Những yếu tố ảnh hưởng tới việc nâng cao năng lực tiếng Việt cho học sinh tiểu học người dân tộc thiểu số khi thực hiện chương trình giáo dục phổ thông mới

Download

Trần Thị Yên

Những yếu tố ảnh hưởng tới việc nâng cao năng lực

tiếng Việt cho học sinh tiểu học người dân tộc thiểu số

khi thực hiện chương trình giáo dục phổ thông mới

Trần Thị Yên

Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam

TÓM TẮT: Nâng cao năng lực tiếng Việt cho học sinh tiểu học người dân tộc

101 Trần Hưng Đạo, Hoàn Kiếm, Hà Nội, Việt Nam

Email: yenttdt@gmail.com

thiếu số không chỉ là nhiệm vụ của ngành Giáo dục mà còn là nhiệm vụ chung

của cả hệ thống chính trị và xã hội. Trước mắt là cải thiện, nâng cao chất lượng

giáo dục vùng dân tộc thiểu số, lâu dài là góp phần nâng cao chất lượng cuộc

sống và phát triển bền vững các dân tộc thiểu số, đóng góp vào sự tiến bộ,

phát triển của đất nước. Khi tiến hành nâng cao năng lực tiếng Việt cho học

sinh tiểu học người dân tộc thiểu số, cần thực hiện đồng bộ các giải pháp và

quan tâm tới các yếu tố tác động, vì mỗi yếu tố có vai trò nhất định đối với hiệu

quả của việc nâng cao năng lực tiếng Việt cho học sinh khi thực hiện chương

trình giáo dục phổ thông mới.

TỪ KHÓA: Ảnh hưởng; nâng cao; tiếng Việt; tiểu học; dân tộc thiểu số.

Nhận bài 03/3/2019 Nhận kết quả phản biện và chỉnh sửa 12/4/2019 Duyệt đăng 25/4/2019.

1. Đặt vấn đề

2. Nội dung nghiên cứu

2.1. Học sinh là người dân tộc thiểu số

Tiếng Việt (TV) là ngôn ngữ quốc gia [1]. Trong lĩnh vực

giáo dục và đào tạo, TV là ngôn ngữ chính thức dùng trong

nhà trường và cơ sở giáo dục khác [2]. Là một quốc gia đa

dân tộc, mỗi dân tộc có một tiếng nói riêng. Học sinh (HS)

người dân tộc thiểu số (DTTS) khi đến trường được tiếp

cận tri thức bằng ngôn ngữ quốc gia -TV. TV là ngôn ngữ

thứ hai đối với HS người DTTS trong tiếp cận giáo dục và

giao tiếp xã hội.

Học sinh người DTTS là nhân tố quyết định tới chất

lượng, hiệu quả trong quá trình nâng cao năng lực TV. Bởi

các em là chủ thể của quá trình tiếp nhận, phát triển, củng

cố và hoàn thiện năng lực TV của bản thân mình. Vì vậy,

vấn đề đặt ra là cần phải biết các em có “vốn” TV đến đâu,

tinh thần thái độ tiếp nhận TV thế nào.

Thứ nhất, khi HS người DTTS trước khi đến trường (đi

học) ngôn ngữ mà các em sử dụng để giao tiếp trong gia

đình và trong cộng đồng dân tộc (tộc người) là tiếng dân tộc

(tiếng mẹ đẻ - ngôn ngữ thứ nhất). Khi đi học, “hành trang”

các em mang theo đến trường là tiếng mẹ đẻ (TMĐ); truyền

thống, phong tục, tập quán và văn hóa dân tộc. Ở trường

khi tiếp cận tri thức, giao tiếp với thầy cô, bạn bè ngôn ngữ

sử dụng là TV (ngôn ngữ thứ hai). Học TV; sử dụng TV để

giao tiếp với thầy cô, bạn bè; tiếp thu tri thức bằng TV là

khó khăn lớn nhất mà HS người DTTS khi bắt đầu tiếp cận

với giáo dục phải vượt qua. HS người DTTS là chủ thể của

quá trình tiếp thu, phát triển TV, nên việc nâng cao năng

lực TV cho các em phụ thuộc vào “vốn” TV mà các em

có được từ trước khi đi học. Đối với năng lực TV của HS

người DTTS cấp Tiểu học có thể chia ra làm hai giai đoạn:

Giai đoạn 1: Khi vào lớp 1, vốn TV của HS người DTTS có

2 khả năng sau:

Thực tiễn quá trình giáo dục ở vùng DTTS đã chỉ ra rằng,

TV là “rào cản” lớn nhất khi HS người DTTS tiếp cận tri

thức, phát triển phẩm chất và năng lực cá nhân. Trong khi

đó, yêu cầu của chương trình giáo dục phổ thông mới [3]

đối với môn TV cấp Tiểu học được thiết kế theo các mạch

kĩ năng đọc, viết, nói và nghe; sử dụng TV thành thạo để

giao tiếp hiệu quả trong cuộc sống hằng ngày và học tập tốt

các môn học khác; đồng thời qua môn học, HS được bồi

dưỡng và phát triển về tâm hồn và nhân cách. HS tiểu học

người DTTS không nằm ngoại lệ.

Nâng cao năng lực TV là một nội dung quan trọng trong

quá trình giáo dục HS người DTTS. Để nâng cao năng lực

TV cho HS người DTTS cần lựa chọn, thực hiện đồng bộ

các giải pháp phù hợp, khả thi với từng dân tộc (tộc người)

cụ thể, với từng lứa tuổi cụ thể. Đồng thời, cần xem xét các

yếu tố (bên trong, bên ngoài, chủ quan, khách quan) tác

động đến quá trình thực hiện các giải pháp nâng cao năng

- HS người DTTS đến trường/lớp tiểu học ngay từ những

lực TV cho HS người DTTS cấp Tiểu học. Bài viết này buổi học đầu tiên (tiền tiểu học – lớp 1) mang trong mình

phân tích, làm rõ những yếu tố ảnh hưởng đến việc nâng hai khả năng tiếp cận: Một là, HS người DTTS biết được

cao năng lực TV cho HS tiểu học người DTTS, giúp cho một ít TV ở mức độ nghe, nói do được tiếp cận với các

cán bộ quản lí, giáo viên (GV) công tác ở vùng dân tộc có lớp mẫu giáo và thỉnh thoảng sử dụng được ngôn ngữ TV

căn cứ nâng cao hiệu quả năng lực TV cho HS người DTTS thông thường (ngôn ngữ TV hằng ngày) do điều kiện sống

ở Tiểu học.

đan xen với các dân tộc khác, hoặc điều kiện sống ở nơi

thuận lợi hơn, hoặc cha/mẹ biết nói TV; Hai là, HS người

Số 16 tháng 4/2019

NGHIÊN CỨU LÍ LUẬN

DTTS mang trong mình hoàn toàn bằng TMĐ (tiếng dân sang thanh sắc hoặc nặng khi phát âm những tiếng mang

tộc) không biết TV do không được tiếp cận với các lớp mẫu thanh như: Xã hội => xá hội; vĩnh viễn => vính viến.

giáo, sống ở vùng tương đối biệt lập, cha mẹ nói TV chưa

thành thạo;

- Về từ vựng: TV có hệ thống đại từ nhân xưng và các từ

ngữ xưng hô phong phú. Khi nói năng, tùy thuộc vào vai

- HS người DTTS là những lớp còn lại (từ lớp 2 - lớp 5) giao tiếp mà người sử dụng một từ ngữ nào đó cho thích

các mức độ về năng lực ngôn ngữ TV được tăng dần lên sau hợp. Trong khi đó, ở nhiều ngôn ngữ DTTS, hệ thống từ

mỗi lớp học, nhưng chưa hẳn đã tốt ở cả 4 năng lực (nghe, ngữ loại này thường hạn chế.

nói, đọc, viết). Có những năng lực tốt hơn nhưng cũng có

- Về ngữ pháp: Phương thức tạo từ của TV và TDT có

những năng lực chưa tốt hoặc vẫn ở mức ban đầu (chưa có nhiều sự khác biệt. Thông thường HS người DTTS hay sử

gì). Như vậy, dù ở giai đoạn nào thì vốn TV chưa có hoặc dụng cách tạo từ của TMĐ áp dụng cho cách tạo từ TV

chưa đủ, sẽ có thể dẫn đến hiện tượng tự ti, ngại giao tiếp, trong nói và viết bằng TV. Ví dụ: Tiếng Mông: Cái ba tháng

cùng với đặc điểm tâm lí rụt rè, ngại giao tiếp với người lạ (tháng ba); Tôi mẹ (mẹ tôi); chỗ này rất tốt ở (chỗ này ở

(do rào cản ngôn ngữ, do điều kiện sống). Do đó, việc phân rất tốt).

ra các mức độ, các năng lực phù hợp với từng đối tượng

Theo quy luật, khi học TV, các em chịu ảnh hưởng của

HS/lớp/khối học là vấn đề khó khăn, bởi nếu thực hiện TMĐ trong quá trình học TV. Sự ảnh hưởng của TMĐ trong

không tốt ảnh hưởng tới kế hoạch toàn bộ của nhà trường, quá trình học TV là một quá trình tự nhiên. Sự ảnh hưởng

ảnh hưởng tới chính HS (đặc biệt về góc độ tâm lí), và ảnh đó được diễn ra theo hướng: Người học có thói quen đưa

hưởng đến cả đối tượng thực hiện (đặc biệt là GV). Do vậy, những đặc điểm ngôn ngữ của TMĐ vào hệ thống ngôn

HS là người DTTS là yếu tố nội tại quan trọng đầu tiên có ngữ mới (TV). Kết quả tất yếu là: Những yếu tố giống giữa

ảnh hưởng đến việc nâng cao năng lực TV.

TV và TMĐ sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho HS người DTTS

Thứ hai, sự giao thoa ngôn ngữ giữa tiếng dân tộc (TMĐ) khi học TV; Những yếu tố khác nhau thường cản trở, gây

và TV: Do có sự không tương thích về số lượng các âm, khó khăn khi học TV. Đó cũng là nguyên nhân gây ra lỗi sử

thanh điệu giữa các TMĐ và TV nên HS người DTTS khi dụng TV: Lỗi phát âm, lỗi dùng từ, lỗi sử dụng câu,…

học TV thường hay mắc một số lỗi phổ biến như: Phát âm

Thứ ba, đặc điểm tâm, sinh lí và bản sắc văn hóa tộc

không chuẩn về âm đầu, vần, dấu thanh; cấu trúc câu khi người của HS người DTTS: Các yếu tố tâm lí lứa tuổi, tư

nói thường ngược với cấu trúc câu trong TV. Thực tế cho duy, nhận thức, xúc cảm, động cơ, đặc điểm cá nhân người

thấy, HS mỗi dân tộc có khả năng tiếp nhận và sử dụng TV học,... và bản sắc văn hóa, phong tục, tập quán, truyền

rất khác nhau. Ví dụ: HS dân tộc Tày, Nùng, Mông (miền thống tộc người tác động trực tiếp đến việc hình thành thái

núi phía Bắc) rất khó khăn khi sử dụng các dấu thanh trong độ đối với TV trong quá trình học ngôn ngữ thứ hai. Để

nói TV; HS dân tộc Tây nguyên không phân biệt, sử dụng HS có được xúc cảm, hứng thú (thái độ tích cực) trong các

được dấu thanh trong nói TV (thường là thiếu dấu), đặc biệt giờ học TV thì ngữ liệu bài học phải gần gũi, quen thuộc

là dấu sắc với dấu ngã. Chẳng hạn như sau:

với HS và GV thiết kế các hoạt động học tập giúp HS được

- Về Ngữ âm: Cấu trúc âm tiết, TV có các dạng âm tiết thực hành, trải nghiệm, kích thích sự hứng thú, tích cực và

đóng, nửa đóng, mở và nửa mở. Trong khi đó, một số ngôn sáng tạo ở HS.

ngữ DTTS có cấu trúc âm tiết không điển hình do số lượng

Thứ tư, môi trường xã hội: Sự hình thành phát triển vốn

âm cuối hết sức hạn chế. Ví dụ: Trong tiếng Mông chỉ có từ tỉ lệ thuận với sự hiểu biết của HS với môi trường sống

một phụ âm cuối với hai biến thể ng và nh nên HS người xung quanh của HS. Môi trường sống càng phong phú thì

DTTS Mông rất khó phát âm các vần có âm cuối tắc vô sự hiểu biết (thể hiện qua ngôn ngữ) càng đa dạng. Với HS

thanh p, t , k (Ví dụ vần: op, ôp, ơp; at, ăt, ac, ăc, âc,…). người DTTS, các yếu tố xã hội như: Gia đình, nhà trường,

Một số dân tộc thuộc nhóm dân tộc Tày, Thái thường khó cộng đồng dân cư, các hoạt động xã hội,... có tác động

phát âm các nguyên âm đôi và biến chúng thành các nguyên không nhỏ đến quá trình học TV. Nếu các thành viên trong

âm đơn: uô thành u hoặc ô; ươ thành ư hoặc ơ; iê thành i gia đình HS thường xuyên sử dụng ngôn ngữ thứ hai (TV)

hoặc ê,… Vì thế, hệ thống nguyên âm, phụ âm ở một số dân trong giao tiếp hằng ngày thì sẽ thúc đẩy HS trong quá trình

tộc (Tày, Thái) không có đầy đủ các nguyên âm đôi như TV học ngôn ngữ thứ hai và ngược lại. HS sống ở nơi kinh tế

khó khăn cho việc phân biệt nguyên âm đơn gần gũi (uô/u; - xã hội phát triển, có nhiều phương tiện truyền thông đại

ươ/ư; ie/i, e); Thanh điệu đối với TV có thanh điệu trong chúng như đài phát thanh và truyền hình, sách, báo,… có

khi đó một số dân tộc không có thanh điệu (tiếng Ê đê, nhiều người sử dụng ngôn ngữ thứ hai thì sẽ học nhanh hơn

Jrai, Banar,…): Có một số ngôn ngữ có thanh điệu nhưng so với những HS sống ở vùng sâu, vùng xa, nơi có ít người

số lượng và phẩm chất các thanh không hoàn toàn tương sử dụng ngôn ngữ thứ hai. Ở những nơi đó, HS không có

ứng với số lượng và phẩm chất trong các thanh TV (tiếng cơ hội tiếp cận và sử dụng ngôn ngữ hai ở gia đình và cộng

Thái, Mông, Dao,…). Dẫn đến hiện tượng phát âm không đồng. Toàn bộ việc học ngôn ngữ thứ hai của HS hầu như

đúng các thanh TV cũng khá phổ biến ở HS người DTTS. chỉ được thực hiện ở lớp học, trường học.

Ví dụ: HS các dân tộc Jrai, Banar, Ê đê,… khó phát âm

Thứ năm, nội dung và phương pháp giáo dục với HS dân

những tiếng mang thanh điệu TV, HS các dân tộc Thái, Tày, tộc: Một số cách tiếp cận không phù hợp đối với việc học

Nùng,… thường khó phát âm thanh ngã và thường chuyển ngôn ngữ hai đó là: Ở Việt Nam, toàn bộ việc học của HS

TẠP CHÍ KHOA HỌC GIÁO DỤC VIỆT NAM

Trần Thị Yên

người DTTS được thực hiện bằng ngôn ngữ hai ngay từ nhiều ở người GV. Tuy nhiên, trong thực tế đối với GV

lứa tuổi nhà trẻ, mẫu giáo. Lên cấp Tiểu học, các em lại vấn đề nâng cao năng lực TV cho HS người DTTS là một

cùng học chung một bộ sách giáo khoa, cùng phương pháp thách thức lớn về phương pháp do ảnh hưởng của tình trạng

dạy học như HS dân tộc Kinh. Cách tiếp cận này được gọi đa dân tộc trong một lớp học, gây khó khăn cho GV trong

là “thả nổi”, tức là dạy ngôn ngữ thứ hai như ngôn ngữ việc giảng dạy ngôn ngữ TV: Do đặc điểm cư trú của các

thứ nhất. Phương pháp thả nổi này cũng được áp dụng ở DTTS Việt Nam là đan xen nhiều thành phần dân tộc trên

nhiều nước phát triển trên thế giới nhưng không được công cùng một địa bàn nên thông thường mỗi lớp học có từ 2-5

nhận là phương pháp dạy học có hiệu quả. Nó thường gây thành phần dân tộc. Một số ít cho khoảng 7 - 8 thành phần

ra những kết quả học tập yếu kém cho HS người DTTS ở dân tộc,… Mặt khác, đội ngũ GV ở vùng DTTS thường

nhiều nơi trên thế giới.

không ổn định, luôn biến động, thay đổi do chính sách luân

Việc học ngôn ngữ thứ hai như ngôn ngữ thứ nhất khiến chuyển và nghỉ chế độ cũng ảnh hưởng tới việc nâng cao

HS người DTTS nhiều lúc cảm thấy quá sức khi phải nỗ năng lực TV.

lực để hiểu những gì đang diễn ra trong lớp và những gì

Địa bàn vùng DTTS là vùng cao, vùng sâu, vùng xa, vùng

đang trông chờ các em. HS phải luôn luôn nhắc lại và ghi khó khăn nên đại đa số là các GV trẻ cả về tuổi đời và tuổi

nhớ những nội dung trong các bài học mà không hiểu hoặc nghề: Trẻ thường có nhiệt huyết nhưng họ lại thiếu kinh

không có ý tưởng mới nào. Kết quả là HS cảm thấy chán nghiệm giảng dạy, thiếu những hiểu biết về văn hóa, phong

học, nghỉ học, bỏ học.

tục tập quán của các DTTS ở địa phương, đặc biệt là chưa

Ban đầu, HS có thể học được một số từ ngữ thông dụng biết tiếng DTTS. Năng lực TV của một bộ phận GV, đặc

hằng ngày bằng ngôn ngữ thứ hai và có thể giao tiếp ở mức biệt đối với GV người DTTS thường chưa tốt: Phát âm TV

đơn giản. Nhưng khi các bài học ngày càng trở nên khó hơn chưa chuẩn, khả năng giải nghĩa từ, kiến thức ngữ pháp và

với những khái niệm, thuật ngữ trừu tượng sẽ khiến HS khó năng lực sử dụng ngôn ngữ TV chưa thực sự thành thạo.

có thể học tốt được với vốn từ hạn chế của mình. Vì vậy, Trong khi đó, nâng cao năng lực TV thường tính đến giãn

đến các lớp giữa của cấp Tiểu học, kết quả học tập của các tiết/tăng tiết học, thời gian để xây môi trường TV thân thiện

em thường giảm sút đáng kể.

trong lớp học, thời gian di chuyển ở các điểm trường,… Vì

Đã từng có những phương pháp đi ngược lại quá trình thế khó khăn đối với CBQL, GV trong việc thực hiện chế

tự nhiên trong việc học ngôn ngữ như kiểu “nhúng chìm”. độ (kinh phí) dạy tăng tiết dẫn đến hai trạng thái: Tạo được

Theo cách tiếp cận nhúng chìm, HS sẽ có khả năng phản động lực và chưa tạo động lực, ảnh hưởng tới hiệu quả nâng

ứng nhanh và giao tiếp trôi chảy bằng ngôn ngữ hai, nhưng cao năng lực TV cho HS.

việc hiểu nghĩa lại bị hạn chế vì chủ yếu là hiểu nghĩa trên

2.3. Gia đình và cộng đồng

bề mặt. Nghĩa của từ và câu do HS chỉ được học qua thực tế

quy phạm nên không đủ độ bền vững, mơ hồ và không rành

mạch. Vốn từ ngữ ấy gây nhiều khó khăn cho HS khi học

tập các môn học đòi hỏi độ chính xác và nhiều thuật ngữ

như Toán, Khoa học và cả cho các môn yêu cầu sử dụng

ngôn từ tinh tế như văn chương.

Gia đình, cộng đồng là yếu tố môi trường quan trọng

không thể thiếu, việc thường xuyên sử dụng TV trong gia

đình, cộng đồng góp phần củng cố năng lực TV cho HS

dân tộc. Đặc biệt là đối với những dân tộc sống ở vùng sâu,

vùng xa tương đối biệt lập, không có sự đan xen với các

dân tộc khác.

2.2. Cán bộ quản lí và giáo viên

Chức năng của TV trong giao tiếp gia đình thấp hơn rất

Đội ngũ thực hiện nội dung, chương trình giáo dục mới nhiều so với TMĐ của người DTTS. Có thể nói, trong gia

là GV và cán bộ quản lí (CBQL). Đội ngũ này là nhân tố đình mà các thành viên cùng một dân tộc thì hầu như đều

quan trọng có tác động trực tiếp đến HS và có vai trò quyết sử dụng tiếng dân tộc (Báo cáo khảo sát thực trạng các giải

định chất lượng giáo dục. Trong quá trình giáo dục ở vùng pháp nâng cao năng lực TV cho HS tiểu học người DTTS -

DTTS, đội ngũ GV và CBQL giúp HS xoá bỏ “rào cản” Mã số B2018-VKG-05). Tuy nhiên, trong thực tế giao tiếp

ngôn ngữ; giúp HS tiểu học người DTTS tự tin đến trường, hằng ngày, không ít gia đình vẫn sử dụng một thời lượng

lớp và có thái độ tích cực đối với việc học TV. Tuy nhiên, không nhỏ TV trong giao tiếp tùy thuộc vào mục đích, chủ

vấn đề TV cho HS người DTTS vẫn còn là mối quan tâm đề hoàn cảnh và đối tượng giao tiếp. Chẳng hạn, không ít

được nhắc đến nhiều nhất hiện nay đối với giáo dục tiểu gia đình chủ động giao tiếp bằng TV với con, cháu nhỏ tuổi

học. Điều này phụ thuộc nhiều vào đội ngũ CBQL, GV. nhằm mục đích giúp chúng nhanh chóng sử dụng tốt TV.

Nâng cao năng lực TV cho HS người DTTS cần một đội Thậm chí có cha mẹ còn cố tình chỉ sử dụng TV. Hiện tượng

ngũ CBQL, GV không chỉ đủ năng lực nghề nghiệp mà còn này có thể gặp ở bất cứ dân tộc nào.

đòi hỏi phải có những hiểu biết về đặc điểm tâm, sinh lí HS

Mặc dù nhận thức của cộng đồng, cha mẹ HS về sự cần

người DTTS, đặc điểm tộc người/vùng miền; và còn phải thiết phải nâng cao năng lực TV cho con em tuy đã có tiến

đáp ứng được những yêu cầu của chương trình tiểu học mới bộ song nhìn chung vẫn còn nhiều hạn chế nên việc phối

(dạy theo phát triển năng lực, dạy học tích hợp,…), thì việc kết hợp gặp nhiều trở ngại lớn. Trong thực tế, đi đến các

quản lí, việc thực hiện dạy - học nói chung, dạy - học nâng điểm trường/xã (Báo cáo khảo sát thực trạng các giải pháp

cao năng lực TV nói riêng mới có hiệu quả. Hiệu quả việc nâng cao năng lực TV cho HS tiểu học người DTTS - Mã

nâng cao năng lực TV đối với HS người DTTS phụ thuộc số B2018-VKG-05): Nhiều cha mẹ thường phó mặc cho

Số 16 tháng 4/2019

NGHIÊN CỨU LÍ LUẬN

nhà trường trong việc chăm sóc, giáo dục HS. Một số cha/ 10.488/16.703, chiếm tỉ lệ 62.7%. Có 4.471 trường, 12.055

mẹ chưa ý thức được việc cho HS đi học chuyên cần, sẵn điểm trường thiếu các đồ dùng, sách, truyện để nâng cao/

sàng cho con nghỉ học khi bận lên nương rẫy hoặc bắt làm tăng cường TV cho HS người DTTS. Có 4.383 trường,

việc nhà, trông em. Việc cha/mẹ HS hạn chế TV nên khó có

thể giao tiếp với GV bằng TV để nắm bắt được việc học tập

của con em họ. Bản thân họ cũng chưa ý thức được việc tạo

môi trường, điều kiện và thời gian để quan tâm, giáo dục

HS tại gia đình.

12.055 điểm trường thiếu văn phòng phẩm để xây dựng môi

trường TV (PED report 2016)… Đó là những ảnh hưởng

trong việc nâng cao năng lực TV cho HS người DTTS.

2.5. Vùng miền và tộc người

a. Về vùng miền

- Điều kiện tự nhiên: Vùng DTTS và miền núi với địa

Vốn dĩ TV đối với các em còn hạn chế, lại trở về với gia

đình, cộng đồng, hằng ngày các em giao tiếp với bố mẹ,

cộng đồng bằng TMĐ, môi trường giao tiếp TV bị hạn hẹp. hình dốc, hiểm trở và chia cắt mạnh nhất, khí hậu khắc

Các em chỉ nói TV khi ở trường còn khi về với gia đình các nghiệt, đất rộng, người thưa…: Nếu như ở vùng Trung Du

em lại sống trong gia đình thuần tiếng dân tộc. Môi trường

giao tiếp bằng TV hạn chế và không thuần nhất, điều này

ảnh hưởng tới việc hình thành và phát triển năng lực sử

dụng TV của các em gặp nhiều khó khăn.

Nhìn tổng thể, hiện tại, trong giao tiếp gia đình nói chung,

chức năng của TV ít được phát huy hơn so với tiếng dân tộc.

Như vậy, trạng thái song ngữ trong gia đình người DTTS ở

dạng tổng quát là: Tiếng dân tộc trong gia đình là ngôn ngữ

cao còn TV là ngôn ngữ thấp.

Do vậy, sự ảnh hưởng của gia đình, cộng đồng rất lớn tới

việc nâng cao năng lực TV cho HS người DTTS đặc biệt

đối với những vùng sống tương đối độc lập mà khi nâng cao

năng lực TV cho HS cần chú ý.

và miền núi phía Bắc trong đó có Tây Bắc là nơi có địa hình

cao nhất, bị chia cắt và hiểm trở nhất Việt Nam thì vùng Bắc

Trung Bộ và duyên hải miền Trung lại là nơi có điều kiện

khí hậu khắc nghiệt nhất trong cả nước (Hằng năm thường

xảy ra nhiều thiên tai như bão, lũ, gió Lào, hạn hán,…).

Miền Nam với vùng Tây Nam Bộ mặc dù ít xảy ra thiên tai

hơn nhưng nổi bật và ít có trên cả nước đó là vùng có gần

một nửa diện tích bị ngập lũ từ 3 đến 4 tháng mỗi năm,…

Do đó, giao thông đi lại, sinh hoạt ăn ở,… rất khó khăn ảnh

hưởng rất nhiều đến việc đi lại và sự an toàn cũng như sức

khỏe của người dạy và người học. Đối với các trường tiểu

học đa số nằm rải rác khắp nơi trong toàn xã/huyện với

nhiều điểm trường (có trường hơn chục điểm lẻ) thuộc vùng

sâu, vùng xa và cả những vùng chưa có điện lưới quốc gia,

kéo theo là các điều kiện giao lưu, giao tiếp xã hội, kết nối

mạng internet để khai thác thông tin xã hội,… bị hạn chế

ảnh hưởng trực tiếp tới quá trình thực hiện dạy - học TV.

Vì thế, khi tiến hành các hoạt động nâng cao năng lực TV

cần lưu ý sự phù hợp với điều kiện tự nhiên của mỗi vùng.

- Kinh tế: Do những ảnh hưởng lớn về điều kiện tự nhiên

khắc nghiệt, vì thế tốc độ phát triển kinh tế của vùng DTTS

và miền núi còn thấp hơn các vùng khác trong cả nước. Đó

là chưa kể đến ngay trong một vùng đã khó khăn còn đặc

biệt khó khăn hơn, điều này thể hiện rõ trong quy định về

xã/thôn đặc biệt khó khăn [4]. Một số thôn chưa có điện

lưới quốc gia, các phòng, lớp học còn thiếu, chưa đạt tiêu

chuẩn,… ảnh hưởng tới kinh tế, gia đình HS chưa đảm bảo

được các điều kiện cần thiết cho người dạy, người học.

- Xã hội: Quản lí xã hội của một số dân tộc (tộc người)

còn mang tính khép kín trong cộng đồng, cùng với nó là

những phong tục lạc hậu như kết hôn sớm, kết hôn cận

huyết, cúng ma khi ốm đau, kiêng kị, cấm kị,… kéo theo

những hệ lụy như tỉ lệ mù chữ cao, trình độ dân còn trí thấp,

giáo dục bậc cao kém phát triển, ảnh hưởng không nhỏ đến

việc thực hiện nâng cao năng lực TV.

2.4. Các điều kiện về cơ sở vật chất, thiết bị dạy học

Các điều kiện cơ sở vật chất (CSVC), thiết bị dạy học

(TBDH) ở các trường tiểu học, đặc biệt nhiều trường ở các

điểm trường lẻ vùng DTTS còn thiếu thốn chưa đáp ứng

được yêu cầu nâng cao TV. Nâng cao năng lực TV đòi hỏi

phải bổ sung thêm trang thiết bị, đồ dùng dạy học, tài liệu,

học liệu cho GV và HS trong các giờ học, nhưng thực tế, họ

vẫn chỉ sử dụng chung bộ đồ dùng và các tài liệu được cấp

phát chung cho cả nước. Chưa kể đến điều kiện thời tiết ở

miền núi rất ẩm thấp: Các loại tranh ảnh, đồ dùng làm bằng

bìa, giấy,... dễ bị mục nát, hỏng sau 1, 2 năm sử dụng nên

lại càng bị thiếu.

Trang thiết bị tối thiểu, tài liệu, học liệu đồ dùng, đồ chơi

tại các trường, điểm trường còn thiếu thốn, môi trường giáo

dục trong và ngoài lớp học hạn chế, chưa đảm bảo các điều

kiện để phát triển các năng lực giáo dục cho HS, nhất là

năng lực ngôn ngữ TV. Tình trạng thiếu phòng học, phòng

học tạm, học nhờ còn nhiều. Nhiều điểm trường lẻ chưa

có đủ phòng học, chưa đảm bảo các điều kiện về diện tích,

nhà vệ sinh, chưa xây dựng được môi trường giáo dục, môi

trường sư phạm theo quy định, môi trường TV cho HS chưa

được chú ý, đặc biệt các lớp lẻ cắm bản nhiều thuộc địa

bàn các xã khó khăn, đặc biệt khó khăn (Các điểm trường

lẻ còn nhiều phòng học chưa kiên cố, thiếu phòng để học 2

buổi/ngày. Nhiều trường không đảm bảo điều kiện để HS

ở bán trú: Tổng số phòng học gồm 53.862 (trong đó: Số

phòng học tạm là 8.590, chiếm tỉ lệ 15.9%; số phòng học

b. Về tộc người

Việt Nam có 53 dân tộc thiểu số, với những điểm đặc

trưng cơ bản là: Ngôn ngữ; văn hóa; ý thức tự giác tộc

người:

- Về ngôn ngữ: Mỗi tộc người có ngôn ngữ riêng, vì

còn thiếu là 4.127, chiếm tỉ lệ 7.7%) (PED report 2016). Số thế TV là “rào cản” lớn nhất đối với HS người DTTS khi

trường có đủ đồ dùng theo quy định là 5.845/6.748, chiếm tiếp cận với giáo dục. Đó là chưa kể đến ngay trong một

tỉ lệ 86.6%; số điểm trường có đủ đồ dùng theo quy định là vùng rộng là một huyện, hẹp là một xã/thôn/bản các DTTS

TẠP CHÍ KHOA HỌC GIÁO DỤC VIỆT NAM

Trần Thị Yên

thường sống đan xen nhau, số lượng những thôn/bản hoặc các tiết học môn TV của những lễ hội/nghi lễ của HS bắt

buộc nghỉ).

xã sống tập trung 1- 2 dân tộc cũng không ít. Đặc điểm phân

bố này dẫn tới sự đa dạng các thành phần dân tộc trong các

trường học, lớp học (đặc biệt đối với cấp Tiểu học): Ngay

trong một trường, các lớp học ở điểm lẻ thường thuần nhất

một thành phần dân tộc, còn ở điểm trường chính thường

gồm nhiều thành phần dân tộc khác nhau. Điều này dẫn tới

tình trạng HS người DTTS mang trong mình có thể là cá thể

song ngữ (TMĐ - TV; TMĐ - tiếng dân tộc 1;…), hoặc đa

ngữ (TMĐ - TV - tiếng dân tộc khác; TMĐ - tiếng dân tộc

1- tiếng dân tộc 2,…). Do vậy, vấn đề ngôn ngữ: Đơn ngữ/

song ngữ/đa ngôn ngữ cần phải được tính đến: Điều chỉnh

để phù hợp, đặc biệt đối với những dân tộc sống tương đối

biệt lập với vốn TV còn hết sức hạn chế.

- Văn hoá và sự đa dạng văn hóa: Đa dạng văn hóa cộng

đồng các dân tộc DTTS không chỉ thể hiện ở sắc thái vùng

văn hóa, mà còn thể hiện ở sắc thái văn hóa tộc người dưới

ba cấp độ: Nhóm dân tộc gần gũi nhau về ngôn ngữ, từng

tộc người và các nhóm địa phương trong một tộc người.

Tinh hoa văn hóa các DTTS thể hiện trong kho tàng văn hóa

dân gian, trong y phục, trang sức và hoa văn, trong luật tục,

trong kiến trúc nhà ở, trong cách ứng xử giữa con người với

con người, giữa con người với cộng đồng. Những tinh hoa

văn hóa DTTS góp phần phong phú bản sắc văn hóa dân

tộc Việt Nam - Một nền văn hóa thống nhất trong đa dạng.

Do đó, cần đẩy mạnh việc xây dựng một môi trường đa

văn hóa vừa đảm bảo được nét riêng của từng cộng đồng

các DTTS vừa đảm bảo văn hóa của cộng đồng các tộc

người khác và văn hóa của quốc gia nhằm xóa bỏ rào cản

về sự khác biệt ngôn ngữ và văn hóa.

- Ý thức tự giác tộc người: Cộng đồng các dân tộc sống

đan xen với nhau hàng ngàn năm trên đất nước Việt Nam,

song mỗi dân tộc đều có những nét đặc trưng riêng. Đặc

trưng riêng vốn có của mỗi tộc người được thể hiện ở ngôn

ngữ, trang phục, ý thức tự giác tộc người. Chẳng hạn như

người Dao có các ngành Dao Đỏ, Dao Tiền,... người Mông

có Mông Đen, Mông Trắng, Mông Hoa,... có thể phân biệt

nhờ trang phục và ngôn ngữ. Dù sinh sống đan xen giữa

các dân tộc, song trong phạm vi thôn/bản vẫn có thuần một

tộc người sống quây quần với nhau, đoàn kết, giúp nhau

trong cuộc sống. Hiện nay, trong bối cảnh hội nhập quốc

tế, đi đến những vùng DTTS vẫn thấy được các giá trị cộng

đồng và sự tự ý thức dân tộc được thể hiện khá rõ nét kể cả

ăn, mặc, ở sinh hoạt,... thể hiện những đặc trưng riêng của

cộng đồng các dân tộc. Các DTTS còn lưu giữ và chịu sự

chi phối của các loại hình tín ngưỡng và nghi lễ ăn sâu vào

nếp sống của các dân tộc trở thành phong tục, tập quán và là

một yếu tố văn hóa của các dân tộc. Chẳng hạn như lễ cấp

sắc của người Dao; lễ hội xuống đồng của người Tày; múa

sạp của người Thái,... vẫn được duy trì và phát triển trong

cộng đồng các DTTS. Vì vậy, khi thực hiện nâng cao năng

lực TV cần tính đến yếu tố này, bởi nếu không hiểu rõ về ý

thức tự giác của mỗi tộc người thì có thể sẽ bị “va chạm”

về mặt nội dung (phạm vào giá trị cộng đồng và điều này

nên tránh), và thời gian (cần tính đến thời gian tăng hay dãn

2.6. Cơ chế và chính sách

Kinh phí và nguồn lực hỗ trợ cho các hoạt động dạy TV

và nâng cao năng lực TV cho HS tiểu học người DTTS còn

eo hẹp. Hiện nay, chưa có chế độ, chính sách hỗ trợ cho GV,

ngoài hỗ trợ của một số tổ chức quốc tế cho một số hoạt

động như tăng cường TV cho HS người DTTS, nhưng cũng

manh múm, nhỏ lẻ thiếu bền vững và chỉ dừng ở một thời

gian nhất định khi dự án kết thúc. Trong khi đó, các hoạt

động nâng cao TV chủ yếu các nhà trường thực hiện bằng

việc tăng cường TV khiến cho giờ dạy của GV tăng lên

so với quy định, đòi hỏi phải có kinh phí trả thêm giờ cho

GV, hoặc bổ sung thêm GV, nhưng có nhiều nguyên nhân

mà các địa phương chưa bổ sung được vì các huyện vùng

DTTS chưa có kinh phí trả lương để tuyển dụng thêm GV.

Mặt khác, GV chịu áp lực về mặt thời gian, thường phải đến

sớm và về muộn, thời gian kéo dài hơn 8 tiếng/ngày; nhiều

nơi, tại các điểm lẻ, chỉ có 1 GV/lớp, GV phải kiêm thêm

rất nhiều việc. Đây cũng là một hạn chế ảnh hưởng tới động

lực làm việc của GV (chế độ đối với người dạy).

2.7. Mối quan hệ giữa các yếu tố

Trong quá trình thực hiện các giải pháp nâng cao năng

lực TV cho HS tiểu học người DTTS, các yếu tố (HS là

người DTTS; CBQL và GV; gia đình và cộng đồng; điều

kiện về CSVC, TBDH; vùng miền và tộc người; cơ chế

và chính sách) không tác động vào quá trình này một cách

đơn lẻ, độc lập mà các yếu tố có mối quan hệ, liên hệ với

quá trình và với nhau tạo nên mạng lưới các mối quan hệ.

Trong đó có mối quan hệ chủ yếu, mối quan hệ thứ yếu;

mối quan hệ trực tiếp, mối quan hệ gián tiếp,... Yếu tố HS

là người DTTS và CBQL và GV là hai yếu tố chủ yếu, có

vai trò quyết định, chi phối quá trình nâng cao năng lực TV

cho HS người DTTS. “HS là người DTTS” có vai trò chủ

thể trong quá trình tiếp nhận và phát triển năng lực TV. Tuy

nhiên, những giá trị văn hóa tộc người (tiếng dân tộc, truyền

thống, phong tục, tập quán) cản trở quá trình tiếp nhận và

phát triển năng lực TV của HS. Vượt qua cản trở này đòi

hỏi phải có sự cố gắng nỗ lực của HS và sự trợ giúp của GV.

“GV” là chủ thể trong quá trình dạy - học. Năng lực nghề

nghiệp, năng lực ngôn ngữ dân tộc (tiếng dân tộc của HS)

của GV quyết định nâng cao năng lực TV cho HS. Trong

quá trình dạy học, GV không chỉ giúp HS vượt qua những

cản trở về văn hóa tộc người mà còn bảo tồn, phát huy phát

triển các yếu tố đó, khai thác các mặt tích cực giúp HS tiếp

nhận và phát triển năng lực TV.

Các yếu tố gia đình và cộng đồng; điều kiện về CSVC,

TBDH; vùng miền và tộc người; cơ chế và chính sách tác

động gián tiếp song có vai trò đảm bảo yếu tố HS và GV

thực hiện có hiệu quả. Gia đình và cộng đồng là môi trường

tốt để giúp HS củng cố năng lực TV. Yếu tố CSVC tạo điều

kiện GV thực hiện tốt nhiệm vụ dạy học. Yếu tố chính sách

tạo động lực làm việc cho GV.

Số 16 tháng 4/2019

NGHIÊN CỨU LÍ LUẬN

xu hướng ưu tiên sử dụng tiếng dân tộc (TMĐ) là những

trở ngại trong việc thực hiện nâng cao năng lực TV cho

HS tiểu học người DTTS; 3/ Các điều kiện về nhân lực

(CBQL, GV) về vật lực (CSVC, TBDH), về tài lực (kinh

phí, chính sách,...) tác động không nhỏ đến chất lượng giáo

dục tiểu học vùng DTTS nói chung, chất lượng TV của HS

người DTTS nói riêng; 4/ Điều kiện tự nhiên phức tạp, giao

3. Kết luận

Nâng cao năng lực TV cho HS tiểu học người DTTS

không chỉ là nhiệm vụ của ngành Giáo dục mà là nhiệm

vụ chung của cả hệ thống chính trị và xã hội. Trước mắt

là cải thiện, nâng cao chất lượng giáo dục vùng DTTS, lâu

dài là góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống các DTTS,

đóng góp vào sự tiến bộ, phát triển của đất nước. Khi tiến

hành nâng cao năng lực TV cho HS tiểu học người DTTS thông (kết nối xã, bản/làng) còn khó khăn tạo nên những

cần thực hiện đồng bộ các giải pháp và quan tâm tới các khó khăn trong giao lưu, học tập của người dạy và người

yếu tố tác động, vì mỗi yếu tố có vai trò nhất định gồm: 1/ học ảnh hưởng không nhỏ đến việc thực hiện nâng cao năng

Nâng cao năng lực TV cho HS tiểu học người DTTS cần lực TV. Đói nghèo, bệnh tật, thiên tai, biến đổi khí hậu,...

chú ý đến phân loại đối tượng HS người DTTS về vùng ảnh hưởng trực tiếp đến phát triển thể lực và trí lực của

miền, về tộc người, về khu trú/sinh sống (đan xem hay biệt người dạy và người học. Một số tập tục và tâm lí tộc người

lập), về khối/lớp và về năng lực ngôn ngữ TV. Điều này có lạc hậu tác động trực tiếp hoặc gián tiếp đến sự phát triển

ảnh hưởng rất lớn đến sự thành công hay không thành công thể chất và tinh thần của người dạy và người học khó khăn

của việc thực hiện nâng cao năng lực TV cho HS tiểu học cho việc thực hiện nâng cao năng lực TV cho HS tiểu học

người DTTS; 2/ Đa ngôn ngữ trong gia đình, cộng đồng với người DTTS.

Tài liệu tham khảo

[1] Quốc Hội, (2013), Hiến pháp nước Cộng hoà Xã hội Chủ

nghĩa Việt Nam, (Điều 5 của Hiến pháp).

khăn, xã khu vực III, khu vực II, khu vực I thuộc vùng dân

tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2016-2020, ngày 22

tháng 01 năm 2019.

[2] Luật Giáo dục 2005 và Luật sửa đổi, bổ sung một số điều

của Luật Giáo dục năm 2009 (Điều 7 của Luật Giáo dục).

[3] Bộ Giáo dục và Đào tạo, (2018), Thông tư 32 ban hành

chương giáo dục phổ thông - chương trình tổng thể, ngày

26 tháng 12 năm 2018.

[5] Trần Thị Yên (chủ nhiệm), Đề xuất nội dung và hình thức

bồi dưỡng giáo dục đặc thù theo định hướng phát triển

năng lực học sinh cho giáo viên tiểu học vùng dân tộc

thiểu số, mã số V2016-05NV, Viện Khoa học Giáo dục

Việt Nam.

[4] Thủ tướng Chính phủ, (2019), Quyết định phê duyệt bổ

sung, điều chỉnh và đổi tên danh sách thôn đặc biệt khó

FACTORS INFLUENCING STRENGTHENING VIETNAMESE LANGUAGE

CAPACITY FOR ELEMENTARY STUDENTS OF ETHNIC MINORITIES

WHEN IMPLEMENTING THE NEW GENERAL EDUCATION PROGRAM

Tran Thi Yen

The Vietnam National Institute of Educational Sciences

101 Tran Hung Dao St., Hoan Kiem, Hanoi, Vietnam

Email: yenttdt@gmail.com

ABSTRACT: Strengthening Vietnamese language capacity for ethnic minority

elementary students is not only a duty of the education sector but also a

common task of both political and social systems. In the immediate future,

it is necessary to improve and enhance the quality of education in ethnic

minority areas, and in the long term, to contribute to improving the quality of

life and sustainable development for ethnic minorities, therefore, contribute in

the advancement of the country. While strengthening Vietnamese language

capacity for elementary students of ethnic minorities, it is necessary to

synchronize the solutions and pay attention to the impact factors, because

each element plays a certain role to the effectiveness of strengthening

Vietnamese language capacity for students when implementing the new

general education program.

KEYWORDS: Influence; strengthening; Vietnamese; elementary; ethnic minorities.

TẠP CHÍ KHOA HỌC GIÁO DỤC VIỆT NAM

6 trang baolam 23400 Free

Download

Bạn đang xem tài liệu "Những yếu tố ảnh hưởng tới việc nâng cao năng lực tiếng Việt cho học sinh tiểu học người dân tộc thiểu số khi thực hiện chương trình giáo dục phổ thông mới", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên

File đính kèm:

nhung_yeu_to_anh_huong_toi_viec_nang_cao_nang_luc_tieng_viet.pdf