Cách tân nghệ thuật trong Đôi bạn của Nhất Linh
31
CHUYÊN MỤC
VĂN HỌC - NGÔN NGỮ HỌC
CÁCH TÂN NGHỆ THUẬT
TRONG ĐÔI BẠN CỦA NHẤT LINH
NGUYỄN HƯƠNG NGỌC*
Nhất Linh là một trong số những cây bút tiêu biểu trong văn học lãng mạn Việt
m gi i oạn - 45. Ông có óng góp trong việc cách tân nghệ thuật
tiểu thuyết Việt Nam. Các kỹ thuật sáng tác theo phương Tây hiện ại ược sử
dụng nhuần nhuyễn trong tác phẩm của ông. Đôi bạn là tiểu thuyết thể hiện rõ
sự cách tân nghệ thuật củ nhà văn. Với sự phân tích các khía cạnh như kết
cấu, tâm lý nhân vật và ngôn ngữ trần thuật trong tiểu thuyết Đôi bạn bài viết
làm rõ thêm sự cách tân của Nhất Linh trong tác phẩm này.
Từ khóa: Nhất Linh, tiểu thuyết Việt Nam đầu thế kỷ XX, văn học Việt Nam 1900 -
1945
Nhận bài ngày: 24/3/2020; ư vào biên tập: 30/3/2020; phản biện: 14/4/2020;
duyệt ăng: 10/5/2020
1. DẪN NHẬP
Năm 1932, Nhất Linh đã mua lại tờ
Phong hóa của Phạm Hữu Ninh và
Nguyễn Xuân Mai, huy động Trần
Khánh Giƣ (Khái Hƣng), Hồ Trọng
Hiếu (Tú Mỡ), Nguyễn Tƣờng Long
(Hoàng Đạo), Nguyễn Tƣờng Lân
(Thạch Lam) tạo thành một ban biên
tập báo mới. Ngay từ những số đầu
tiên, Phong hóa đã thổi một luồng gió
mới đầy sinh khí vào lòng bạn đọc,
đƣợc đông đảo tầng lớp tiểu tƣ sản
thành thị và trí thức trung lƣu đón
nhận. Từ thành công đó, Nguyễn
Tƣờng Tam đã thành lập Tự lực văn
đoàn với cơ quan ngôn luận là báo
Nhất Linh tên thật là Nguyễn Tƣờng
Tam là ngƣời con thứ ba trong gia
đình Nguyễn Tƣờng, là anh của
Nguyễn Tƣờng Long và Nguyễn
Tƣờng Lân. Nhất Linh là ngƣời có vai
trò quan trọng bậc nhất trong việc
hình thành nên Tự lực văn đoàn, tổ
chức văn học có nhiều hoạt động đạt
hiệu quả cao nhất trong những năm
1932 - 1945.
* Trƣờng Đại học Khoa học Xã hội và Nhân
văn, Đại học Quốc gia Hà Nội.
NGUYỄN HƢƠNG NGỌC – CÁCH TÂN NGHỆ THUẬT TRONG…
32
Phong hóa (năm 1935 là Ngày nay),
nhà xuất bản là Đời nay. Ban đầu trụ
sở ở góc phố Hàng Cót và Cửa Bắc
sau này dời đến 80 Quán Thánh (Hà
Nội), Nhất Linh, Khái Hƣng và Hoàng
Đạo trở thành ba trụ cột của Tự lực
văn đoàn (Phan Cự Đệ, 2013: 529).
của mình. Tƣ tƣởng phải thoát ly ra
khỏi lối sống cũ, “cõi đời cũ” xuất hiện
khá nhiều trong sáng tác của ông và
Khái Hƣng. Nhân vật của ông sẵn
sàng đứng lên, thể hiện cái tôi cá
nhân, chống lại các lề thói bất công
của xã hội phong kiến trƣởng giả. Đôi
bạn chính là một trong số những sáng
tác nhƣ thế.
Nhất Linh là cây bút văn xuôi, sáng
tác nhiều tiểu thuyết lãng mạn. Trong
thời kỳ đỉnh cao của Tự lực văn đoàn,
ông đóng góp một số tác phẩm quan
trọng, nêu lên đƣợc tôn chỉ, tuyên
ngôn của tổ chức và gây tiếng vang
nhƣ Đoạn tuyệt, Nắng thu, Lạnh lùng,
Đôi bạn. Một số tác phẩm, Nhất Linh
đứng tên chung cùng Khái Hƣng cũng
đƣợc đánh giá rất cao nhƣ Anh phải
sống, Gánh hàng hoa. Nhất Linh là
một trong số những cây bút quyết liệt
trong việc thể hiện quan điểm sáng
tác của Tự lực văn đoàn. Trong tiểu
thuyết, truyện ngắn của mình, ông
mạnh mẽ thể hiện tƣ tƣởng bài trừ
các hủ tục phong kiến lạc hậu không
còn phù hợp với thời đại và cổ súy
cho lối sống hiện đại, thức thời. “Nhân
vật của Khái Hƣng yêu đời lạc quan,
có những ƣớc mơ không tƣởng và
thƣờng đạt đến mục đích một cách dễ
dàng. Còn những nhân vật của Nhất
Linh thƣờng có những cơn khủng
hoảng về tinh thần, những giằng xé
nội tâm giữa cá nhân và gia đình, tình
yêu và bổn phận, chí hƣớng và hoàn
cảnh” (Nhất Linh, 1988: 13-14). Nhiều
tác phẩm xuất hiện những cặp hình
tƣợng hoặc các chi tiết đối lập giữa
cũ - mới, giữa lạc hậu - cách tân nhƣ
là cách để ông nhấn mạnh quan điểm
Tiểu thuyết Đôi bạn đƣợc đăng trên
Ngày nay năm 1938 và đƣợc xuất bản
thành sách năm 1939. Tiểu thuyết đã
thể hiện rõ quan điểm nghệ thuật của
Nhất Linh cũng nhƣ phong cách viết
của ông, một cây bút có khả năng khai
thác đời sống nội tâm của con ngƣời
vô cùng phong phú và sâu sắc. Đây là
một trong số những tiểu thuyết thể
hiện đƣợc sự cách tân nghệ thuật của
tác giả nói riêng và của Tự lực văn
đoàn nói chung. Bài viết phân tích các
yếu tố nhƣ kết cấu, nghệ thuật xây
dựng tâm lý nhân vật và ngôn ngữ
trần thuật để làm sáng tỏ luận điểm
trên.
2. NHỮNG ĐÓNG GÓP TRONG SÁNG
TẠO NGHỆ THUẬT TIỂU THUYẾT
HIỆN ĐẠI CỦA NHẤT LINH QUA
TÁC PHẨM ĐÔI BẠN
2.1. Kết cấu
Kết cấu là đơn vị góp phần tạo nên
hình thức bề ngoài của văn bản nghệ
thuật và đồng thời cũng là sợi dây liên
kết mạch truyện nội hàm của tiểu
thuyết. Trong văn học trung đại, tiểu
thuyết chủ yếu đƣợc tổ chức theo kết
cấu chƣơng hồi. Các chƣơng có dung
lƣợng gần tƣơng đƣơng nhau trong
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 5 (261) 2020
33
đó tiêu đề chƣơng luôn tóm tắt đƣợc Ngƣời viết có thể sáng tạo nhƣng
nội dung nòng cốt của chƣơng đó và không đƣợc phép đi qua những
cuối mỗi chƣơng thƣờng là các bình đƣờng biên niêm luật chặt chẽ đã
luận diễn giải. Câu chuyện trong tiểu đƣợc quy định.
thuyết chƣơng hồi thƣờng đƣợc kể
Bƣớc sang thế kỷ XX, khi nhu cầu
theo dòng thời gian tuyến tính. Sự
cách tân văn học trở nên bức thiết, kết
kiện gì đến trƣớc sẽ đƣợc kể trƣớc.
cấu của văn xuôi buộc phải vận động
Sự kiện sau là hệ quả của một hoặc
theo tiến trình thay đổi đó. Nhất Linh
nhiều sự kiện trƣớc đó. Kết cấu tiểu
thuyết trung đại về cơ bản có những
quy định chặt chẽ, nghiêm ngặt. Đây
cũng là một đặc điểm chung của văn
chƣơng nho gia. Mọi sáng tác đều
phải dựa trên một khung quy chuẩn.
cùng các nhà văn trong Tự lực văn
đoàn là những ngƣời đã thực hiện
triệt để điều đó. Tiểu thuyết Đôi bạn
cũng đƣợc chia thành các chƣơng
nhƣng cách chia hết sức sáng tạo,
hiện đại.
Mở đầu tiểu thuyết là một chƣơng với
sự xuất hiện của một bức thƣ do
Dũng viết cho một ngƣời bạn xƣng tôi.
Từ bức thƣ đó, câu chuyện về Dũng,
về Loan, về Trúc và những ngƣời bạn
đƣợc tái hiện. Cốt truyện có sự hồi cố,
từ điểm đứng hiện tại nhìn về quá khứ.
Câu chuyện đã không bắt đầu theo
dòng thời gian tịnh tiến thông thƣờng
mà có sự ngoái lại.
Sơ đồ 1. Kết cấu các chƣơng tiểu
thuyết Đôi bạn của Nhất Linh
Nhặt lá bàng (Thay mấy lời nói đầu)
Phần thứ nhấ
I
II
III
IV
V
VI
I
So với tiểu thuyết chƣơng hồi trong
văn học trung đại, kết cấu của Đôi bạn
phức tạp hơn và không tuân theo bất
kỳ quy định cụ thể nào. Đây hoàn toàn
là sự sáng tạo của Nhất Linh nhằm
triển khai đƣợc trọn vẹn những ý đồ
nghệ thuật của chính mình. Những
diễn biến chính của câu chuyện đƣợc
triển khai trong 3 phần lớn. Trong mỗi
phần lớn, tác giả chia thành các
chƣơng nhỏ hơn đƣợc đánh số La Mã.
Chúng tôi đƣa ra bảng thống kê dung
lƣợng các phần, chƣơng để có cái
nhìn định lƣợng tổng quát. Mẫu khảo
sát là tiểu thuyết Đôi bạn do Nhà xuất
Phần thứ hai
II
III
IV
V
VI
VII
I
Phần thứ ba:
II
III
IV
V
NGUYỄN HƢƠNG NGỌC – CÁCH TÂN NGHỆ THUẬT TRONG…
34
bản Đại học và Giáo dục chuyên không chỉ là một tác phẩm có kết cấu
nghiệp xuất bản năm 1988.
chƣơng hồi, phi tuyến tính mà quan
trọng hơn đây là một tiểu thuyết luận
đề. Toàn bộ tiểu thuyết Đôi bạn không
chỉ là câu chuyện tình yêu của hai
ngƣời Dũng - Loan mà nó là câu
chuyện về lý tƣởng của những ngƣời
thanh niên trí thức những năm đầu thế
kỷ XX mà Dũng, Trúc và những ngƣời
bạn của các anh là hình ảnh biểu
tƣợng cho điều đó. Trƣớc sự thay đổi
của đời sống xã hội, họ khao khát có
đƣợc cuộc sống tự do, thoát ra khỏi
cái khung chật hẹp của xã hội phong
kiến cổ hủ mà ông Tuần (bố của Dũng)
hay bà Hai (mẹ của Loan) là đại diện
cho điều đó. Họ mong muốn đƣợc
thoát ly - đó là lý do mà ngay từ phần
thứ nhất của tiểu thuyết, nhà văn đƣa
ra các chi tiết, câu nói gợi mở cho câu
chuyện thoát ly của các nhân vật.
Phần thứ hai là lúc Nhất Linh xây
dựng sắc nét hơn nữa các mâu thuẫn
giữa những ngƣời trẻ và thế hệ cũ
nhƣ sự bất hòa giữa Dũng và bố mình,
mối quan hệ mến thƣơng tự tìm đến
với nhau ngày càng bền chặt của
Dũng và Loan mặc cho việc họ đã
đƣợc gia đình chọn mối khác để lập
gia đình. Cùng với đó, những biến cố
quan trọng nhất đã xảy ra, trong phần
này thử thách sự quyết tâm vƣợt thoát
của Dũng đó là cái chết của Thái và
của Tạo, sự giục giã của bố mẹ Dũng
trong việc muốn Dũng lấy cô Khánh,
cũng nhƣ sự báo hiệu căn bệnh lao
của Hà. Tất cả những điều đó không
Bảng 1. Bảng dung lƣợng phân bố các
phần, chƣơng trong tiểu thuyết Đôi bạn
của Nhất Linh
STT
1
Phần
Chƣơng Số trang
9 trang
Nhặt lá bàng
(Thay mấy lời
nói đầu)
2
3
58 trang
Phần thứ nhất
I
12,5 trang
9,5 trang
6,5 trang
9 trang
4
II
5
III
IV
V
6
7
9 trang
8
VI
11,5 trang
9
61.5 trang
Phần thứ hai
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
I
6 trang
5 trang
II
III
IV
V
5,5 trang
14,5 trang
12 trang
7,5 trang
11 trang
VI
VII
45 trang
Phần thứ ba
I
13,5 trang
10,5 trang
10 trang
5 trang
II
III
IV
V
6 trang
Nguồn: Tác giả liệt kê.
Dung lƣợng các chƣơng trong từng
phần của tiểu thuyết không quá chênh
lệch nhƣng giữa các phần thì có sự
khác biệt. Phần thứ hai của tiểu thuyết
đƣợc tập trung nhiều nhất với 61,5
trang, phần thứ ba tác giả viết ngắn làm cho Dũng mất kiên định. Phần ba
nhất (45 trang). Điều này hoàn toàn có (phần cuối), Dũng quyết tâm cùng
thể hiểu đƣợc bởi tiểu thuyết Đôi bạn
Trúc thoát ly khỏi ngôi nhà, khỏi cái
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 5 (261) 2020
35
làng tù túng, chật hẹp, khỏi ngôi nhà sai khi nói Đôi bạn cũng là một tiểu
với ngƣời cha gia trƣởng mà nhiều lúc thuyết tâm lý xuất sắc, đánh dấu sự
Dũng thấy xấu hổ; từ bỏ cả Loan vì
anh không muốn làm cô khổ.
thay đổi trong sáng tác của văn xuôi
Việt Nam. Trƣớc đó, các tác giả trung
đại không chú trọng thể hiện các biểu
hiện tinh vi của đời sống tâm lý nhân
vật, không khai thác chi tiết, cụ thể đời
sống nội tâm nhân vật nhƣng đến
Nhất Linh, cùng các sáng tác của Tự
lực văn đoàn, thế giới nội tâm các
nhân vật đã đƣợc thể hiện sinh động,
cụ thể, chi tiết và logic. Nhƣ vậy, ở
tiểu thuyết Đôi bạn có sự tồn tại cả hai
kết cấu: tiểu thuyết luận đề và tiểu
thuyết tâm lý.
Nhất Linh đã có sự cách tân kết cấu
rất rõ ràng. Ông đã thoát ra khỏi cái
khung của lối viết trung đại, theo kiểu
chƣơng hồi cổ điển. Ông đã bắt kịp
với cách tổ chức văn bản nghệ thuật
trong văn chƣơng hiện đại phƣơng
Tây. Các chƣơng đƣợc tổ chức dài
ngắn khác nhau tùy vào mục đích
sáng tạo của ngƣời viết. Sự cách tân
này đã góp phần tạo nên độ linh hoạt
trong triển khai nội dung tác phẩm
đồng thời giảm đƣợc dung lƣợng của
tiểu thuyết khiến nó phù hợp với
ngƣời đọc hiện đại.
Dũng, Trúc, Cận, Thái đại diện cho
những nam thanh niên trí thức đứng
giữa điểm giao của những hệ giá trị
cũ - mới. Bản thân họ hiểu đƣợc
những mâu thuẫn vẫn tồn tại trong xã
hội lúc đó. Đấy là một xã hội khi
những giá trị mới tràn vào nhƣ một làn
sóng giữa lúc những hệ giá trị truyền
thống vẫn đang tồn tại, bám rễ sâu
trong đời sống của con ngƣời. Thế
giới quan của một xã hội có lịch sử
hàng ngàn năm không dễ gì bị suy
chuyển đối diện với lực hấp dẫn đến
từ thế giới quan Tây phƣơng hiện đại.
Thách thức đặt ra là vậy điều gì sẽ ở
lại và điều gì sẽ bị thay thế. Các nhân
vật của Đôi bạn đã bị đặt vào lằn ranh
mong manh ấy của sự vận động thời
thế. Họ thấy rằng: “sự trái ngƣợc của
thâm tâm chàng - mà chàng không đổi
khác đƣợc - với cảnh sống hiện tại
2.2. Nghệ thuật xây dựng tâm lý
nhân vật
Trong các tác giả văn xuôi giai đoạn
1900 - 1945, Nhất Linh là một trong
những cây bút tài năng trong việc
miêu tả diễn biến tâm lý nhân vật.
Tiểu thuyết Đôi bạn là tác phẩm thể
hiện rõ nhất đặc điểm phong cách
nghệ thuật của nhà văn. Biệt tài của
ông là đi sâu vào những chuyển biến
tinh vi nhất của đời sống nội tâm nhân
vật và thể hiện nó ra qua hệ thống
ngôn từ tinh tế. Đọc Đôi bạn, ngƣời
đọc đôi khi có cảm tƣởng nhƣ đƣợc
đọc một bản miêu tả chi tiết sự vận
động tâm lý của những ngƣời trí thức
trẻ tuổi những năm đầu thế kỷ XX đối
mặt với những thách thức của thế hệ,
thời đại; sự chuyển biến tình cảm con không cho phép Dũng tự do làm nảy
ngƣời khi bắt đầu yêu với tất cả các nở đƣợc nhân cách mình. Ở lại thì chỉ
cung bậc của nó. Vì thế sẽ không hề
có héo mòn dần đi, đau khổ mãi mà
NGUYỄN HƢƠNG NGỌC – CÁCH TÂN NGHỆ THUẬT TRONG…
36
vô ích cho mình, cho cả mọi ngƣời” Dũng. Bản thân cô trân trọng từng
phút giây bên anh nhƣng chƣa bao
giờ dám nghĩ rằng hai ngƣời sẽ có
đƣợc hạnh phúc bên nhau trọn đời.
(Nhất Linh, 1988: 157). Những nam
thanh niên trí thức đƣợc hƣởng nền
giáo dục Tây học nhƣ Dũng, Trúc và
các bạn của họ sẵn sàng đấu tranh
chống lại những cổ hủ tồn tại cố hữu
trong đời sống. Vì thế trong trái tim và
khối óc họ luôn nung nấu khát vọng
đƣợc ra khỏi lũy tre làng, đƣợc đi ra
nƣớc ngoài. Khi chƣa có đủ quyết tâm
để ra đi, Dũng tự trách bản thân:
“Dũng thấy rằng khi buồn cho Tạo, là
chính chàng đã buồn cho đời chàng.
Phải sống một đời ngang trái nhƣng
chàng không có đủ can đảm để thoát
ly…” (Nhất Linh, 1988: 133). Nhà văn
miêu tả tâm lý sôi sục mong ƣớc
đƣợc thoát ly hết sức rõ ràng thông
qua những cuộc trao đổi về chuyện
phải lên đƣờng của Dũng và Trúc
cùng những ngƣời bạn.
Nếu Dũng, Trúc, Loan là đại diện cho
những ngƣời trẻ đƣợc hƣởng nền Tây
học, cho những tƣ tƣởng mới cấp tiến
thì những ngƣời nhƣ ông bà Tuần (bố
mẹ Dũng) và ông bà Hai (bố mẹ Loan)
là đại diện cho những cái cũ, những
quan điểm đã lỗi thời, lạc hậu. Ông bà
Tuần tiêu biểu cho tầng lớp cƣờng
quyền, có tiền bạc có quyền lực có
khả năng trấn áp ngƣời khác. Mặc dù
đƣợc sống sung sƣớng trong nhung
lụa nhƣng Dũng luôn có tâm lý xấu hổ.
Dũng từng nói với Loan: “Giàu một
cách thẳng thắn cũng đã khó chịu rồi,
huống hồ giàu một cách không xứng
đáng. Ngƣời ta ngoài cái ăn mặc, còn
cái kiên sỉ” (Nhất Linh, 1988: 111).
Anh cảm thấy khinh bỉ thói đe nẹt,
giẫm đạp lên kẻ yếu thế của cha mình.
Đó là lý do cha con anh luôn căng
thẳng dẫn đến mắng mỏ, cãi vã và trở
thành động lực ngày một lớn để anh
quyết ra đi.
Loan lại là đại diện cho những nữ
thanh niên đƣợc học hành thời kỳ đó.
Cô đƣợc quen biết với những chàng
trai có học hành nhƣ Dũng, Trúc, Cận.
Tầm nhìn của cô cũng đƣợc giải thoát
khỏi những hà khắc của suy nghĩ cũ.
Tuy đã đƣợc cha mẹ định sẵn hôn sự
với Thân, con bà phán Lợi nhƣng
Loan vẫn thầm thƣơng Dũng và luôn
tỏ ra thích thú, hạnh phúc mỗi khi
Bên cạnh đại diện của tầng lớp cƣờng
quyền trong xã hội cũ, ông bà Hai lại
là đại diện của tầng lớp ngƣời lao
động nghèo luôn tự ti về phận của
đƣợc gần gũi Dũng hay đƣợc anh mình. Ông Hai Hằng, trong hoàn cảnh
quan tâm. Tuy thế gia đình Loan lại khốn khó không làm ra đƣợc nhiều
không đƣợc khá giả nhƣ nhà Dũng, của cải phải cùng con trai cả lên vùng
cao dạy học cho dù chẳng biết tƣơng
lai thế nào. Bà Hai ở nhà quan sát mối
quan hệ giữa con gái và cậu Dũng thì
hiểu rằng giữa hai ngƣời họ có vấn đề.
Bà biết Dũng là ngƣời tốt, là một mối
bố mẹ Loan có mối hiềm khích với bố
Dũng. Do đó, bản thân cô vẫn luôn tự
ý thức về thân phận của mình. Cô
chƣa bao giờ dám bƣớc quá giới hạn
trong mối tình thầm kín của mình với
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 5 (261) 2020
37
thực sự hơn cậu Thân nhƣng bản không biết nên nói hay không rồi cuối
thân bà không vƣợt qua đƣợc suy
nghĩ “môn đăng hộ đối”, cũng nhƣ mối
căng thẳng vốn có bấy lâu của chồng
bà và ông Tuần. Vì thế mỗi lúc hai
ngƣời tình cảm cạnh nhau, bà lại cố tỏ
ra không vui lòng nhƣ khi Dũng hái
đậu giúp Loan nhƣ là cái cớ để hai
ngƣời đƣợc đứng cạnh nhau thì bà
nói: “Cô muốn ăn đậu ván mà có một
việc hái cũng hết nhờ ngƣời nọ đến
ngƣời kia” (Nhất Linh, 1988: 96). Đây
là tâm lý rất dễ hiểu của một ngƣời
mẹ, khi họ biết rõ rằng giữa hai ngƣời
sẽ không bao giờ có tƣơng lai.
cùng không nói khiến cho câu chuyện
của họ mãi là chuyện của đôi bạn.
Nhà văn nhìn ra những biểu hiện tâm
lý tinh vi, duyên dáng của những
ngƣời có cảm tình đặc biệt với nhau
nhƣ có thể đoán đƣợc ý nhau rất
nhanh dù chỉ bằng ánh mắt, thậm chí
chỉ là linh cảm: “Không nhìn hẳn vào
chỗ Loan ngồi, nhƣng Dũng biết rằng
từ lúc vào Loan vẫn chăm chú nhìn
mình. Loan ngồi khuất sau Hiền để
không ai chú ý đến. Nàng không nói,
không mỉm cƣời chỉ yên lặng nhìn
Dũng.
Nghệ thuật miêu tả tâm lý của Nhất
Linh đƣợc thể hiện tập trung và rõ
ràng hơn cả qua những đoạn văn
phân tích tâm trạng, cảm xúc, cảm
nhận của Dũng và Loan mỗi khi gặp
nhau hay đi bên nhau. Nhà văn miêu
tả sự chuyển biến tâm lý của họ bằng
văn phong rất chậm rãi không vồ vập,
vội vã nhƣ khi cùng nhóm bạn đến
nhà Cận chơi, ai cũng tự nhiên chỉ có
Dũng và Loan cảm thấy ngƣợng
ngùng: “Chỉ có Dũng và Loan đứng lại
dƣới gốc cây khế. Hai ngƣời thấy
ngƣợng. Những câu chuyện thông
thƣờng nói trƣớc mặt mọi ngƣời một
cách rất dễ dàng, tự nhiên, thì lúc này
hình nhƣ hơi bạo dạn quá, không ai
dám nói” (Nhất Linh, 1988: 32). Hay
nhƣ khi hai má nóng hổi vì thấy Dũng
nhìn mình dò xét, Loan vội nói: “Hôm
nay trời đổ gió nồm, em đi một lúc mà
nóng cả ngƣời” (Nhất Linh, 1988: 60).
Ngay cả đến lúc muốn tỏ tình mà
Dũng đặt mũ xuống bàn và đứng dựa
vào thành ghế, hơi nghiêng ngƣời để
lẩn mặt vào trong bóng tối. Loan biết
rằng Dũng muốn đƣợc tự do nhìn lại
mình; hai con mắt nàng bỗng tƣơi hẳn
lên dƣới ánh đèn và hai hàng lông mi
nàng hơi rung động. Nhìn Loan, Dũng
thấy rõ ý nàng muốn bằng hai con mắt
lặng lẽ diễn cho chàng biết nỗi vui
sƣớng âm thầm đƣợc trông thấy mặt
chàng” (Nhất Linh, 1988: 75).
Hay nhƣ khi hai ngƣời muốn đƣợc
tách ra khỏi vợ chồng anh chị giáo
Lâm Thảo:
“Loan đƣa mắt nhìn Dũng thật nhanh.
Hai ngƣời cùng đi về phía mấy cây
thông, tìm đƣờng xuống. Sợ có vẻ là
định tâm rủ nhau chỉ đi riêng có hai
ngƣời nên Dũng nói to:
- Ai nhƣ anh Trúc đƣơng đứng đợi ở
dƣới kia?
Loan nói :
Dũng cũng cứ loay hoay suy nghĩ - Không là anh Trúc thì là ai nữa.
NGUYỄN HƢƠNG NGỌC – CÁCH TÂN NGHỆ THUẬT TRONG…
38
Thật ra cả Dũng và Loan không ngƣời gần nhƣ là một bản tự thuật cốt cách,
nào nhìn thấy Trúc đâu cả.
- Đi về phía này cô Loan ạ, xuống gần
hơn.
tinh thần và tâm trạng của bản thân
tác giả thông qua những hình tƣợng
văn học. Điều này khác với văn học
hiện đại khi mà nhân vật trong tác
phẩm đƣợc nhà văn quan tâm đến
từng biểu hiện nhỏ nhặt nhất. Đặc biệt
hơn nữa, văn học trung đại với những
luân lý nho gia hà khắc không khuyến
khích nam nữ tự do yêu đƣơng tìm
hiểu (Truyện Kiều của Nguyễn Du là
một ngoại lệ) thì việc Nhất Linh tập
trung vào tình cảm yêu đƣơng tự
nguyện của các nhân vật là một sự
cách tân nghệ thuật.
- Em về phía ấy dốc ngã chết.
Dũng đứng lại đợi:
- Ngã đã có tôi đứng ở dƣới đỡ” (Nhất
Linh, 1988: 174).
Tình cảm giữa Dũng và Loan thực ra
đã đậm sâu nhƣng không ai thể hiện
ra ngoài, “tình trong nhƣ đã, mặt ngoài
còn e” vì thế mà sự họ có tâm lý ngại
ngùng, giữ kẽ. Nhất Linh đã miêu tả
trạng thái này xuyên suốt thiên tiểu
thuyết rất khéo léo. Hầu nhƣ lúc nào
hai ngƣời bên nhau, họ đều thể hiện
tâm lý đó. Mặc dù sâu bên trong, tình
yêu của họ rất tha thiết nhƣng giữa họ
vẫn là những rào cản của hai bên gia
đình, của thuần phong mỹ tục và của
những mặc cảm cá nhân không thể
biểu hiện ra bằng ngôn từ với nhau.
Có những điểm chung về tình yêu, sự
e dè nhƣ vậy nên họ đoán ý nhau rất
mau chóng chỉ qua một ánh mắt, một
cử chỉ khuôn mặt hay một lời nói.
2.3. Ngôn ngữ trần thuật
Nhất Linh là một trong những “thủ
lĩnh” quan trọng nhất của Tự lực văn
đoàn, tổ chức văn học có quy mô, tôn
chỉ và hoạt động tƣơng đối ổn định
trong văn học Việt Nam thế kỷ XX.
Chính vì lẽ đó, ông là ngƣời tuân thủ
khá triệt để và nhất quán các tôn chỉ
hành động của tổ chức. Trong tôn chỉ
10 điều đƣợc đƣa ra ngay từ khi Tự
lực văn đoàn mới đƣợc thành lập,
Việc tập trung vào biểu hiện tâm lý điều thứ tƣ là một trong số những điều
nhân vật, nhất là nhân vật đang yêu vô cùng quan trọng và có ý nghĩa
một cách chi tiết, tỉ mỉ là thao tác nghệ trong quá trình cách tân văn học:
thuật cách tân so với văn học trung “Dùng một lối văn giản dị, dễ hiểu, ít
đại truyền thống. Trƣớc đây, các nhà chữ nho, một lối văn thật có tính cách
thơ, nhà văn trung đại thƣờng không An Nam”. Đây chính là đặc điểm quan
đi sâu khắc họa chi tiết và trực tiếp trọng giúp văn chƣơng thế kỷ XX có
tâm lý nhân vật. Nếu có diễn tả thì bƣớc tiến so với văn học nho gia trƣớc
thƣờng là “tả cảnh ngụ tình” hoặc khái đây. Văn học trung đại truyền thống
quát bằng các điển cố điển tích. Nội ƣa sử dụng điển cố điển tích, lối nói
tâm nhân vật không phải ƣu tiên hàng khoa trƣơng, phóng dụ và đƣợc viết
đầu của các tác giả trung đại. Thật ra bằng chữ Hán hoặc chữ Nôm. Chữ
bản thân tác phẩm văn học trung đại Nôm dù là một loại ngôn ngữ ghi âm
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 5 (261) 2020
39
tiếng Việt do ngƣời Việt sáng tạo, nhau thêm logic và kết nối trong một
song lại sử dụng bộ chữ Hán sẵn có
nên về cơ bản rất khó để phổ quát.
Văn chƣơng hiện đại nói chung, tiểu
thuyết Nhất Linh nói riêng sử dụng
chữ quốc ngữ và viết bằng một lối hết
sức dễ hiểu và bình dị. Nhất Linh lƣợc
bỏ nhiều các trƣờng từ, từ vựng Hán
Việt và đƣa vào trong Đôi bạn những
từ rất thuần Việt nhƣ “một xã hội
đƣơng thay đổi” (Nhất Linh, 1988: 21),
“vả lại không còn dịp nào tốt hơn”
(Nhất Linh, 1988: 32), “Bà Hai ngửng
lên nói” (Nhất Linh, 1988: 38),… Ngôn
từ trong tiểu thuyết tự nhiên, dung dị
nhƣ đời sống hằng ngày ; ngôn ngữ
kể và tả không còn tính biền ngẫu nhƣ
thƣờng thấy trong văn học trung đại
và đặc biệt không còn trữ tình ngoại
đề. Điều đó đã rút ngắn khoảng cách
giữa tác phẩm văn học nghệ thuật với
hiện thực đời sống thô nhám. Càng về
sau này, ngôn ngữ trong văn học càng
gần với đời sống hơn thậm chí là xù xì,
thông tục hơn. Các nhà văn có thiên
hƣớng giản lƣợc tối đa các lớp từ
bóng bẩy để đi đến một thứ văn
chƣơng thô ráp, thuần đời sống. Tất
cả sự thay đổi đó đƣợc bắt đầu bởi
những cách tân trong văn học đầu thế
kỷ mà Tự lực văn đoàn là một trong
những hạt nhân.
hệ thống chung phục vụ việc thể hiện
tƣ tƣởng chủ đề tác phẩm. Trong quá
trình diễn giải các sự kiện, chi tiết của
câu chuyện, những lời tả về thiên
nhiên, về bối cảnh gia đình, về cá
nhân các nhân vật đƣợc đặt vào hợp
lý, tự nhiên mà không gây ra bất kỳ sự
khiên cƣỡng nào. Ngay cả trong
những đoạn văn thuật lại sự căng
thẳng giữa Dũng và ông Tuần thì lời
sự đan xen của lời kể cũng rất hợp lý:
“Muốn khỏi cãi lại ông Tuần, Dũng
cầm ấm nƣớc rót vào chén, chàng
thấy tay chàng run run. Biết là một
phút rất nghiêm trọng, Dũng phải cố
sức giữ cao lòng đƣợc thản nhiên. Lời
mắng của ông tuần chàng cho là
không quan hệ gì; ông tuần khuyên
chàng học chăm chỉ thì chàng sẽ học
chăm. Nhƣng sự xung đột của chàng
với ông tuần ngấm ngầm đã từ lâu rồi;
những sự trái ngƣợc, những cái mà
chàng ghét, những việc khiến chàng
khó chịu đến nỗi bỏ cả học, Dũng biết
là ông tuần không sao hiểu đƣợc.
Chàng không phải làm việc gì, sống
sung sƣớng nhàn nhã hơn một năm
trời, đối với ông tuần, chàng không có
quyền đƣợc phẫn uất. Nếu ngay lúc
này nói ra, chắc ông tuần không chịu
nghe, ông sẽ nổi giận mắng chàng là
con bất hiếu, có lỗi mà không chịu
nghe lời cha, rồi câu chuyện sẽ thành
to.
Trong Đôi bạn Nhất Linh đã kết hợp
nhuần nhuyễn giữa ngôn ngữ kể và tả.
Các chi tiết, sự kiện, biến cố diễn ra
trong tác phẩm đƣợc kể tự nhiên,
Dũng đƣa mắt nhìn ra vƣờn hoa.
không gò bó khiên cƣỡng. Sự kiện Trong một chậu sứ, giữa mấy hòn đá
này dẫn đến sự kiện khác. Các sự cuội trắng, một chồi lan, mới nhú lên,
bóng và sạch nhƣ một lƣỡi gƣơm.
kiện làm tiền đề cho sự xuất hiện của
NGUYỄN HƢƠNG NGỌC – CÁCH TÂN NGHỆ THUẬT TRONG…
40
Một cơn gió thoáng qua nhẹ đƣa đẩy đến vì Thảo đã mời cô sang nhƣng
những ngọn lá dài và làm lấp lánh ánh trong lòng Dũng vẫn mong ngóng
sáng ở chỗ lá cong cong rủ xuống.
Dũng ngắm nghía những giỏ hoa
trắng xanh mềm mại trong đám cuống
lá. Chàng thở dài, trong ngƣời nhẹ
nhõm và từ lúc đó chàng biết chắc là
sẽ không xảy ra chuyện gì nữa” (Nhất
Linh, 1988: 86-87).
Loan đến lạ:
“Một bóng trắng thoáng qua sau giậu
tre. Dũng ngỡ là Loan nhƣng lại mỉm
cƣời thất vọng vì bóng đó đi thẳng về
phía cánh đồng. Chàng lấy làm lạ
rằng tại sao lại có thể mong Loan tha
thiết nhƣ vậy, mong Loan nhƣ mong
một ngƣời xa cách đã mấy năm.
Muốn gặp Loan không khó gì cả,
nhƣng Loan phải tự ý đến và đến giữa
lúc này thì gặp gỡ ấy mới quý. Mỗi
một phút chờ đợi đối với Dũng là một
phút hy vọng; cảnh trời đẹp quá mà
lòng chàng lúc đó tự nhiên vui vẻ quá
nên Dũng chắc rằng không thể nào
thiếu đƣợc cái vui gặp mặt Loan. Nếu
hết ngày hôm nay mà Loan không đến
thì chàng sẽ ghé qua nhà Loan và
trách Loan vì cớ sao lại không đến.
Chàng mỉm cƣời vì cái ý trách ấy thật
là vô lý” (Nhất Linh, 1988: 59).
Những lời kể về mối quan hệ cha con
đã giải thích thêm cho tâm lý lo lắng
của Dũng cũng nhƣ không khí căng
thẳng giữa anh và ông Tuần. Đoạn
sau đó, tác giả miêu tả vẻ đẹp của
chậu hoa lan mới nhú chồi nhƣng
không hề khiến nó bị lạc lõng mà hoàn
toàn phù hợp với sự biến đổi trong
tâm trạng của nhân vật. Thiên nhiên
ấy cũng chính là tâm trạng của nhân
vật. Dũng biết ông tuần mắng mình
nhƣng rồi mọi chuyện sẽ lại trở về
bình thƣờng. Anh biết mình có lỗi với
ông và biết rằng ông lo lắng cho anh
nhƣng bản chất tính cách và suy nghĩ
của hai cha con quá khác biệt nên dễ
xảy ra xung đột. Chỉ cần Dũng nhún
nhƣờng và lễ phép thì mọi việc sẽ trở
lại bình thƣờng.
Những câu văn nhẹ nhàng, nhịp câu
thong thả, từ tốn mang lại cảm xúc
sâu lắng. Tình cảm của Dũng dành
cho Loan là thật lòng và sâu sắc bởi
chỉ có nhƣ thế thì trạng thái hồi hộp
kia mới xuất hiện ngay cả khi biết rằng
chắc chắn cô sẽ xuất hiện.
Tiểu thuyết Đôi bạn của Nhất Linh, với
bản chất là một tác phẩm lãng mạn
chủ nghĩa, mang trong mình những
đặc điểm quan trọng của phƣơng
pháp sáng tác này mà ngôn ngữ trần
thuật giàu chất lãng mạn là điều đƣợc
thể hiện rất sáng rõ. Trong tác phẩm
tràn ngập các đoạn văn miêu tả suy
nghĩ, tâm trạng của nhân vật bằng lối
kể nhẹ nhàng, đƣa đẩy đặc trƣng của
văn chƣơng lãng mạn. Biết là Loan sẽ
Văn phong trong Đôi bạn nhẹ nhàng,
lãng mạn ngập tràn cảm xúc ấy xuyên
suốt cả tiểu thuyết. Ngay cả trong
khoảnh khắc Dũng biết mình sẽ rời xa
Loan mãi mãi, không gian vẫn ngập
tràn tình ý:
“Chàng đƣa mắt nhìn Loan và thấy
nảy ra rạo rực nỗi tiếc một cuộc đời
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 5 (261) 2020
41
sung sƣớng với Loan đáng lẽ chàng biền ngẫu mà phóng khoáng, dung dị,
đƣợc hƣởng. Một cơn gió heo may tự nhiên và đầy tinh tế. Tiểu thuyết
thơm mùi lúa đƣa mạnh thẳng vào luận đề về sự giải phóng tƣ tƣởng tự
mặt chàng làm hiện ra trƣớc mắt cảnh do, mong muốn thoát ly khỏi những
tƣợng tƣng bừng của bao mùa thu ràng buộc đã lỗi thời, cổ hủ nhƣng lại
sáng đẹp chƣa đến trong đời chàng đƣợc viết bằng một lối văn rất lãng
và đời Loan” (Nhất Linh, 1988: 179).
mạn, không cầu kỳ. Chính điều này đã
giúp cho tác phẩm đến gần hơn với
ngƣời đọc, đặc biệt là những ngƣời
trẻ tuổi.
Cơn gió heo may của buổi chiều mùa
thu dƣờng nhƣ càng làm cho nỗi buồn
chia ly càng trở nên sâu sắc. Dũng
biết rằng cuộc đời không ƣu ái cho 3. KẾT LUẬN
anh có một cuộc tình nhƣ ý bên Loan.
Đôi bạn là một trong số những tác
Dù đã cố gắng nhƣng anh chƣa thể
nào ngỏ lời với Loan ngay cả trƣớc
ngày anh quyết định thoát ly, trốn
sang nƣớc ngoài cùng với Trúc.
Giọng văn lúc này chậm và buồn, vẫn
tràn ngập tình ý nhƣng là một thứ tình
cảm nuối tiếc, buồn vỡ vụn không
gian.
phẩm xuất sắc của Nhất Linh nói riêng
và của Tự lực văn đoàn nói chung.
Nhà văn đã có sự cách tân văn xuôi
mạnh mẽ trên các phƣơng diện: kết
cấu, nghệ thuật xây dựng tâm lý nhân
vật và ngôn ngữ trần thuật. So với các
bậc tiền bối nhƣ Tản Đà, Hồ Biếu
Chánh hay Nguyễn Bá Học, Phạm
Duy Tốn, văn chƣơng của Nhất Linh
Liên tiếp trong tiểu thuyết Đôi bạn
ngập tràn những đoạn văn đậm màu đã bắt nhịp đƣợc với làn sóng văn học
sắc lãng mạn, giọng văn nhẹ nhàng, hiện đại phƣơng Tây nhuần nhuyễn
dung dị và đầy e ấp, ngƣợng ngùng, hơn, hoàn chỉnh hơn quá trình hiện
“tình trong nhƣ đã mặt ngoài còn e” đại hóa văn xuôi Việt Nam. Đến ông
nhƣ thế. Nhất Linh đã bằng tài vận và những ngƣời cùng thời nhƣ Khái
ngữ của mình để thi ca hóa mối tình Hƣng, Thạch Lam, Nguyễn Công
dù chớm nở nhƣng đã rất sâu sắc Hoan, Ngô Tất Tố… văn xuôi Việt
giữa hai nhân vật chính. Mặc dù tình Nam đã có sự thay áo để mở đƣờng
yêu đó có thể đơm hoa kết trái song cho một hành trình mới kéo dài cho
trƣớc những lựa chọn của cuộc đời, đến bây giờ.
Dũng buộc phải tự mình kết thúc nó
Văn chƣơng của Nhất Linh nói riêng
để mối quan hệ của hai ngƣời mãi mãi
và Tự lực văn đoàn nói chung luôn
chỉ là “đôi bạn” nhƣ nhan đề của tiểu
luôn hƣớng đến sự mới mẻ trong
thuyết.
cách thể hiện và trong tƣ tƣởng.
Ngôn ngữ trần thuật trong Đôi bạn của
Những hình thức nghệ thuật mới mẻ
Nhất Linh đậm màu sắc hiện đại, ôm chứa những tƣ tƣởng lớn về chính
không bị ràng buộc bởi các điển cố, trị, xã hội và con ngƣời. Sự đau đáu
điển tích đầy ẩn ý hay các câu văn với thời cuộc này là sợi dây kéo dài
NGUYỄN HƢƠNG NGỌC – CÁCH TÂN NGHỆ THUẬT TRONG…
42
xuyên suốt trong văn chƣơng của nhóm ngƣời phần nhiều đƣợc học
Nhất Linh và nhiều tác giả khác trong hành dƣới ngôi trƣờng Tây học.
Tự lực văn đoàn. Tuy nhiên những
Bƣớc đi của Nhất Linh và những
vấn đề đại ngôn đó lại đƣợc đặt ẩn ý
ngƣời cùng chí hƣớng với ông đã
trong nhƣng câu chuyện đời thƣờng
giúp văn học Việt Nam có sự thay da
rất cụ thể. Chính vì thế mà nó dễ
đổi thịt, góp một phần lớn trong việc
đƣợc ngƣời đọc tiếp nhận, nhất là
định hƣớng diện mạo văn học nƣớc
ngƣời đọc thuộc tầng lớp giàu có,
nhà sau này.
thƣợng lƣu trong xã hội lúc bấy giờ,
TÀI LIỆU TRÍCH DẪN
1. Hà Minh Đức, Đỗ Văn Khang, Phạm Quang Long, Phạm Thành Hƣng, Nguyễn Văn
Nam, Đoàn Đức Phƣơng, Trần Khánh Thành, Lý Hoài Thu. 2002. Lí luận văn học. Hà
Nội: Nxb. Giáo dục.
2. Nhất Linh. 1988. Đôi bạn. Hà Nội: Nxb. Đại học và Giáo dục chuyên nghiệp.
3. Phan Cự Đệ, Trần Đình Hƣợu, Nguyễn Trác, Nguyễn Hoành Khung, Lê Chí Dũng,
Hà Văn Đức. 2013. Văn học Việt Nam 1900 - 1945. Hà Nội: Nxb. Giáo dục.
12 trang
24620
Free
Bạn đang xem tài liệu "Cách tân nghệ thuật trong Đôi bạn của Nhất Linh", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- cach_tan_nghe_thuat_trong_doi_ban_cua_nhat_linh.pdf
