắp Trung Đông kể
từ năm 2015, thách thức Iran, mở lại cuộc
đối thoại với Iraq, tìm cách cô lập Qatar và
tham gia vào cuộc chiến đang diễn ra ở
Yemen. Hoạt động này của Ả Rập Xê Út
trong các vấn đề khu vực đã tạo ra những câu
hỏi mới để Chính quyền và Quốc hội Mỹ
xem xét, liên quan cả đến hợp tác quốc
phòng và sự hiện diện quân sự của Mỹ ở
Trung Đông.
2.2. Vụ tấn công vào các nhà máy lọc dầu
tại Ả Rập Xê Út
Vụ 10 máy bay không người lái tấn
công 2 nhà máy lọc dầu Abqaiq và Khurais
ở miền Đông Ả Rập Xê Út ngày 14/09/2019
khiến nước này tổn thất 5,7 triệu thùng dầu
mỗi ngày. Ngay sau đó, giá dầu thế giới đã
tăng vọt, có lúc tăng gấp gần 20 lần giá trước
đó (Lee, 2019). Các cuộc tấn công này đã thu
hút sự quan tâm lớn của cộng đồng quốc tế.
Mỹ tuyên bố sẵn sàng mở Dự trữ Dầu khí
Chiến lược nếu cần thiết. Tổng thống Donald
Trump cũng điện đàm với Thái tử Ả Rập Xê
Út Mohammed bin Salman, bày tỏ quan
NGHIÊN CỨU NƯỚC NGOÀI, TẬP 37, SỐ 2 (2021)
101
Mỹ đã ủng hộ liên minh do Ả Rập Xê
Út dẫn đầu trong cuộc chiến nhằm trục xuất
phiến quân Houthi liên kết với Iran khỏi
Yemen từ những năm đầu của cuộc chiến
này. Trong suốt quá trình Ả Rập Xê Út lãnh
đạo liên minh chống lại phiến quân Houthi,
Mỹ đã ủng hộ và hỗ trợ trên nhiều phương
diện như: hỗ trợ lực lượng quân sự, bán vũ
khí, đặc biệt là tiếp nhiên liệu cho máy bay
khi Ả Rập Xê Út không kích phiến quân
Houthi,… Quân đội Mỹ cũng cung cấp cho
liên minh Ả Rập Xê Út các chương trình
huấn luyện nhằm giảm thiểu thương vong
dân sự, cũng như chống lại các cuộc tấn công
bằng tên lửa và máy bay không người lái
xuyên biên giới của lực lượng Houthi
(Chungtai & Alia, 2017).
2.4. Vấn đề đối nội và các chính sách đối
nội của Ả Rập Xê Út
Ả Rập Xê Út có mối quan hệ với Mỹ,
sự ổn định của đất nước và quỹ đạo tương lai
của Ả Rập Xê Út luôn là những chủ đề được
quốc hội Mỹ quan tâm. Cụ thể, các chuyển
đổi trong lãnh đạo của Ả Rập Xê Út, các kế
hoạch cải cách và thực thi nhân quyền, các
chính sách đối ngoại quyết đoán của Ả Rập
Xê Út, cùng với các xu hướng trên thị trường
dầu mỏ toàn cầu; sự quan tâm tới các mối đe
dọa từ các nhóm khủng bố xuyên quốc gia
và căng thẳng Ả Rập Xê Út – Iran đã thúc
đẩy các cuộc thảo luận tại Quốc hội Mỹ
trong thời gian gần đây. Hợp tác an ninh giữa
Mỹ - Ả Rập Xê Út và mối quan tâm của Mỹ
đối với việc cung cấp năng lượng liên tục của
Ả Rập Xê Út trên toàn cầu tiếp tục gắn kết
các mối quan hệ song phương chính thức
vốn có trong nhiều thập kỷ.
Khi cuộc chiến với Houthi tại
Yemen của Liên minh Ả Rập Xê Út gặp phải
những cáo buộc liên quan đến vấn đề nhân
đạo, phía Mỹ cũng lên tiếng bảo vệ và “thanh
minh” giúp Ả Rập Xê Út. Tuy nhiên, sau
những bằng chứng rõ ràng và sự lên án của
cộng đồng quốc tế cũng như chính trong nội
bộ Quốc hội Mỹ, các nhà hoạt động và một
số thành viên của Quốc hội đã chỉ trích
Chính quyền Trump vì ủng hộ liên minh do
Ả Rập Xê Út dẫn đầu chống lại người Houthi
ở Yemen, và cho rằng liên minh đã không
làm đủ để tránh thương vong dân sự trong
cuộc chiến này. Chính quyền tổng thống
Trump đã phải kêu gọi chấm dứt chiến dịch
không kích ném bom của liên minh tại
Yemen. Ngày 30 tháng 10 năm 2019, Bộ
trưởng Quốc phòng Mỹ James Mattis và Bộ
Ngoại giao Mỹ kêu gọi những người tham
gia cuộc xung đột ở Yemen đồng ý “ngừng
bắn” trong 30 ngày tới. Ngoại trưởng Mike
Pompeo đã đưa ra tuyên bố rằng: “Mỹ kêu
gọi tất cả các bên ủng hộ Đặc phái viên Liên
Hợp Quốc Martin Griffiths trong việc tìm
kiếm một giải pháp hòa bình cho cuộc xung
đột ở Yemen”. Động thái này dự kiến sẽ có
tác động đến nỗ lực của Ả Rập Xê Út trong
cuộc chiến chống lại Houthi tại Yemen.
Chính quyền Trump đã ủng hộ Quốc
vương Salman bin Abd al Aziz Al Saud và
con trai ông, Thái tử Mohammed bin Salman
bin Abd al Aziz, về các sáng kiến chính sách
đối nội của Ả Rập Xê Út và cách tiếp cận của
vương quốc này với Iran, Yemen, Syria và
Iraq. Trong những năm gần đây, các nhà lãnh
đạo Ả Rập Xê Út đôi khi đã hành động trái
với mong muốn của Mỹ, đồng thời đa dạng
hóa mối quan hệ của họ với các chủ thể toàn
cầu khác và tìm cách thoát khỏi sự lệ thuộc
vào Mỹ (Blanchard, 2020). Vương quốc này
đã thu hút sự chú ý đáng kể nhờ các sáng
kiến chuyển đổi kinh tế và những thay đổi
mạnh mẽ đối với một số chính sách hạn chế
vai trò của phụ nữ Ả Rập trong cuộc sống
cộng đồng nhiều thập kỷ qua. Tình trạng
thay đổi lãnh đạo ở Ả Rập Xê Út và tranh
luận tại Mỹ về các ưu tiên chính sách đối
ngoại đang thúc đẩy việc kêu gọi đòi đánh
giá lại các mối quan hệ lâu dài này. Chính
quyền Mỹ đã tìm kiếm sự hợp tác với gia
đình Al Saud cầm quyền kể từ những năm
1940. Chế độ quân chủ Al Saud đã tìm kiếm
sự bảo vệ, tư vấn công nghệ và vũ khí từ Mỹ,
tìm kiếm các đối tác Mỹ để được hỗ trợ phát
NGHIÊN CỨU NƯỚC NGOÀI, TẬP 37, SỐ 2 (2021)
102
triển nguồn tài nguyên thiên nhiên và con
người tại Ả Rập Xê Út và đối phó với các
mối đe dọa từ Nga, các đối thủ trong khu
vực, Iran và các phần tử Hồi giáo cực đoan
Sunni. Các nhà lãnh đạo Mỹ luôn đánh giá
cao sự hợp tác của Ả Rập Xê Út trong vấn
đề an ninh - chống khủng bố và việc tìm cách
duy trì đầu tư tài nguyên năng lượng vào thị
trường toàn cầu (U.S. Department of
Energy, 2018).
trình nghị sự chính sách Mỹ - Ả Rập Xê Út
và được xác định là vấn đề được quan tâm
trong chuyến thăm của Tổng thống Donald
Trump hồi tháng 5 năm 2017 tới Ả Rập Xê
Út, chuyến thăm tháng 3 năm 2018 của Bin
Salman tới Mỹ và các cuộc trao đổi song
phương sau đó giữa các nhà lãnh đạo cấp cao
hai nước.
3. Tác động của mối quan hệ hai nước đến
khu vực và thế giới
Các quan chức Mỹ đã lên tiếng ủng
hộ các kế hoạch cải cách của Ả Rập Xê Út,
đồng thời công khai kêu gọi Vương quốc này
tìm kiếm một thỏa thuận thương lượng ở
Yemen, và tiếp tục giúp Ả Rập Xê Út chống
chủ nghĩa cực đoan ở nước ngoài. Các quan
chức Ả Rập Xê Út đã tham gia các cuộc đàm
phán hợp tác hạt nhân dân sự với Mỹ và các
quốc gia khác kể từ năm 2017. Các quan
chức Mỹ cũng đang khuyến khích Vương
quốc này từ bỏ việc mua lại các công nghệ
chu trình nhiên liệu hạt nhân có thể làm tăng
sự phổ biến hạt nhân trên toàn cầu. Chính
quyền Trump tiếp tục tranh luận về các đề
xuất khác nhau của Quốc hội nhằm hạn chế
việc bán vũ khí của Mỹ cho Ả Rập Xê Út
hoặc chấm dứt hỗ trợ quân sự của Mỹ cho
các hoạt động của liên minh do Ả Rập Xê Út
dẫn đầu ở Yemen (Blanchard, 2020).
3.1. Tác động đến khu vực
Với vị thế “người anh cả” trong khu
vực, mối quan hệ giữa Mỹ và Ả Rập Xê Út
có ảnh hưởng rất lớn đến các nước khác
trong khu vực, điển hình là việc cạnh tranh
ảnh hưởng trong khu vực với Iran. Phần lớn
các nước tại khu vực Trung Đông đều đang
nhận được hỗ trợ của Ả Rập Xê Út trong việc
nhận nguồn đầu tư từ Mỹ. Dưới thời Tổng
thống Obama, mối quan hệ giữa Mỹ và Ả
Rập Xê Út gặp nhiều thăng trầm, hơn nữa
việc Mỹ bắt tay với Iran cũng khiến cho quan
hệ của của các nước trong khu vực Trung
Đông “nghẹt thở” do Iran là nước đối đầu lâu
năm với các nước Ả Rập khác trong khu vực.
Dưới thời Tổng thống Donald Trump, quan
hệ giữa Mỹ và Ả Rập Xê Út có chiều hướng
tích cực lên. Sự hỗ trợ của Mỹ trong cuộc
chiến chống Houthi tại Yemen và trong cuộc
đối đầu với Iran cũng là những động thái ảnh
hưởng không nhỏ đến mối quan hệ giữa các
nước và căng thẳng trong khu vực.
Các cuộc tấn công vào Ả Rập Xê Út
và cơ sở hạ tầng quan trọng của Vương quốc
cho thấy lỗ hổng trong hệ thống phòng thủ
của Ả Rập Xê Út có thể làm phức tạp thêm
hoặc làm hỏng các cải cách chính trị, kinh tế
và các vấn đề xã hội nhạy cảm khác. Với ảnh
hưởng toàn cầu của Ả Rập Xê Út trong vấn
đề dầu mỏ và sự nổi bật và sâu sắc của quan
hệ an ninh Mỹ - Ả Rập Xê Út, sự thành công
hay thất bại của các sáng kiến cải cách trong
nước và tương lai của các chính sách đối
ngoại và quốc phòng của Vương quốc có thể
gây ra hậu quả đáng kể cho quan hệ song
phương và an ninh quốc tế trong nhiều năm
tới. Một trong số những vấn đề đó, bên cạnh
sự phát triển chính trị - quân sự ở Yemen,
chính là cuộc đối đầu ngày một rõ ràng hơn
với Iran. Đây là vấn đề nổi bật trong chương
Tuy nhiên, việc Mỹ dựa vào mối
quan hệ với Ả Rập Xê Út để can thiệp vào
các vấn đề trong khu vực, đặc biệt là vấn đề
hạt nhân của Iran và vấn đề Palestine – Israel
đã gây ra tác động lớn cho khu vực. Đơn cử
như vấn đề căng thẳng giữa Ả Rập Xê Út –
Iran với các vấn đề bất đồng về tôn giáo và
cạnh tranh ảnh hưởng tại khu vực. Phía Mỹ
trước đó vì muốn đạt được thỏa thuận hạt
nhân với Iran nên đã xích lại gần hơn với
Iran, phớt lờ những mâu thuẫn giữa Ả Rập
Xê Út và nước này, khiến tình hình khu vực
trở nên căng thẳng và dấy lên lo ngại về cuộc
NGHIÊN CỨU NƯỚC NGOÀI, TẬP 37, SỐ 2 (2021)
103
chiến tranh Ả Rập Xê Út – Iran. Căng thẳng
trong mối quan hệ Ả Rập Xê Út – Mỹ được
thuyên giảm khi phía Mỹ rút khỏi JCPOA
(Kế hoạch hành động chung toàn diện) năm
2017 và tuyên bố ủng hộ Ả Rập Xê Út trong
vấn đề với Iran, điều này khiến tình hình khu
vực dấy lên những lo ngại mới (Fassihi &
Hubbard, 2019). Trong vấn đề Palestine –
Israel, Mỹ đưa ra một “Sáng kiến hòa bình
Trung Đông”. Với các quan điểm bất lợi cho
Palestine và cộng đồng Hồi giáo tại
Palestine, Chính phủ Palestine đã lên tiếng
phản đối, đồng thời cắt đứt quan hệ ngoại
giao với Israel và Mỹ, phủ nhận vai trò
“giảng hòa” trong khu vực của Mỹ (Toameh,
2019). Sự kiện này khiến căng thẳng tại khu
vực lên đến đỉnh điểm, Trung Đông đứng
trước bờ vực của chiến tranh. Với vai trò là
đồng minh của Mỹ tại khu vực, Ả Rập Xê Út
đứng ra ủng hộ sáng kiến hòa bình của Mỹ,
mong muốn Palestine và Israel cùng hợp tác
để giải quyết vấn đề; đồng thời cũng lên
tiếng sẽ ủng hộ Palestine hết mức có thể.
Hành động này của Ả Rập Xê Út được coi
như một bước đi nước đôi trong mối quan hệ
với Mỹ và quan hệ với các nước trong khu
vực.
xuất khẩu dầu mỏ, đang có thị phần ngày
càng tăng và là nước xuất khẩu dầu đá phiến
lớn nhất thế giới (BP, 2019).
Mối quan hệ Ả Rập Xê Út và Mỹ là
một trong những mối quan hệ đặc biệt.
Không chỉ gắn bó với nhau qua mối quan hệ
kinh tế, mà còn là mối quan hệ vượt qua sự
khác biệt về văn hóa, tôn giáo và chế độ cầm
quyền của hai nước. Ả Rập Xê Út cũng là
một trong những người anh cả của đạo Hồi,
việc quan hệ với Mỹ bất ổn cũng khiến các
nước Hồi giáo khác lao đao. Việc mối quan
hệ giữa hai nước gặp những bất ổn có thể gây
ra xung đột giữa các tôn giáo lớn và những
bất ổn trong xã hội giữa hai nước. Mối quan
hệ này góp phần xoa dịu các nguy cơ xung
đột tôn giáo giữa người Hồi giáo và các nước
phương Tây. Cộng đồng người Hồi giáo tuy
chiếm số đông trên thế giới nhưng trong
cộng đồng người phương Tây vẫn luôn tồn
tại sự kỳ thị về những phong tục, tập quán và
luật lệ của đạo Hồi. Vì thế, mối quan hệ giữa
Mỹ, cường quốc nắm vị thế hàng đầu thế
giới, và Ả Rập Xê Út, người anh cả của liên
minh các nước Hồi giáo, cũng là nước nơi
đạo Hồi là quốc đạo, luật pháp dựa trên cơ
sở luật Hồi giáo, là sợi dây đảm bảo vững
chắc cho sự hòa dịu giữa cộng đồng người
đạo Hồi và các cộng đồng người khác trên
thế giới. Điển hình như sau sự kiện 11 tháng
9, những người theo đạo Hồi phải chịu
những định kiến và kỳ thị của người Mỹ nói
riêng và thế giới nói chung. Việc bắt gặp một
người đạo Hồi mặc áo chùng và đeo khăn
Hijab ngoài đường có thể khiến đám đông
bối rối và lo sợ. Mối quan hệ này cũng là cửa
ngõ để tăng cường giao thoa văn hóa, kết nối
cộng đồng giữa Trung Đông với Mỹ và các
nước Phương Tây nói riêng cũng như các
khu vực khác trên thế giới nói chung, góp
phần giảm bớt nguy cơ xung đột tôn giáo,
sắc tộc trên thế giới.
3.2. Tác động đến thế giới
Mối quan hệ giữa Ả Rập Xê Út và
Mỹ luôn là một trong mối quan hệ nóng của
thế giới. Khi mà Ả Rập Xê Út là nơi có trữ
lượng dầu mỏ lớn nhất thế giới, việc mối
quan hệ này gặp nhiều thăng trầm cũng ảnh
hưởng lớn đến việc giá dầu của thế giới lên
xuống. Việc giá dầu của Ả Rập Xê Út lên
xuống cũng làm cho giá dầu thế giới bất ổn
định, ảnh hưởng đến nền kinh tế của khu vực
nói riêng và thế giới nói chung. Căng thẳng
giữa hai nước có ảnh hưởng nhất định đối
với nền kinh tế thế giới, đặc biệt là thị trường
dầu mỏ. Ả Rập Xê Út vẫn là nước xuất khẩu
dầu thô lớn nhất thế giới. Căng thẳng giữa
hai nước có thể khiến thị trường dầu mỏ thế
giới xảy ra khủng hoảng. Nhất là trong bối
cảnh hiện nay, khi Mỹ đã tham gia vào thị
trường dầu mỏ thế giới với vai trò là nước
Mối quan hệ Ả Rập Xê Út và Mỹ là
mối quan hệ đồng minh lâu đời. Ả Rập Xê
Út cũng là nước có vị thế lớn tại khu vực.
Quan hệ tốt với Ả Rập Xê Út cũng là nắm
được cánh cửa để bước vào thị trường Trung
NGHIÊN CỨU NƯỚC NGOÀI, TẬP 37, SỐ 2 (2021)
104
Đông. Vì thế, các nước lớn cũng tranh thủ
“làm thân” và tìm kiếm các cơ hội để cải
thiện mối quan hệ với Ả Rập Xê Út. Việc
mối quan hệ Ả Rập Xê Út – Mỹ rơi vào tình
trạng căng thẳng, lạnh nhạt cũng là cơ hội để
các nước lớn khác là đối thủ của Mỹ chen
chân xen vào mối quan hệ này, tạo ra những
căng thẳng mới trên thế giới. Hơn thế nữa,
mối quan hệ này cũng tác động không nhỏ
đến các liên minh các nước lớn với các quốc
gia khác trong khu vực. Mặt khác, xét về
khía cạnh kinh tế, mới nhất là thương vụ mua
bán vũ khí quân sự hơn 110 tỷ USD của Ả
Rập Xê Út và Mỹ mà ông Trump đã ký hợp
đồng với Riyadh vào năm 2017, có thể thấy
Ả Rập Xê Út là nhà nhập khẩu vũ khí lớn thứ
hai trên thế giới và tỷ lệ nhập khẩu vũ khí
của nước này đã tăng 225% trong 5 năm qua,
dựa theo báo cáo của Viện Nghiên cứu Hòa
bình Quốc tế Stockholm đưa ra ngày 12
tháng 3 năm 2018. Theo báo cáo, một nửa
xuất khẩu vũ khí của Mỹ là thuộc về Trung
Đông trong suốt 5 năm qua (từ 2013-2018),
và Ả Rập Xê Út, UAE là hai nước đứng đầu
danh sách các quốc gia tại Trung Đông nhập
khẩu vũ khí của Mỹ. Mỹ đứng đầu danh sách
các nước xuất khẩu vũ khí trên thế giới và
Nga đứng thứ hai. Nếu mối quan hệ Ả Rập
Xê Út – Mỹ không còn được duy trì hợp tác
mua bán vũ khí quân sự, vị trí này sẽ trực
tiếp nghiêng về đối thủ truyền thống là Nga.
Quan hệ Ả Rập Xê Út – Mỹ trong việc mua
bán vũ khí quân sự là một trong những yếu
tố chính khẳng định cho vị thế của Mỹ tại
khu vực cũng như trên thế giới. Những rạn
nứt trong mối quan hệ này có thể khiến
“khách hàng VIP” của Mỹ rơi vào tay Nga
hoặc Trung Quốc hay bất kỳ nước lớn nào
khác, và cũng có thể khiến vị thế chính trị
của các nước này thay đổi, dẫn đến một cục
diện chính trị mới trong khu vực và thế giới.
Về khía cạnh chính trị, mối quan hệ Ả Rập
Xê Út – Mỹ góp phần vào việc bảo đảm cán
cân quyền lực của liên minh các cường quốc
trên thế giới với các nước lớn tại khu vực,
điển hình là liên minh Nga – Iran.
4. Dự báo quan hệ Mỹ - Ả Rập Xê Út trong
thời gian tới
4.1. Các yếu tố ảnh hưởng tới quan hệ
Ả Rập Xê Út – Mỹ trong thời gian tới
Mối quan hệ Ả Rập Xê Út – Mỹ
trong giai đoạn 2011-2020 đã trải qua nhiều
thăng trầm. Trong thời gian tới, Ả Rập Xê Út
– Mỹ vẫn có nhiều hứa hẹn về một mối quan
hệ được tiếp tục duy trì. Tuy nhiên, mối quan
hệ này trong thời gian tới cơ bản sẽ chịu tác
động của các yếu tố sau:
4.1.1. Cuộc chiến với lực lượng
Houthi tại Yemen
Hiện tại, Ả Rập Xê Út vẫn đang vấp
phải cáo buộc về các vấn đề nhân đạo tại
Yemen (Sharp và cộng sự, 2019). Quốc hội
Mỹ cũng liên tục đưa ra sức ép cho Chính
quyền Trump, buộc Chính quyền Trump
phải ngừng cung cấp và hỗ trợ quân sự cho
Ả Rập Xê Út tại Yemen. Trước sức ép đó,
trước mắt, Chính quyền Trump đã tuyên bố
ngừng cấp nhiên liệu cho các máy bay không
kích của Ả Rập Xê Út đang hoạt động tại
Yemen (Sharp và cộng sự, 2019). Trong
tương lai nếu các vấn đề nhân đạo và các cáo
buộc đối với Ả Rập Xê Út không được giải
quyết, rất có thể Quốc hội Mỹ sẽ yêu cầu
Chính quyền Trump ngừng hẳn hỗ trợ quân
sự cho hoạt động của Ả Rập Xê Út tại
Yemen. Điều này có thể khiến Chính quyền
Ả Rập Xê Út không hài lòng và nghi ngờ về
lời hứa hỗ trợ quân sự và mối quan hệ trong
lĩnh vực quân sự bền chặt giữa hai nước.
4.1.2. Vấn đề Palestine – Israel
Đây là vấn đề vốn đã tồn tại từ lâu và
vẫn luôn là điểm nóng trong khu vực cũng
như thế giới. Việc Mỹ đưa ra Sáng kiến hòa
bình Trung Đông, cũng như một loạt các
hành động được phía Palestine cho là “thiên
vị” Israel đã khiến tình hình khu vực này trở
nên căng thẳng tới đỉnh điểm (Toameh,
2019). Phía Ả Rập Xê Út vẫn đang thực hiện
những bước đi nước đôi, tuy nhiên, căng
thẳng tại khu vực có thể sẽ tạo áp lực cho
NGHIÊN CỨU NƯỚC NGOÀI, TẬP 37, SỐ 2 (2021)
105
phía Ả Rập Xê Út trong việc tìm kiếm hòa
bình trong khu vực.
còn bắt đầu tác động trở lại đối với nền kinh
tế của nhiều quốc gia, cả tích cực và tiêu cực.
Cuộc chiến thương mại Mỹ - Trung trong
thời gian qua khiến hai nước đồng loạt tăng
thuế quan cho các mặt hàng của nhau có thể
khiến cho các đối tác kinh tế khác được
hưởng lợi từ các lỗ hổng thương mại trên thị
trường. Trung Đông nói chung và Ả Rập Xê
Út nói riêng cũng có thể được hưởng lợi, vì
dù thế nào thì Mỹ và Trung Quốc vẫn cần
dầu. Hiện Trung Quốc vẫn là nước đứng đầu
trong các nước nhập khẩu dầu của Ả Rập Xê
Út. Căng thẳng Mỹ – Trung kéo dài cũng có thể
ảnh hưởng đến mối quan hệ giữa quan hệ Ả Rập
Xê Út – Mỹ và Ả Rập Xê Út – Trung Quốc.
4.1.3. Cuộc chiến giá dầu giữa
Ả Rập Xê Út – Nga
Cuộc chiến giá dầu giữa Ả Rập Xê
Út và Nga đang trong giai đoạn hạ nhiệt sau
quyết định cắt giảm sản lượng dầu của Ả Rập
Xê Út (Raval, 2020). Tuy nhiên, cuộc chiến
này vẫn còn những vấn đề chưa được giải
quyết. Đặc biệt trong bối cảnh tình hình diễn
biến dịch Covid-19 trên thế giới vẫn chưa có
dấu hiệu hạ nhiệt mà ngày càng phức tạp
hơn. Việc cắt giảm sản lượng dầu tạm thời
giữ giá dầu ở mức không sụt giảm thêm chứ
chưa thật sự “vớt” được giá dầu lên mức ổn
định. Hơn nữa, Mỹ hiện tại tham gia thị
trường dầu với tư cách “nguồn cung” chứ
không phải “nguồn cầu” như trước. Vì vậy,
trong thời gian sắp tới, khả năng Mỹ sẽ có
động thái mới để trực tiếp tham gia vào cuộc
chiến giá dầu này, đặc biệt trong bối cảnh
dịch Covid-19 đang tiếp diễn phức tạp và
gây ra những tổn thất nặng nề cho nền kinh
tế thế giới.
Cuộc cạnh tranh ảnh hưởng của các
nước lớn trên thế giới vẫn tiếp tục tiếp diễn.
Tuy nhiên, các nước lớn đều đang chịu ảnh
hưởng to lớn của cuộc khủng hoảng do
Covid-19 gây ra nên rất có thể, sau khi cuộc
khủng hoảng này qua đi, các nước lớn sẽ
thay đổi chính sách để phù hợp hơn với bối
cảnh. Cũng không ngoại trừ khả năng sẽ hình
thành các “cực” quyền lực mới, ảnh hưởng
đến quan hệ quốc tế tại khu vực và trên thế
giới cũng như quan hệ Ả Rập Xê Út – Mỹ.
4.1.4. Vấn đề hạt nhân và quan hệ
với Iran
4.1.6. Cải cách bên trong nội chính
trị của Ả Rập Xê Út và thay đổi lãnh đạo
của hai nước
Đây vẫn luôn là vấn đề ảnh hưởng
mạnh đến mối quan hệ hai nước khi vấn đề
hạt nhân vẫn chưa tìm được hướng giải quyết
mới trong tương lai. Bên cạnh đó, căng thẳng
giữa Ả Rập Xê Út và Iran vẫn đang tiếp tục
tiếp diễn và có xu hướng leo thang khi các
cáo buộc liên quan đến việc Iran đứng sau
phiến quân Houthi và các cuộc tấn công vào
các cơ sở hạ tầng của Ả Rập Xê Út cũng như
các cáo buộc liên quan đến vấn đề nhân đạo
tại Yemen mà Ả Rập Xê Út đang lãnh đạo.
Ả Rập Xê Út đang thực hiện các cải
cách chính trị trong nước. Các cải cách này
đa phần được Quốc hội Mỹ lên tiếng ủng hộ,
đặc biệt trong vấn đề quyền của phụ nữ tại
Vương quốc này (Kristen, 2017). Kết quả
của việc thực thi các chính sách mới trong
Vương quốc cũng có thể tạo ra những bối
cảnh mới trong nước. Ả Rập Xê Út cũng
đang trong quá trình chuyển giao Quốc
vương mới, khi mà Quốc vương Salman đã
cao tuổi và trong thời gian tới sẽ chuyển giao
quyền lực cho Thái tử kế vị. Sau khi kế vị,
định hướng và các chính sách của Quốc
vương mới có thể gây tác động không nhỏ
tới mối quan hệ Ả Rập Xê Út – Mỹ trong thời
gian sắp tới.
4.1.5. Cuộc chiến thương mại Mỹ -
Trung và cạnh tranh ảnh hưởng của các
nước lớn tại khu vực
Căng thẳng thương mại giữa hai nền
kinh tế lớn nhất thế giới, Mỹ và Trung Quốc
không chỉ làm chậm giao dịch giữa họ mà
NGHIÊN CỨU NƯỚC NGOÀI, TẬP 37, SỐ 2 (2021)
4.1.7. Cuộc khủng hoảng dịch
106
chống đối cực đoan, sự chuyển đổi lãnh đạo
và củng cố vị thế trong nước, ảnh hưởng của
Chính phủ Ả Rập Xê Út giảm dần ở nước
láng giềng Yemen, xu hướng thị trường dầu
mỏ, sự can thiệp của quân đội Nga vào Syria,
chính sách hạt nhân của Iran và các hoạt
động của các nước khác trong khu vực đều
tạo ra áp lực đối với các nhà lãnh đạo Ả Rập
Xê Út và cho quan hệ Ả Rập Xê Út - Mỹ
trong khi Chính quyền Ả Rập Xê Út lại theo
đuổi một lập trường độc lập và quyết đoán.
Tất nhiên, những nhà hoạch định chính sách
Mỹ cũng đặc biệt bàn về các vấn đề an ninh
khu vực, các nhà lãnh đạo và kế hoạch đầy
tham vọng biến đổi nền kinh tế Ả Rập Xê Út.
Họ cũng đưa ra các cơ hội hợp tác mới và rủi
ro cho mối quan hệ Ả Rập Xê Út và Mỹ
trong thời gian tới.
Covid-19
Đại dịch COVID-19 đã làm ảnh
hưởng đến Ả Rập Xê Út vô cùng nghiêm
trọng. Cuộc hành hương của người Hồi giáo
đến Mecca và Medina đã bị đình chỉ vô thời
hạn. Trong khi nhu cầu dầu giảm mạnh, giá
dầu lại giảm và nền kinh tế Ả Rập Xê Út
đang rơi vào khủng hoảng. Cho đến khi nhu
cầu dầu toàn cầu trở về mức “tiền virus”, tài
chính của Ả Rập Xê Út có thể sẽ phải sử
dụng đến nguồn tài chính dự trữ của Vương
quốc. Về phía Mỹ, hiện vẫn đang là nước
chịu hậu quả nặng nề nhất của đại dịch này.
Việc đối phó và khắc phục hậu quả sau dịch
bệnh đòi hỏi các chính sách và đường hướng
mới của mỗi quốc gia. Theo dự báo của Tổ
chức Y tế Thế giới WHO, dịch bệnh có thể
kéo dài đến hết năm 2020, và tiếp tục sẽ gây
ảnh hưởng vô cùng nặng nề cho toàn thế
giới. Điều này có thể tạo ra một bối cảnh thế
giới hoàn toàn mới, ảnh hưởng lớn đến mối
quan hệ của Ả Rập Xê Út nói riêng và toàn
thế giới nói chung.
Mặc dù vậy, việc Trump tiếp tục ở lại
Nhà Trắng hiện tại có thể chắc chắn về việc
Chính quyền Trump sẽ có nhiều hành động
hoặc chính sách để thay đổi các nguyên tắc
cơ bản trong mối quan hệ thân thiết với
Riyadh. Tuy nhiên, điều này cũng có thể
thay đổi theo chiều hướng khác đi khi Mỹ
thay đổi nhà lãnh đạo sau cuộc bầu cử Tổng
thống mới. Khi nhìn vào tương lai thời “hậu
Trump”, các câu hỏi lớn được đặt ra là quan
hệ giữa Riyadh và Washington sẽ thay đổi
như thế nào. Theo Tiến sĩ Rami Khoury, một
giảng viên về các vấn đề quốc tế tại Đại học
Beirut của Mỹ, quan hệ Ả Rập Xê Út – Mỹ
hiện nay "rất hạn hẹp về mối liên hệ ngay từ
đầu với Nhà Trắng, và vì nó đang ở thời điểm
chuyển đổi lịch sử". Nhưng tóm lại,
Mohammed bin Salman và những người
thân cận của ông sẽ phải lo lắng về trường
hợp Biden sẽ trở thành tổng thống tiếp theo
của Mỹ vào tháng 1/2021 tới, vì nhiều lý do
khác nhau. Hiện nay, tương lai của quan hệ
Ả Rập Xê Út – Mỹ, hiện chưa thể kết luận
một cách chính xác, tuy nhiên có thể gói gọn
trong hai câu hỏi sau:
4.2. Dự báo quan hệ Mỹ - Ả Rập Xê Út
trong thời gian tới
Với việc lãnh đạo của Ả Rập Xê Út
đang trong quá trình chuyển đổi và khu vực
Trung Đông bị hỗn loạn và xung đột, Chính
quyền Trump và các thành viên của Quốc
hội Mỹ có thể sẽ tiếp tục tranh luận về cách
tốt nhất để điều hướng giai đoạn gây tranh
cãi này trong quan hệ Mỹ - Ả Rập Xê Út.
Thành viên của Quốc hội Mỹ và các nhà
hoạch định chính sách có thể tìm cách xác
định xem các động lực gần đây trong mối
quan hệ này có mang lại một sự thay đổi vĩnh
viễn và cơ bản, hoặc liệu có khả năng chúng
lại là một quãng sai tạm thời hay không.
Trong những năm gần đây, các nhà hoạch
định chính sách Mỹ đã cùng với một lớp các
nhà lãnh đạo mới nổi của Ả Rập Xê Út đã
xác định lại những điểm cần nhất thiết lưu ý
của mối quan hệ hai nước trong bối cảnh đặc
biệt, đầy thách thức và xung đột trong khu
vực. Các cuộc tấn công từ các lực lượng
1. Nếu Chính quyền Mỹ tiếp theo do
Biden lãnh đạo thì Biden sẽ làm gì trong mối
quan hệ với nhà lãnh đạo Ả Rập Xê Út?
NGHIÊN CỨU NƯỚC NGOÀI, TẬP 37, SỐ 2 (2021)
107
2. Nếu Biden theo đuổi một chính
sách ngoại giao ít thân thiện hơn đối với
Mohammed bin Salman, thì Ả Rập Xê Út sẽ
đối phó với sự lãnh đạo mới này của Mỹ như
thế nào?
quân sự như là một trung tâm đầu tư toàn cầu
và theo đuổi sự gia tăng vũ trang quân sự một
cách đầy đủ và đa dạng (Blanchard, 2020).
Điều này khiến cho Mỹ có thể không được
hưởng vai trò đặc quyền mà họ đã từng có
tại thị trường Ả Rập Xê Út trong bối cảnh thị
trường này ngày càng mở, đặc biệt là việc
Trung Quốc đang ngày càng thâm nhập sâu
hơn vào thị trường Trung Đông cũng như
tăng cường hợp tác với Ả Rập Xê Út (Ford
& Hill, 2019).
Hai câu hỏi này tuy đơn giản nhưng
lại rất quan trọng đối với tương lai của mối
quan hệ Ả Rập Xê Út – Mỹ. Tùy thuộc vào
câu trả lời mà có thể phần nào dự đoán được
quan hệ đối tác mà Chính quyền Ả Rập Xê
Út và Mỹ sẽ phải đối mặt với khó khăn gì
trong tương lai.
Các nhà lãnh đạo Mỹ cũng có thể sẽ
tìm cách tái phân bổ và xác định lại các lợi
ích của Mỹ liên quan đến Ả Rập Xê Út, đồng
thời cũng xác định liệu các phương pháp,
chính sách tiếp cận của Mỹ có đủ cho Mỹ
đầu tư vào và tận dụng kết quả trong các vấn
đề liên quan đến Ả Rập Xê Út hay không.
Quan hệ của Mỹ với Ả Rập Xê Út là điều
gần nhất tạo ra những vấn đề nhạy cảm trong
Ả Rập Xê Út. Không có nhà nước nào khác
có thể thích quan hệ hợp tác tương đương với
các cơ sở an ninh Ả Rập Xê Út, và suốt nhiều
thập kỷ hai nước gây dựng mối quan hệ thân
mật trong vấn đề an ninh, ngoại giao và
thương mại đã mang đến cho Mỹ một mạng
lưới rộng lớn các đồng minh và những bài
học kinh nghiệm sâu sắc. Tuy nhiên, không
có gì chắc chắn rằng Mỹ có thể dễ dàng sử
dụng quan hệ đối tác với Ả Rập Xê Út và các
mối quan hệ cá nhân với lãnh đạo nước này
để dự đoán hoặc định hình sự phát triển trong
chính sách đối nội và đối ngoại của Ả Rập
Xê Út. Các trường hợp trong quá khứ và gần
đây nhất là sự giám sát của Quốc hội trong
việc từ chối bán vũ khí cho Ả Rập Xê Út đã
ảnh hưởng đến mối quan hệ của hai nước (ví
dụ điển hình là việc điều chỉnh vị trí triển
khai hoặc độ nhạy của các hệ thống phòng
thủ được chuyển giao của Mỹ và trì hoãn
việc chuyển giao đạn dược, thiết bị dẫn
đường chính xác).
Ngày nay, khi đã nắm bắt đầy đủ hơn
về kinh tế, văn hóa, xã hội của hai bên, tại
thời điểm thế hệ lãnh đạo kế cận của Ả Rập
Xê Út đang tìm các đường lối chính sách mới
để đổi mới Ả Rập Xê Út, thì các câu hỏi
chính trong mối quan hệ giữa hai nước chủ
yếu xoay quanh việc các nhà lãnh đạo và
công dân hai nước sẵn sàng tiếp tục duy trì
quan hệ quốc phòng chiến lược trong tương
lai. Cụ thể hơn, cả hai nước đang xem xét
liệu sự khác biệt trong quyền con người,
chính sách đối ngoại và quốc phòng, các vấn
đề năng lượng liệu có thể làm hạn chế tiềm
năng thiết lập mối quan hệ sâu sắc hơn giữa
hai nước hay không. Những thay đổi trong
sự sắp xếp người kế vị mới tại Ả Rập Xê Út
(Thái tử Mohammed bin Salman) đã đưa đến
niềm hi vọng cho Ả Rập Xê Út rằng
Mohammed bin Salman có thể thành công
giống cha mình khi đang ở độ tuổi hơn 30 và
có khả năng vẫn còn làm Quốc vương trong
nhiều thập kỷ tới. Kết quả đó có thể loại bỏ
một số sự không chắc chắn về việc hợp nhất
quyền lực giữa các thế hệ lãnh đạo Ả Rập Xê
Út tiếp theo, nhưng sự kiểm soát việc hợp
nhất này cũng có thể làm thay đổi động lực
của hợp tác Mỹ với Ả Rập Xê Út, đặc biệt
liên quan đến việc mua bán vũ khí, hợp tác
quân sự của Mỹ với Ả Rập Xê Út và các lĩnh
vực khác. Hiện nay, Ả Rập Xê Út đang duy
trì các mối quan hệ quốc phòng đa dạng và
có được các hệ thống quân sự như vũ trang,
máy bay không người lái và mới đây nhất là
hệ thống tên lửa đạn đạo mới từ Trung Quốc.
Ả Rập Xê Út cũng đang tái định vị lại vị thế
Nhìn chung, mối quan tâm lâu dài
của Mỹ về việc tránh sự bất ổn ở khu vực
vùng Vịnh và phủ nhận ảnh hưởng đến các
đối thủ địa chính trị của Ả Rập Xê Út có thể
vẫn còn căng thẳng. Mỹ cũng mong muốn có
NGHIÊN CỨU NƯỚC NGOÀI, TẬP 37, SỐ 2 (2021)
108
thể thuyết phục hoặc ép buộc Ả Rập Xê Út
phát triển và thay đổi hành động theo sở
thích của Mỹ. Mỹ có thể hoan nghênh các
bước đi mới của các nhà lãnh đạo Ả Rập Xê
Út để thay đổi các tập quán lâu đời và chính
sách cốt lõi của họ. Tuy nhiên, Ả Rập Xê Út
có thể phải tiếp tục đối mặt với sự không
chắc chắn về sức mạnh trong nước và giới
hạn ảnh hưởng của Mỹ về sự ổn định của
Vương quốc trong các vấn đề nhạy cảm
trong nước. Các nhà phê bình Ả Rập Xê Út
cho rằng Mỹ không thể đủ khả năng để nắm
bắt và gây ảnh hưởng đến các quy tắc từ trên
xuống vốn có tại Ả Rập Xê Út, kìm hãm mọi
bất đồng chính kiến cả về chiến lược và đạo
đức tại đất nước này. Tuy nhiên, những
người ủng hộ cho sự hợp tác giữa Mỹ và Ả
Rập Xê Út thì tiếp tục trích dẫn tiềm năng
của Vương quốc, ảnh hưởng của nó và cải
cách xã hội gần đây để bình giải cho một
cách tiếp cận mới vẫn tuân theo nguyên tắc,
nhưng không đối đầu của hai nước. Bên phía
Quốc hội Mỹ có thể tiếp tục định hướng quan
hệ song phương hai nước thông qua việc
giám sát an ninh Mỹ - Ả Rập Xê Út, sự hợp
tác và tham gia của hai nước vào các vấn đề
chính sách kinh tế và ngoại giao khu vực.
Nhà lập pháp và các quan chức Mỹ cũng có
thể tìm cách khám phá các cách tiếp cận
chính sách thay thế mới hoặc tìm hiểu rõ hơn
về mục đích thực sự ẩn sau các hành động
của chính phủ Ả Rập Xê Út; về tiềm năng
thay đổi quan hệ của Ả Rập Xê Út với các
đối thủ của Mỹ như Nga và Trung Quốc,
đồng thời cả các quan điểm của các nhà lãnh
đạo, công dân Ả Rập Xê Út về tương lai của
đất nước họ và tương lai quan hệ với Mỹ
(Blanchard, 2020).
là Ủy ban Ngày 9/11) đã lên tiếng nhắc nhở
cả hai chính phủ đối đầu với các vấn đề
khủng bố trong mối quan hệ song phương,
công khai và thúc giục họ xây dựng mối
quan hệ công khai. Trong thời điểm đó, mối
quan hệ xoay quanh Mỹ và Ả Rập Xê Út đổ
dồn vào vấn đề chủ nghĩa cực đoan và hỗ trợ
tài chính cho các nhóm cực đoan vũ trang.
Sâu sắc hơn, quan hệ đối tác chống khủng bố
và một loạt các nỗ lực của Ả Rập Xê Út để
chống lại chủ nghĩa cực đoan đã góp phần để
gắn kết chặt chẽ hơn mối quan hệ này trong
mười lăm năm kể từ đó.
Xét về khía cạnh quân sự, như đã mô
tả ở trên, Ả Rập Xê Út có quan hệ quốc
phòng và an ninh chặt chẽ với Mỹ, neo đậu
trong nhiều thập kỷ bởi các chương trình
huấn luyện quân sự lâu đời và được bổ sung
bằng việc bán vũ khí có giá trị cao, hợp tác
an ninh cơ sở hạ tầng quan trọng và các sáng
kiến chống khủng bố. Các đại biểu Quốc hội
ủng hộ việc bán vũ khí từ lâu cho các đối tác
của Mỹ ở vùng Vịnh, bao gồm Ả Rập Xê Út,
như một phương tiện để cải thiện khả năng
tương tác với Mỹ, răn đe Iran và hỗ trợ ngành
công nghiệp Mỹ. Trong khi các quan chức Ả
Rập Xê Út và Mỹ thực hiện nhiều bước tiến
để duy trì và tăng cường mối quan hệ an
ninh, sự khác biệt trong các chiến thuật và
phương pháp được ưu tiên lựa chọn có thể
tiếp tục làm phức tạp sự phối hợp song
phương giữa hai nước này về vấn đề an ninh
khu vực, bao gồm cả Iran và Yemen. Việc
tái bố trí quân nhân Mỹ, máy bay và các hệ
thống phòng không tại Ả Rập Xê Út vào năm
2019 có thể mở ra sự gắn kết sâu sắc hơn
trong bối cảnh trước mắt. Việc Mỹ sẵn sàng
chuẩn bị vũ trang và huấn luyện lực lượng an
ninh tại Ả Rập Xê Út có thể giảm bớt gánh
nặng tiềm ẩn của Ả Rập Xê Út trong khu
vực. Việc triển khai và sử dụng các lực lượng
quân sự của Mỹ để bảo vệ Ả Rập Xê Út có
thể ngăn chặn tốt hơn các nước đối chọi
trong khu vực và tăng cường an ninh của đất
nước, nhưng có thể liên quan trực tiếp đến
việc bảo đảm an ninh cho nhân viên Mỹ và
các cơ quan đại diện của Mỹ đặt tại Ả Rập
Tuy nhiên, sự hiện diện quân sự mở
rộng của Mỹ tại Ả Rập Xê Út cũng có thể
khơi dậy sự đối lập tôn giáo và dân tộc trong
Ả Rập Xê Út và hơn thế nữa. Các quan chức
Ả Rập Xê Út và Mỹ đã và đang cố gắng đưa
ra một chiến lược chung bao gồm quan hệ
đối tác quốc phòng và chống khủng bố. Năm
2004, Ủy ban Quốc gia lưỡng đảng về các
cuộc tấn công khủng bố ở Mỹ (hay còn gọi
NGHIÊN CỨU NƯỚC NGOÀI, TẬP 37, SỐ 2 (2021)
109
Xê Út, làm tăng mối đe dọa trực tiếp của cả
hai nước.
5. Kết luận
Có thể nói, mối quan hệ Ả Rập Xê Út
và Mỹ là mối quan hệ khó đoán định. Mối
quan hệ này liệu trong tương lai có thể tiếp
tục được củng cố khăng khít hoặc nguội lạnh
đi đều phụ thuộc vào diễn biến trong khu vực
và quốc tế cũng như chính sách của hai nước.
Ảnh hưởng của mối quan hệ này đến khu vực
và quốc tế cũng cho thấy sự cần thiết của
việc nghiên cứu sâu hơn về mối quan hệ giữa
hai nước. Theo quan điểm của người viết,
mối quan hệ giữa hai nước hoàn toàn có thể
tiếp tục và vẫn được tích cực duy trì trong
thời gian sắp tới. Nhưng cũng không ngoại
trừ những biến động của nội chính trị hai
nước, biến động của khu vực Trung Đông –
Bắc Phi cũng như của thế giới sẽ gây ra
những thách thức mới ảnh hưởng đến mối
quan hệ giữa hai nước này.
Xét về khía cạnh kinh tế, hiện nay, Ả
Rập Xê Út và Mỹ vẫn là một trong những
đối tác quan trọng của nhau. Ả Rập Xê Út
vẫn là đối tác thương mại lớn nhất của Mỹ
tại Trung Đông tính theo giá trị tổng thể
trong năm 2018 và lớn thứ hai theo giá trị
tổng thể năm 2019 (U.S Trade
Representative, 2019). Điều này chứng tỏ lợi
ích về kinh tế trong mối quan hệ hai nước là
rất lớn. Năm 2020 chứng kiến cuộc chiến giá
dầu giữa Nga và Ả Rập Xê Út, gây ra những
căng thẳng trong mối quan hệ Ả Rập Xê Út
– Mỹ. Tuy nhiên, dù cuộc chiến giá dầu có
gây “phẫn nộ” đến mức nào đối với Mỹ,
Riyadh đã chứng minh hai điểm mạnh chính
của mình (mà có lẽ cần được củng cố trong
tương lai): thứ nhất, vị trí trung tâm của dầu
đối với các lợi ích kinh tế và chiến lược của
Mỹ, và thứ hai, vai trò duy nhất và chắc chắn
của Ả Rập Xê Út đã, đang và sẽ góp phần ổn
định và quản lý thị trường năng lượng toàn
cầu. Nói cách khác, Riyadh đã chứng minh
được rằng mình là một đồng minh có giá trị
đáng để Mỹ gìn giữ mối quan hệ này.
Tài liệu tham khảo
Baker, P., & Schmitt, E. (2018). Trump Nominates
Retired General as Ambassador to Saudi
Arabia.
The
New
York
Times.
Blanchard, C. M. (2020). Saudi Arabia: Background
and U.S. relations. Congressional Research
Service.
Tóm lại, nếu những căng thẳng chính
trị đặt quan hệ Ả Rập Xê Út – Mỹ vào tình
thế phá hoại và làm suy yếu mối quan hệ này,
thì sức mạnh của các khía cạnh kinh tế, quân
sự đang là các yếu tố cần và đủ để củng cố
lại mối quan hệ này. Những khía cạnh này
đóng vai trò như một cái “phanh” chống lại
sự leo thang căng thẳng và khác biệt giữa hai
nước, được thể hiện qua các cuộc tiếp xúc
trực tiếp và lâu dài giữa các nhà lãnh đạo hai
bên. Mối quan hệ Ả Rập Xê Út – Mỹ trải qua
nhiều thăng trầm, tồn tại những bất đồng,
căng thẳng và khó đoán định trong suốt
những năm qua, nhưng sức mạnh của lợi ích
chung vẫn còn. Vì thế, trong tương lai, mối
quan hệ này vẫn có những triển vọng để tiếp
tục phát triển theo hướng “dung hòa” các
khác biệt, “hòa hoãn” những bất đồng trên cơ
sở làm lớn mạnh lợi ích chung giữa hai nước.
BP. (2019). Statistical Review of World Energy 2019.
Pureprint
Group
Limited.
Chughtai, A. (2017, May 18). US-Saudi relations: A
timeline.
Aljazeera.
Fassihi, F., & Hubbard, B. (2019, October 4). Saudi
Arabia and Iran make quiet openings to head
off war. The New York Times.
Ford, L., & Hill, M. (2019, August 8). China’s
evolving ties with the Middle East. Asia’s
NGHIÊN CỨU NƯỚC NGOÀI, TẬP 37, SỐ 2 (2021)
110
Kiều, T. N. (2014). Một số sự kiện kinh tế - chính trị
nổi bật của châu Phi và Trung Đông năm
2012. NXB Từ điển Bách khoa.
Sharp J. M., Blanchard, C. M., & Collins, S. R.
(2019). Congress and the War in Yemen:
Oversight and Legislation 2015-2019.
Kristen, S. D. (2017). Saudi Arabia wins plaudits for
ending ban on women driving. Seychelles
Strobel, W. P. (2018, December 1). CIA intercepts
underpin assessment Saudi Arabia Crown
Prince targeted Khashoggi. The Wall Street
Journal. https://www.wsj.com/articles/cia-
News
Agency.
Lee, J. (2019, September 27). Saudi recovery from oil
attack isn’t all it seems. Bloomberg.
Toameh, K. A. (2019, September 12). Hamas: Saudi
Arabia arresting our men under U.S.
pressure.
The
Jerusalem
Post.
McLean, B. (2018). Saudi America: The truth about
fracking and how it's changing the world.
Penguin Random House Audio.
U.S. Department of Energy. (2018, September 10).
Secretary Perry meets with Khalid Al-Falih,
Minister of Energy, Industry and Mineral
Resources of the Kingdom of Saudi Arabia.
Energy.gov.
Nguyễn, T. H. (2018). Sự hình thành cục diện chính
trị - an ninh mới tại khu vực Trung Đông,
Bắc Phi và tác động. NXB Khoa học Xã hội.
Raval, A. (2020). A tenth of oil production may
become uneconomic. Financial Times.
Saudi Press Agency. (2017, May 16). Saudi-US
U.S. Trade Representative. (2019). National trade
estimate report on foreign trade barriers.
Economic
Relations
3
Riyadh.
NGHIÊN CỨU NƯỚC NGOÀI, TẬP 37, SỐ 2 (2021)
111
SOME HIGHLIGHTS IN SAUDIARABIA-US RELATIONSHIP
IN THE PERIOD 2011-2020
Hoang Thi Mai Phuong
Department of Arabic Language and Culture, VNU University of Languages and International Studies,
Pham Van Dong, Cau Giay, Hanoi, Vietnam
Abstract: Saudi Arabia - US relationship has long been known as a strategic alliance, despite
the differences between a monarchy and a constitutional republic. So far, Saudi Arabia has been one of
the closest allies, the strongest economic partner and an important strategic partner of the US in the
Middle East. Even so, the relationship between Saudi Arabia and US has also experienced such ups and
downs as the 1973 oil embargo, the terrorist event in the US on 11st September or the political and social
crisis in the North Africa - Middle East region that took place in late 2010 and early 2011 (also known
as the "Arab Spring"), the assassination of journalist Jamal Khashoggi at the Saudi Embassy in Turkey
and the attack on the oil field in Saudi Arabia on 14th September, 2019, enormous impacts on the Middle
East - North Africa and the world situation. The article briefly summarizes some prominent issues in the
Saudi-US relationship between 2011 and 2020. Besides, the article also analyzes the factors that are
likely to affect the Saudi-US relationship and some forecasts for the development direction of this
relationship in the coming time. The article uses the international relations research methods, analytical
methods to synthesize and evaluate, case study method, system-structured method, forecast and
evaluation method to objectively evaluate this relationship.
Keywords: diplomatic relations, US-Saudi Arabia, politics, Middle East-North Africa
14 trang
24300
Free
Bạn đang xem tài liệu "Một số vấn đề nổi bật trong quan hệ Ả Rập Xê Út - Mỹ giai đoạn 2011-2020", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- mot_so_van_de_noi_bat_trong_quan_he_a_rap_xe_ut_my_giai_doan.pdf
