Dạy học tiếng Việt nhằm phát triển năng lực giao tiếp cho học sinh THCS

Khoa Ngữ văn, Trƣờng

DẠY HỌC TIẾNG

VIỆT NHẰM PHÁT

TRIỂN NĂNG LỰC

GIAO TIẾP CHO

HỌC SINH THCS

Đại học Sƣ phạm Hà Nội

Điện thoại: 0983114982

Email:

lightmoon114@yahoo.com

ThS. LÊ THỊ MINH

NGUYỆT

TÓM TẮT

Bài báo phân tích quan niệm về năng lực GT đƣợc chấp nhận rộng rãi ở châu Âu

và đánh giá năng lực GT của HS THCS. Từ đó, đƣa ra những gợi dẫn có ý nghĩa cho

việc dạy học môn Ngữ văn trong chƣơng trình giáo dục phổ thông sau 2015: từ xây

dựng chƣơng trình, viết SGK, đổi mới PP dạy học đến việc kiểm tra đánh giá năng lực

GT cho HS.

Từ khoá: dạy học Tiếng Việt, quan điểm giao tiếp, năng lực giao tiếp

ABSTRACT

Teaching Vietnamese language to develop communicative competence

for secondary students

The report analyses the concept of “communicative competence” which is

accepted widely in Europe and assesses the secondary students‟ communicative

competence. Based on those tasks, we give meaningful recommendations for teaching

philology in the post-2015: from program establishment, text book writing, teaching

method renovation, to communicative competence assesment for students.

Key words: teaching Vietnamese language, communicative approach,

communicative competence

406

Giao tiếp (GT) vốn là một chức năng làm tiền đề khách quan cho sự phát sinh và

phát triển ngôn ngữ. Ngôn ngữ ra đời không có mục đích tự thân mà nhằm đáp ứng nhu

cầu GT giữa con ngƣời trong cộng đồng xã hội - một nhu cầu mang tính bẩm sinh. Dạy

học ngôn ngữ theo quan điểm GT là một xu hƣớng hiện đại đƣợc nhiều nƣớc thực hiện

từ rất lâu và đã đạt đƣợc những thành tựu không thể phủ nhận. Ở Việt Nam, Chƣơng

trình giáo dục Phổ thông sau 2015 có điểm đổi mới nổi bật là đƣợc xây dựng theo định

hƣớng phát triển năng lực. GT là một năng lực chính không thể thiếu trong các năng lực

cần hình thành, phát triển cho học sinh (HS) trong thời kì hội nhập quốc tế. Quan niệm

về năng lực GT đƣợc chấp nhận rộng rãi ở châu Âu sẽ là cơ sở khoa học đƣa ra những

gợi dẫn có ý nghĩa cho việc đổi mới dạy học môn Ngữ văn ở nhà trƣờng phổ thông hiện

nay.

1. Dạy học Tiếng Việt theo quan điểm giao tiếp và năng lực giao tiếp

Trên thế giới, các nhà nghiên cứu muốn nhìn nhận GT nhƣ một đƣờng hƣớng dạy

học hay là cách tiếp cận (communicative language teaching hoặc communicative

approach) nhấn mạnh vào sự tƣơng tác (interaction) nhằm phát triển năng lực GT cho

ngƣời học. Hầu hết các nhà nghiên cứu đều thống nhất rằng, nên hiểu GT nhƣ là một

cách tiếp cận trong dạy học với nghĩa rộng. Bởi vì, cách tiếp cận (approach) là những lí

thuyết hay giả thuyết định hƣớng cho việc dạy và học; còn phƣơng pháp dạy học là việc

áp dụng vào thực tế một quan niệm cụ thể và thƣờng phải phân xuất đƣợc thành các

bƣớc dạy học (hay còn gọi là an - gô- rít hoá quá trình dạy học). Edward Anthony

(1963) đã miêu tả ba cấp bậc khác nhau của các khái niệm: cách tiếp cận (approach)

đƣợc xác định nhƣ là nguyên tắc mang tính lí thuyết (theoretical principle), phƣơng

pháp (method) là một quy trình dạy học (procedural plan), kĩ thuật (technique) liên quan

đến chiến thuật trong quy trình dạy học (strategies) [6, tr. 77-78]. Wikipedia, the free

encyclopedia cũng viết: “communicative language teaching is usually characterized as a

broad approach to teaching, rather than as a teaching method” (dạy học tiếng theo quan

điểm GT thƣờng đƣợc miêu tả nhƣ là một quan niệm rộng trong việc dạy học hơn là

một phƣơng pháp dạy học cụ thể) [9]. H. Douglas Brown cũng đƣa ra quan điểm của

mình “CLT is best understood as an approach, not a method” (Dạy học theo GT nên

đƣợc hiểu hợp lí nhất là một cách tiếp cận trong dạy học chứ không phải là một phƣơng

pháp) [4, tr. 266]. Jack C. Richards [8] cũng cho rằng GT nhƣ một hệ phƣơng pháp luận

(methodology) đƣợc hầu hết các giáo viên dạy ngôn ngữ hiện nay trên thế giới lựa chọn.

PP luận này chi phối việc thiết kế chƣơng trình, tổ chức quy trình dạy học và việc kiểm

tra đánh giá.

407

Chúng tôi cho rằng dạy học tiếng Việt theo quan điểm GT là một cách tiếp cận

trong dạy học ngôn ngữ nhằm phát triển tối đa năng lực GT cho ngƣời học. Quan

điểm này có một số đặc trƣng sau:

- Dạy ngôn ngữ thực chất là dạy sử dụng ngôn ngữ trong GT. Dạy tiếng mẹ đẻ

khác với dạy học ngôn ngữ thứ hai ở chỗ không chỉ là hình thành năng lực GT mà còn

là phát triển năng lực GT cho HS, nâng lên thành GT có nghệ thuật thông qua bốn kĩ

năng nghe, nói, đọc, viết.

- Mục tiêu dạy học tiếng Việt theo quan điểm GT là nhằm phát triển năng lực GT

cho ngƣời học.

- Chƣơng trình và nội dung học tập phải đƣợc thiết kế, sắp xếp mô phỏng các tình

huống GT thực gắn với văn hoá GT của dân tộc, nhân loại và chú ý đồng đều đến kĩ

năng nghe, nói, đọc, viết cho HS.

- Trong quá trình dạy học, ngƣời học đƣợc khuyến khích tham gia vào các hoạt

động GT và tƣơng tác càng nhiều càng tốt. Có một số PP điển hình cho dạy học tiếng

theo quan điểm GT là đóng vai, học thông qua dạy, trò chơi, dạy học theo nhóm, dạy

học theo dự án...

- Việc kiểm tra đánh giá cũng cần đánh giá năng lực GT của ngƣời học trên cả

bốn kĩ năng nghe, nói, đọc, viết.

Khái niệm “năng lực ngôn ngữ” (laguage competence) và “năng lực GT”

(communicative competence) đã đƣợc các nhà ngôn ngữ học sử dụng nhiều thế kỉ nay

nhƣng cũng là một trong những thuật ngữ gây tranh cãi nhiều nhất. Có thể kể đến tên

tuổi các nhà nghiên cứu: Chomxky (1965), Campbell & Wales (1970), Hymes (1972)…

Canale & Swain (1980) cho rằng “năng lực GT” đƣợc cấu thành từ ba yếu tố: năng lực

ngữ pháp (Grammatical competence), năng lực ngôn ngữ xã hội (Sociolinguistic

competence) và năng lực chiến lƣợc (Strategic competence) [5]. Bachman đã đƣa ra

khung lí thuyết về năng lực GT ngôn ngữ trong đó có ba thành tố chính là: năng lực

ngôn ngữ, năng lực chiến lƣợc và cơ chế tâm sinh lí. Ông cho rằng thành tố năng lực

ngôn ngữ trong khung lí thuyết của mình có nhiều điểm tƣơng đƣơng với khái niệm

“năng lực GT” của các nhà nghiên cứu khác. Năng lực này bao gồm 2 loại năng lực

chính là: năng lực tổ chức (Organizational competence), và năng lực dụng học

(Pragmatic competence) [3]. Trong các sơ đồ về năng lực GT, Celce – Murcia đã trăn

trở nhiều lần và đƣa ra một sơ đồ tƣơng đối phức tạp về năng lực GT. Nếu nhƣ các tác

giả trƣớc Celce – Murcia chỉ mới đƣa ra các thành tố của năng lực GT thì đóng góp mới

của bà là chỉ ra mối quan hệ và sự tƣơng tác của các thành tố này. Trong đó, năng lực

408

văn hoá xã hội, năng lực ngôn ngữ và năng lực hành ngôn cùng tác động đến năng lực

diễn ngôn ở trung tâm; còn năng lực chiến lƣợc là năng lực rộng bao trùm lên tất cả [7].

Có thể nói, nhà ngôn ngữ học Nguyễn Thị Thanh Hƣơng là ngƣời đầu tiên đối

chiếu khái niệm năng lực GT ở châu Âu với chƣơng trình dạy học phần Tiếng Việt ở

nhà trƣờng phổ thông. Trong bài viết Từ khái niệm năng lực giao tiếp đến việc dạy học

tiếng Việt ở nhà trƣờng phổ thông [2], tác giả đã thống kê nội dung dạy học phần Tiếng

Việt trong chƣơng trình Ngữ văn ở bậc phổ thông hiện hành với các thành tố của năng

lực GT đã đƣợc các nhà nghiên cứu châu Âu rộng rãi chấp nhận. Kết quả cho thấy, nội

dung dạy học phần tiếng Việt mới chỉ chú ý đến thành tố năng lực ngữ pháp. Chúng tôi

muốn nhấn mạnh thêm rằng chƣơng trình Ngữ văn ở nhà trƣờng phổ thông, trong đó có

phần Tiếng Việt chƣa phải đã phát triển đầy đủ năng lực ngữ pháp cho HS. Vì năng lực

ngữ pháp theo quan điểm của các nhà nghiên cứu ở châu Âu là khả năng vận dụng các

quy tắc ngữ pháp chứ không phải phát biểu các luận thuyết hay quy tắc ngữ pháp.

Theo chúng tôi, để phát triển năng lực GT cho ngƣời học cần chú ý đến các

thành tố: năng lực ngôn ngữ (tri thức về sử dụng và tiếp nhận các đơn vị ngôn ngữ),

năng lực diễn ngôn (liên kết các đơn vị ngôn ngữ thành diễn ngôn), năng lực hành ngôn

(phán đoán và sử dụng ngôn ngữ phù hợp với chức năng, gửi và nhận các thông điệp có

mục đích…), năng lực văn hóa xã hội (hiểu và sử dụng ngôn ngữ phù hợp với cảnh

huống và quy ƣớc xã hội), năng lực chiến lƣợc (hiểu, lựa chọn và thực hiện các chiến

lƣợc ngôn ngữ để điều hoà sự đụng độ trong GT)…

2. Năng lực giao tiếp của học sinh THCS

Các nhà tâm lí học đều khẳng định HS THCS đã có năng lực GT tƣơng đối tốt.

Nhu cầu GT với bạn bè phát triển mạnh là một đặc điểm nổi bật ở tuổi thiếu niên. Ngôn

ngữ GT ở HS THCS tƣơng đối tốt và rất tự nhiên.

Bên cạnh ý kiến của chuyên gia, để đánh giá năng lực GT của HS THCS một cách

độc lập và khách quan, chúng tôi đã phát phiếu điều tra về năng lực GT cho 200 HS lớp 8 ở

Hà Nội và 150 HS lớp 8 ở Yên Bái. Chúng tôi dùng công cụ là phiếu đánh giá năng lực GT

của tác giả V.P. Da-kha-rốp (Zakharov) [1] – một phiếu đánh giá đã đƣợc Việt hoá và sử

dụng rộng rãi trên thế giới và ở Việt Nam. Trắc nghiệm của Da-kha-rốp là một hệ thống

80 câu hỏi, chia theo 10 nhóm kĩ năng, mỗi nhóm gồm 8 câu. Mỗi câu có ba hình thức

điểm: 0, 1 và 2: Điểm 0: Ứng với không có dấu hiệu của năng lực tƣơng ứng; Điểm 1:

Ứng với năng lực xuất hiện không xuyên; Điểm 2: Có năng lực tƣơng ứng, đƣợc thể

hiện trong nhiều trƣờng hợp, thƣờng xuyên. Điểm lý thuyết “lý tƣởng” cao nhất của

mỗi nhóm có thể đạt đƣợc là 16, thấp nhất có thể là 0. Dựa vào thang điểm của

V.P.Dakharop cho mỗi kỹ năng có thể chia 4 mức độ sau: Mức 1: từ 15 đến 16 là

409

loại giỏi; mức 2: từ 11 đến 14 là loại khá; mức 3: Từ 8 đến 10 là loại trung bình;

mức 4: Từ 7 trở xuống là loại yếu. Chúng tôi thu đƣợc kết quả nhƣ sau:

Bảng 2.1. Kĩ năng GT của HS Hà Nội

Tổng

điểm

Điểm

Thứ

bậc

TT

Kĩ năng

trung bình

1

2

KN thiết lập các mối quan hệ

KN cân bằng nhu cầu cá nhân và đối tƣợng

KN nghe đối tƣợng GT

1701

1667

2212

1626

1735

1449

2202

1540

1696

1736

17564

8.50

8.33

11.06

8.13

8.67

7.24

11.01

7.70

8.48

8.68

8.782

5

7

3

1

4

KN tự chủ cảm xúc, hành vi

8

5

KN tự kiềm chế, kiểm tra ngƣời khác

KN diễn đạt cụ thể, dễ hiểu

4

6

10

2

7

KN linh hoạt, mềm dẻo trong GT

KN thuyết phục đối tƣợng GT

KN chủ động điều khiển quá trình GT

Sự nhạy cảm trong GT

8

9

6

10

Tổng

3

Bảng 2.6. Kĩ năng GT của HS Yên Bái

Tổng

điểm

Điểm

Thứ

TT

Kĩ năng

trung bình

bậc

1

2

3

KN thiết lập các mối quan hệ

KN cân bằng nhu cầu cá nhân và đối tƣợng

KN nghe đối tƣợng GT

906

1206

933

6.04

8.04

6.22

8

1

5

410

4

5

6

7

8

9

KN tự chủ cảm xúc, hành vi

969

919

6.46

6.12

5.90

7.04

6.02

6.14

7.06

6.504

4

7

KN tự kiềm chế, kiểm tra ngƣời khác

KN diễn đạt cụ thể, dễ hiểu

885

10

3

KN linh hoạt, mềm dẻo trong GT

KN thuyết phục đối tƣợng GT

KN chủ động điều khiển quá trình GT

1056

903

9

921

6

10 Sự nhạy cảm trong GT

Tổng

1059

9757

2

Bảng thống kê trên cho thấy thực trạng năng lực GT của HS Hà Nội ở mức

trung bình với tổng điểm  = 17564, điểm trung bình chung là 8.782. Với HS Hà

Nội, có hai kĩ năng là nghe đối tƣợng GT và linh hoạt, mềm dẻo trong GT đạt mức

“khá”, 8 kĩ năng còn lại chỉ đạt mức “trung bình”. Với HS Yên Bái, thực trạng

năng lực GT của các em ở mức độ “yếu” với tổng điểm  = 9757, điểm trung bình

chung là 6.50. Khác với HS Hà Nội, HS Yên Bái có kĩ năng đạt điểm cao nhất ở

mức độ khá là kĩ năng cân bằng nhu cầu cá nhân và đối tƣợng (kĩ năng này ở HS

Hà Nội xếp thứ bậc 7). Các kĩ năng còn lại chỉ đạt mức độ yếu. Điểm tƣơng đồng

thú vị trong bảng đánh giá năng lực GT của HS là kĩ năng diễn đạt cụ thể, dễ hiểu

của HS Yên Bái và Hà Nội đều xếp thứ 10 (kĩ năng yếu nhất). Từ kết quả nghiên

cứu ở trên, chúng tôi nhận thấy năng lực GT của HS cuối cấp THCS chỉ đạt mức

trung bình và yếu. Vì vậy, nhiệm vụ quan trọng của chƣơng trình giáo dục trong

nhà trƣờng là phát triển, nâng cao năng lực GT cho các em – một năng lực chung,

then chốt đã và luôn đƣợc đề cao trong mục tiêu đào tạo con ngƣời ở hầu hết các

nƣớc trên thế giới. Hơn nữa, trong 10 nhóm kĩ năng, kĩ năng diễn đạt, sử dụng

ngôn ngữ của HS THCS đang ở mức báo động. Trong nhà trƣờng phổ thông, kĩ

năng này của HS chủ yếu đƣợc rèn và phát triển ở môn Ngữ văn, phần Tiếng Việt.

Vì thế, việc tổ chức dạy học phần Tiếng Việt nhằm nâng cao năng lực GT cho HS

đứng từ thực tế cuộc sống là hết sức cấp bách và cần thiết.

3. Những đề xuất về việc dạy học Tiếng Việt nhằm phát triển năng lực giao tiếp

cho HS THCS

411

3.1. Đề xuất về mục tiêu và chƣơng trình dạy học Việt ngữ ở nhà trƣờng phổ thông. Hiện

nay, Bộ Giáo dục và Đào tạo đang khẩn trƣơng triển khai “Đề án xây dựng chƣơng trình

GDPT sau 2015” với sự đổi mới toàn diện, đồng bộ và nhất quán nền giáo dục từ mục

tiêu, nội dung, phƣơng pháp dạy học, kiểm tra đánh giá. Chƣơng trình đã khẳng định là

đƣợc cấu trúc lại theo định hƣớng phát triển năng lực. Trong đó, năng lực GT đƣợc coi là

một năng lực chính không thể thiếu trong việc đào tạo con ngƣời. Để phát triển năng lực

GT cho HS, phần Tiếng Việt trong nhà trƣờng cần đồng thời thực hiện các nhiệm vụ:

cung cấp cho HS những tri thức Việt ngữ học, giúp HS tìm hiểu, học tập văn hóa GT của

ngƣời Việt và cả ngƣời nƣớc ngoài, tạo điều kiện để HS có thể vận dụng tri thức ngôn

ngữ vào GT linh hoạt, năng động, phù hợp với chuẩn ngôn ngữ và chuẩn GT xã hội. Năng

lực đó phát triển đến một mức độ nhất định có thể trở thành “nghệ thuật GT”. Với mục

tiêu nhƣ vậy, cần có chƣơng trình dạy học theo định hƣớng GT. Không chỉ trong dạy học

tiếng mẹ đẻ, các nhà giáo dục học nghiên cứu dạy học ngôn ngữ thứ hai trên toàn thế giới

đã nghi ngờ tính giá trị và tính phù hợp của các chƣơng trình ngôn ngữ hiện có (chƣơng

trình dựa vào cấu trúc và chƣơng trình dựa vào tình huống) và khẳng định phải có một

cách tiếp cận mới đối với việc lựa chọn nội dung dạy học. Chƣơng trình Ngữ văn mới cần

đƣợc thiết kế nhằm phát triển đầy đủ các thành tố của năng lực GT (năng lực ngôn ngữ,

năng lực diễn ngôn, năng lực hành ngôn, năng lực văn hóa xã hội, năng lực chiến lƣợc).

Chọn lựa vấn đề nào của ngôn ngữ học để đƣa vào dạy học trong chƣơng trình Ngữ văn

THCS có ý nghĩa quan trọng với việc phát triển năng lực GT cho HS. Bởi vì, chỉ khi nào

chƣơng trình và sách giáo khoa đƣợc biên soạn một cách thực sự khoa học thì việc dạy

học của GV và HS mới đạt đƣợc mục tiêu đề ra.

1.2. Đề xuất về đổi mới phƣơng pháp dạy học trong nhà trƣờng THCS. Định hƣớng đổi

mới chƣơng trình giáo dục phổ thông sau 2015 đã khẳng định cần lựa chọn các PP, kĩ

thuật, hình thức dạy học phù hợp với việc phát triển năng lực cho ngƣời học. Để dạy

học Tiếng Việt nhằm phát triển năng lực cho HS, không thể không sử dụng các phƣơng

pháp dạy học điển hình cho quan điểm GT nhƣ phƣơng pháp đóng vai (chúng tôi quan

niệm đóng vai là một phƣơng pháp dạy học trong đó giáo viên tổ chức cho HS hóa thân

thành ngƣời khác nhằm thực hành những cách ứng xử ở một tình huống giả định. Từ đó,

giúp HS suy nghĩ sâu sắc về một vấn đề bằng cách tập trung vào sự kiện cụ thể mà các em

trải nghiệm và quan sát đƣợc. Sau việc “trình diễn”, HS cần thảo luận để rút ra kiến thức và

kĩ năng cần đạt của bài học), phƣơng pháp học thông qua dạy (là một phƣơng pháp dạy

học mà HS chiếm lĩnh đƣợc tri thức, kĩ năng, các giá trị và phát triển đƣợc năng lực

bằng chính việc dạy của mình cho những HS khác), PP dạy học theo nhóm (là PP dạy

học trong đó giáo viên sắp xếp HS thành những nhóm nhỏ theo hƣớng tạo ra sự tƣơng

412

tác trực tiếp giữa các thành viên để thành viên trong nhóm trao đổi, giúp đỡ và cùng

nhau phối hợp làm việc nhằm hoàn thành nhiệm vụ chung của nhóm)...

1.3. Đề xuất về việc kiểm tra đánh giá phần Tiếng Việt nhằm phát triển năng lực GT

cho HS. Việc đổi mới mục tiêu, cấu trúc chƣơng trình và phƣơng pháp dạy học tất yếu

phải có hình thức kiểm tra đánh giá phù hợp, điều chỉnh lại những hạn chế của các hình

thức kiểm tra đánh giá hiện hành. Dạy học môn Ngữ văn ở THCS có mục tiêu là nâng

cao năng lực sử dụng tiếng mẹ đẻ cho các em với bốn kĩ năng: nghe, nói, đọc, viết.

Nhƣng trên thực tế dạy học ở THCS, HS chỉ chủ yếu đƣợc kiểm tra năng lực đọc, viết

bằng hình thức viết bài mà chƣa có mạch kiểm tra kĩ năng nghe, nói cho HS. Điều này

đã tác động ngƣợc trở lại là trong nhà trƣờng, việc dạy học nghe và nói cũng không

đƣợc quan tâm.

Quan niệm về năng lực GT của các nhà nghiên cứu châu Âu và thực trạng về

năng lực GT của HS THCS đòi hỏi chúng ta phải nhìn nhận lại việc dạy học Ngữ văn

trong nhà trƣờng phổ thông hiện nay và đƣa ra những gợi dẫn có ý nghĩa cho việc dạy

học Tiếng Việt, dạy học môn Ngữ văn trong chƣơng trình giáo dục phổ thông sau 2015:

từ việc xây dựng chƣơng trình, viết SGK, đổi mới PP dạy học đến việc kiểm tra đánh

giá năng lực GT cho HS.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Ngô Công Hoàn (1997), Những trắc nghiệm tâm lí (tập 2), Nxb Đại học Quốc Gia Hà

Nội.

2. Nguyễn Thị Thanh Hƣơng (2006), “Từ khái niệm “năng lực GT” đến vấn đề dạy và

học Tiếng Việt trong nhà trƣờng phổ thông hiện nay”, Tạp chí Ngôn ngữ (4, 9-10).

3. Bachman L. (1990), Fundamental Considerations in Language testing, Oxford

University Press.

4. Brown H. (1997), Principles of Language learning and teaching, San Francisco

Stage University.

5. Canale M., & Swain M. (1980), Theoretical bases of Communicative approaches to

Second language teaching and testing, Applied Linguistics, 1.

6. Hadley A. (1993), Teaching Language in Context. Heinle & Heinle Publishers.

7. Marianne C. (2007), Rethinking the Role of Communicative Competence. University

of California, USA.

413

8. Richards J. (2006), Communicative Language Teaching Today, Cambridge

University Press.

9. http:// wikipedia, the free encyclopedia, Communicative language teaching.

414