Truyện thơ Quốc ngữ Nam Kỳ - một loại hình văn chương bị lãng quên
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN HIẾN
TẬP 6 SỐ 4
TRUYỆN THƠ QUỐC NGỮ NAM KỲ –
MỘT LOẠI HÌNH VĂN CHƯƠNG BỊ LÃNG QUÊN
Dương Mỹ Thắm
Trường Đại học Văn Hiến
Ngày nhận bài: 7/6/2019; Ngày duyệt đăng: 27/8/2019
Tóm tắt
Vào những thập niên đầu thế kỷ XX, truyện thơ Quốc ngữ Nam Kỳ được xuất bản, tái bản với số
lượng lớn và bày bán phổ biến khắp các hiệu sách với giá bình dân. Thời đó, truyện thơ Quốc ngữ
được người dân Nam Kỳ lục tỉnh yêu chuộng. Tuy nhiên, do điều kiện lịch sử và nhu cầu thưởng
thức văn chương của người dân thay đổi nên từ giữa thế kỷ XX loại hình văn chương này dần mai
một và bị lãng quên. Trong phạm vi bài viết, chúng tôi giới thiệu hoàn cảnh ra đời, thị trường và
tiếp nhận của người đọc đối với truyện thơ Quốc ngữ Nam Kỳ.
Từ khóa: Truyện thơ, Quốc ngữ, Nam Kỳ.
Verse-narrative written in Vietnamese Romanized script in Southern Vietnam
– A forgetful literary genre
Abstract
In the early decades of the 20th century, verse-narrative written in Vietnamese Romanized script
in Southern Vietnam was published and republished massively and sold in most of the bookstores
with the reasonable price. At this time, the verse-narative was appreciated by readers from the six
southern provinces. Due to the historical conditions and changes in people’s demands for reading
literary works, however, this form of literature has become unpopular and neglectful since the mid-
twentieth century. Within the scope of this study, the advent of this literary genre, the market, and
the readers’ reaction to verse-narrative written in Vietnamese Romanized script in the south of
Vietnam are presented.
Keywords: Verse-narrative, Vietnamese Romanized script, Southern Vietnam.
ngữ trong trường học thay thế chữ Nho.
1. Hoàn cảnh ra đời của truyện thơ Quốc
ngữ Nam Kỳ
Chính sách thay đổi hệ thống chữ viết ở
Nam Kỳ
Theo Nguyễn Văn Trung (1974), chính
quyền thực dân chính thức dùng chữ Quốc ngữ
trong hành chính vào năm 1869, được đánh dấu
bằng Nghị định 22/2/1869 của thống đốc Nam
Kỳ, quy định bắt buộc dùng chữ viết của tiếng
An Nam bằng mẫu tự Âu châu (chữ Quốc ngữ)
trong giấy tờ chính thức. Nhưng mười năm sau,
với nghị định 6/4/1878, người Pháp mới thực sự
thi hành việc cưỡng bách dùng chữ Quốc ngữ
trong hành chính. “Việc cưỡng bách dùng chữ
Quốc ngữ trong hành chánh và học chánh được
nhà cầm quyền Pháp (các Đề đốc) coi như một
chính sách quan trọng hàng đầu” (Nguyễn Văn
Trung, 1974: 26). Bên cạnh những nghị định
Cuối thế kỷ XIX, Nam Kỳ là thuộc địa do
người Pháp trực tiếp cai trị với một hệ thống luật
pháp của mẫu quốc. Đứng đầu Nam Kỳ là
Thống đốc và bên dưới là các chủ tỉnh người
Pháp. Nhà cầm quyền Pháp áp dụng nhiều chính
sách để tiến hành cai trị Nam Kỳ trên tất cả các
lĩnh vực của đời sống xã hội. Thấy được tầm
quan trọng của giáo dục, nhà cầm quyền Pháp
đã sử dụng nó như một công cụ thống trị, phá bỏ
rào cản về sự bất đồng ngôn ngữ bằng cách áp
đặt nền giáo dục mới dạy chữ Pháp, chữ Quốc
17
VAN HIEN UNIVERSITY JOURNAL OF SCIENCE
VOLUME 6 NUMBER 4
mang tính bắt buộc, nhà cầm quyền Pháp còn
khuyến khích bằng tiền thưởng cho những giáo
viên dạy chữ Quốc ngữ và trao giải thưởng cho
người Pháp học chữ Quốc ngữ nhằm thúc đẩy
nhanh việc truyền bá chữ Quốc ngữ, phục vụ
chính sách đồng hóa ở Nam Kỳ nói riêng ở Việt
Nam nói chung.
Nhà cầm quyền Pháp chấp nhận chữ Quốc
ngữ làm ngôn ngữ chung và quyết tâm xóa bỏ
chữ Nho vì cho đó là một vật cản lớn đối với sự
phát triển nền văn minh Âu châu. Thống đốc
Nam Kỳ ban hành Nghị định 14.6.1880: “Mỗi
làng, thị xã của Tổng không có trường Pháp sẽ
thiết lập một trường dạy Quốc ngữ”. Đồng thời,
nhà cầm quyền Pháp áp dụng chính sách
“thưởng 200 quan mỗi năm” (Nguyễn Văn
Trung, 1974: 40) cho giáo viên dạy chữ Quốc
ngữ có dạy thêm tiếng Pháp, phát miễn phí Gia
Định báo – Tờ báo quốc ngữ đầu tiên ở Nam Kỳ
– và bản dịch bộ Hình luật bằng chữ Quốc ngữ
cho Lý trưởng các làng ở Nam Kỳ.
Đầu thế kỷ XX, nền giáo dục mới ở Nam Kỳ
đã đào tạo được một đội ngũ trí thức Tây học -
một tầng lớp mới trong xã hội Nam Kỳ. Trương
Vĩnh Ký, Huỳnh Tịnh Của, Trương Minh Ký,
Nguyễn Trọng Quản, Trần Chánh Chiếu, Đặng
Lễ Nghi, Trần Phong Sắc là những trí thức ở Nam
Kỳ chịu ảnh hưởng của nền văn hoá Pháp vừa
thông thạo chữ Quốc ngữ vừa có một nền tảng
giáo dục truyền thống rất vững chắc. Họ bắt đầu
những công việc như phiên âm, dịch thuật, viết
báo, sáng tác văn học bằng chữ Quốc ngữ. Đối
tượng độc giả ở Nam Kỳ lúc bấy giờ chủ yếu là
tầng lớp công chúng thị dân và viên chức nhỏ có
thị hiếu thẩm mỹ bình dân. Họ quan tâm nhiều
đến sự kiện, cốt truyện, tình tiết ly kỳ và ít chú ý
về ngôn ngữ và nghệ thuật văn chương. Vì thế,
nội dung truyện thơ Nôm bình dân rất phù hợp với
thị hiếu của họ. Nhưng các ấn phẩm in Nôm ngày
càng không phù hợp với chính sách ngôn ngữ -
giáo dục của thực dân Pháp. Sự thoái trào của ấn
phẩm Nôm đã tạo ra một khoảng trống, đòi hỏi
phải có một loại ấn phẩm khác với thứ văn tự ngày
càng trở nên thông dụng hơn để thay thế. Vì vậy,
công việc cần làm và có thể làm ngay được là đem
các truyện thơ Nôm và truyện văn xuôi chữ Hán
sẵn có phiên âm, phiên dịch ra chữ Quốc ngữ. Đây
là thời kỳ giao thời chuyển dần từ văn học Nôm
sang văn học Quốc ngữ, những tác phẩm như
truyện thơ Quốc ngữ Nam Kỳ ra đời và chiếm số
lượng lớn trên thị trường chữ nghĩa.
Vì vậy, việc phiên âm Nôm ra Quốc ngữ,
soạn lại “bổn cũ”, đặt “thơ mới”, “thơ hậu” cũng
được các trí thức Nam Kỳ quan tâm hơn. Có khi
họ chủ động biên soạn rồi gửi nhà in thực hiện
các công đoạn còn lại để xuất bản tác phẩm và
trên trang bìa chỉ ghi tên tác giả, như Chiêu
Quân cống Hồ của Huỳnh Tịnh Của (1906),
Chàng Nhái của Lê Duy Thiện (1929), hay
Hạng Võ biệt Ngu Cơ của Hoàng Minh Tự
(1930). Phổ biến nhất là họ biên soạn rồi bán
bản quyền cho người khác, chủ bổn có thể là cá
nhân hoặc hiệu sách, nhà in vì thế trên trang bìa
phân biệt rất rõ tên tác giả, tên người xuất bản
và bản quyền thuộc về ai. Cũng có khi các hiệu
sách họ “đặt hàng” cho các tác giả biên soạn,
làm mới những tác phẩm đã có, như Đức Tín
Thư Xã đã “mướn người dịch lựa câu văn hay
và đúng nghĩa, in theo lối kim thời để độc giả dễ
đọc” (Lê Duy Thiện, 1929: 32) hay “Thơ Mục
Liên Thanh Đề và thơ Lâm Sanh Lâm Thoại xưa
sự tích mơ màng, bố cục rối nuồi [nùi] nên bỏ
bổn cũ. Bổn biệu Quới Loan cậy ông Cử Hoành
Sơn tân sang [san] rất hay” (Nguyễn Trọng
Thạt, 1936: 17).
Công nghệ in hiện đại du nhập vào Việt Nam
Một trong những điều kiện quan trọng góp
phần tạo nên sự thịnh hành của truyện thơ Quốc
ngữ Nam Kỳ là công nghệ in. Cuối thế kỷ XIX,
thực dân Pháp mang vào Sài Gòn công nghệ in
hiện đại và thành lập nhà in nhà nước đầu tiên
lấy tên là Imprimerie Impériale. Ban đầu nhà in
chủ yếu in ấn tài liệu phục vụ nhà cầm quyền
thực dân Pháp, chi phí do các cơ quan địa
phương trả. Về sau, họ nhận in cả sách báo, giấy
tờ của tư nhân. Nhân viên nhà in là những công
nhân người Pháp, được hưởng lương theo lương
bên Pháp cộng thêm phụ cấp thuộc địa, thâm
niên. Người ta so sánh lương thợ nhà in 144
đồng, bằng lương một cử nhân luật lúc bấy giờ
(Nguyễn Văn Trung, 2015: 614).
Nhà nghiên cứu McHale (2004) cho rằng:
18
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN HIẾN
TẬP 6 SỐ 4
“Từ năm 1908 đến 1920, Pháp ra sức ngăn chặn
các tài liệu Hoa ngữ tuồn vào nước ta (…)
Những năm đầu giai đoạn này, chính quyền dè
dặt trước các nhà xuất bản Việt Nam: chỉ một số
ít người dân có thể đọc nguyên bản tiểu thuyết,
và vài xuất bản phẩm tiếng Việt được lưu hành.
Từ năm 1920 đến 1939, dù có những quãng
ngắn ngủi quản lý chặt chẽ, nhưng nhà nước dần
dần nới lỏng đối với công luận” (McHale, 2004:
40). Truyện thơ Quốc ngữ Nam Kỳ được xuất
bản nhiều nhất là vào giai đoạn 1920 đến 1939.
Khảo sát danh mục truyện thơ Quốc ngữ
Nam Kỳ, có hơn một nửa tác phẩm được nhà in
Xưa Nay xuất bản. Những tác phẩm do nhà in
Xưa Nay in ấn thường đầy đủ thông tin tác giả,
người xuất bản, số lần in, giá bán, hình ảnh minh
họa đẹp và thơ rõ ràng. Nhà in Xưa Nay tự nhận
mình “chuyên nghề in mướn”, ngoài truyện thơ
Quốc ngữ Nam Kỳ nhà in Xưa Nay nhận in “hết
thảy sách vở, kinh kệ, thiệp cưới, thiệp tang,
danh thiếp với nhiều kiểu mẫu, màu sắc phong
phú, đảm bảo chữ in rõ ràng, sạch sẽ mà giá
thành rẻ” (Mạch Quốc Thoại, 1925: 76). Qua
thông tin quảng cáo của nhà in Xưa Nay, có thể
thấy công nghệ in vào đầu thế kỷ XX ở Nam Kỳ
hiện đại có thể in số lượng lớn, mẫu mã phong
phú, đa dạng. Thêm vào đó, trên các ấn phẩm
truyện thơ do nhà in Xưa Nay xuất bản hầu hết
đều có những khuyến cáo in lậu, như “Cuốn
gian thì không có đóng con dấu của chủ bổn xin
chư vị chớ lầm”, “Bổn hiệu chỉ mướn một mình
nhà in Xưa Nay in thơ. Mua thơ phải nài cho
được thơ của bổn hiệu Quới Loan in tại nhà in
Xưa Nay thì chư vị sẽ được hỡi lòng vừa dạ”,
“Cuốn gian không có con ‘dấu nổi’ của nhà in
Xưa Nay”. Điều này cho thấy, thị trường in ấn
những tác phẩm ít trang, giá rẻ diễn ra sôi động,
một số nhà in ăn cắp bản quyền, tổ chức in lậu
tác phẩm để trục lợi. Rất tiếc, chúng tôi không
tìm thấy các ấn phẩm in lậu vì chúng được in ấn
rồi bày bán, không thực hiện đăng ký và nộp lưu
chiểu theo quy định nên chỉ có thể còn sót lại
trong các tủ sách cá nhân.
thư xã, Đức Lưu Phương, Đông Pháp, Thạnh
Thị Mau. Mỗi nhà in họ có cách trình bày ấn
phẩm của mình khác nhau và đều cho ấn phẩm
của mình là tốt nhất, hay nhất và luôn có câu
quảng cáo: muốn đọc thơ xin nài cho được các
thứ thơ của nhà in Xưa Nay, của bổn xã (Tín
Đức thư xã). Nói về cách trình bày thơ, đa số
các nhà in đều chọn hai cách sắp xếp thơ, một là
theo kiểu “thượng lục, hạ bát” (tức trên sáu,
dưới tám), hai là theo kiểu hai câu lục bát trình
bày cùng một dòng. Vì muốn giảm giá thành nên
các nhà in thường chọn kiểu trình bày thứ hai
đối với các bổn thơ có nội dung dài. Cách trình
bày này giảm được số trang (thông thường 18
trang cả bìa), giá thơ ở mức trung bình, đồng
thời cũng đảm bảo lợi nhuận cho chủ bổn và nhà
in. Tín Đức thư xã thì cho rằng cách trình bày
hai câu lục bát cùng một dòng là rối, khó đọc:
“Bởi vậy bổn xã chẳng nài công khó nhọc,
mướn người dịch lựa câu văn hay và cho đúng
nghĩa, in theo lối kim thời để độc giả dễ đọc và
quyển thơ in rộng rãi, dày dặn, bìa lại có hình do
nhà danh họa vẻ [vẽ]” (Lê Duy Thiện, 1929:
33). “In theo lối kim thời” mà Tín Đức thư xã
đề cập là chia trang giấy thành hai cột và in theo
kiểu “thượng lục, hạ bát” và có chú thích cách
đọc cho độc giả: “đọc hết cột bên trái, rồi đọc
qua bên mặt (nghĩa là bên thuận được hiểu là
bên phải)” (Lê Duy Thiện, 1929: 33). Cách trình
bày này được Tín Đức thư xã sử dụng triệt để
nhằm hạn chế số trang mỗi cuốn thơ do nhà in
giữ bản quyền, đảm bảo lợi nhuận cho nhà in và
chủ bổn.
Phong trào “nói thơ” phát triển
Đặc trưng riêng của loại truyện thơ Quốc ngữ
Nam Kỳ là được “sáng tác” và tồn tại gắn liền
với hình thức diễn xướng nói thơ – một sản
phẩm văn nghệ dân gian độc đáo của Nam Kỳ.
Do tâm lý thưởng thức thơ ca của người dân
Nam Kỳ bằng phương thức diễn xướng nên hình
thức nói thơ được phổ biến rộng rãi khắp Nam
Kỳ lục tỉnh, và đã trở thành một món ăn tinh
thần không thể thiếu đối với người dân Nam Kỳ
vào cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX. Quá trình
khép kín của văn nghệ dân gian trải qua bốn
khâu: tích truyện là khâu đầu tiên, diễn xướng là
Ngoài nhà in Xưa Nay, chúng tôi còn tìm
thấy các nhà in khác tham gia xuất bản truyện
thơ Quốc ngữ Nam Kỳ như Bảo Tồn, Tín Đức
19
VAN HIEN UNIVERSITY JOURNAL OF SCIENCE
VOLUME 6 NUMBER 4
khâu thứ hai, thưởng thức là khâu thứ ba và cuối
cùng là hiệu quả nghệ thuật. Trong đó, diễn
xướng đóng vai trò là cầu trung gian nối liền
sáng tác với thưởng thức, là sự chở tải tích
truyện đến chuyển giao cho người thưởng thức.
Nghĩa là hình thức diễn xướng nói thơ đóng vai
trò trung gian giúp người đọc biết đến, thưởng
thức truyện thơ Quốc ngữ Nam Kỳ.
nhu cầu của độc giả. Người bình dân không biết
chữ thưởng thức truyện thơ Quốc ngữ Nam Kỳ
thông qua hình thức diễn xướng nói thơ. Ngoài
giá trị giải trí và giá trị giáo dục qua những bài
học đạo lý, truyện thơ Quốc ngữ Nam Kỳ còn
được xem là một phương tiện để học trò rèn luyện
chữ Quốc ngữ. Chính vì lẽ đó, truyện thơ Quốc
ngữ Nam Kỳ được độc giả đón nhận nồng nhiệt
suốt bốn thập niên đầu thế kỷ XX.
Truyện thơ Quốc ngữ được “sáng tác” khá
phong phú và ra đời bằng nhiều cách, “có khi
tác giả ứng khẩu thành từng thứ, từng đoạn, rồi
thử tự mình nói thơ hoặc đưa ra cho ai đó ‘nói’
lên cho bà con trong xóm nghe. Nếu thơ ‘nghe
đặng’ thì làm thêm thứ khác, bằng không thì sửa
chữa rồi lại mới tiếp theo, thêm mãi cho đến khi
trọn vẹn đầu đuôi” (Nguyễn Văn Hầu, 2004:
100). Đến đầu thế kỷ XX, một số người đứng ra
lượm lặt theo khẩu truyền mà chép thành chữ
Quốc ngữ và đứng tên vào tác phẩm để chịu
trách nhiệm xuất bản. Tuy nhiên, không phải tất
cả những tác phẩm được hình thành từ phong
trào nói thơ đều được xuất bản thành truyện thơ
Quốc ngữ Nam Kỳ, như thơ Thầy Thông Chánh.
Chúng tôi biết đến thơ Thầy Thông Chánh qua
hình thức nói thơ do bà Đào Thị Mười (Thủ
Thừa, Long An) diễn xướng, Nguyễn Hữu Hiệp
sưu tầm (Nguyễn Hữu Hiệp và Lê Minh Quốc,
1998: 12). Nghiên cứu tư liệu, chúng tôi chưa
tìm thấy mẫu quảng cáo nào của các nhà in giới
thiệu đã xuất bản truyện thơ này. Nhiều khả
năng, thơ Thầy Thông Chánh chưa từng được in
thành sách vì nội dung chống lại quan Tây,
không phù hợp với chính sách cai trị của nhà
cầm quyền Pháp.
Mối quan hệ tương trợ giữa truyện thơ Quốc
ngữ Nam Kỳ và hình thức diễn xướng nói thơ là
môi trường phát triển thuận lợi cho loại hình văn
chương này. Đây cũng là lý do vì sao truyện thơ
Quốc ngữ Nam Kỳ chỉ phổ biến và được ưa
chuộng ở Nam Kỳ.
Truyện thơ Quốc ngữ Nam Kỳ ra đời và thịnh
hành trong giai đoạn chữ Quốc ngữ bắt đầu có
chỗ đứng, công nghệ in ấn hiện đại phát triển
mạnh ở Nam Kỳ. Truyện thơ Quốc ngữ Nam Kỳ
có dung lượng nhỏ trên dưới 20 trang là những
tác phẩm phù hợp để in thành cuốn nhỏ phục vụ
2. Truyện thơ Quốc ngữ Nam Kỳ: Thị
trường và tiếp nhận của người đọc
Truyện thơ Quốc ngữ Nam Kỳ là loại sách
được in bằng chữ Quốc ngữ, xuất bản ở Sài Gòn
và các vùng phụ cận từ cuối thế kỷ XIX đến giữa
thế kỷ XX, có giá bán phổ biến 0$30 (ba mươi
xu) một quyển. Thơ thường được in khổ 16cm x
24cm, dày từ 16 đến 30 trang (kể cả bìa). Trang
bìa được in bằng giấy màu loại mỏng, có hình
minh họa một cảnh nào đó trong truyện. Một
trong những yếu tố đầu tiên tác động đến người
đọc là tranh minh họa trên trang bìa ấn phẩm
truyện thơ Quốc ngữ Nam Kỳ. Tranh minh họa
thường thể hiện một tình huống, một cảnh nào đó
có ý nghĩa tác động đến cuộc đời của nhân vật
chính hoặc nội dung tranh minh họa sẽ tạo nên sự
tò mò của độc giả đối với nội dung tác phẩm.
Truyện thơ Quốc ngữ Nam Kỳ là truyện thơ
được viết bằng chữ Quốc ngữ, chủ yếu sử dụng
thể thơ lục bát. Truyện có “tác giả”, được biên
soạn hoặc “sáng tác” (có khi viết nối thêm theo
hình thức thơ “hậu”) dựa vào một trong năm loại
truyện dân gian Việt Nam, truyện thơ Nôm,
truyện tích Trung Quốc, truyền thuyết Phật giáo
và sự kiện, nhân vật có thật ở Việt Nam, đặc biệt
là Nam Kỳ.
Nói cách khác truyện thơ Quốc ngữ Nam Kỳ
là loại hình văn chương chỉ ra đời và phát triển
ở Nam Kỳ từ cuối thế kỷ XIX đến giữa thế kỷ
XX. Qua quá trình nghiên cứu và chọn lọc tư
liệu, chúng tôi thấy những tác phẩm truyện thơ
mang đầy đủ đặc điểm nêu trong khái niệm
thường được người dân Nam Kỳ thưởng thức
thông qua hình thức diễn xướng nói thơ. Chính
điều này đã tạo nên nét đặc trưng của loại hình
văn chương truyện thơ Quốc ngữ Nam Kỳ.
Dựa vào danh mục truyện thơ Quốc ngữ
20
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN HIẾN
TẬP 6 SỐ 4
Nam Kỳ, bắt đầu từ tác phẩm xuất bản sớm nhất
đã sưu tầm được là Tống Tử Vưu truyện (lần 3:
1904) và muộn nhất trong giai đoạn trước 1945
là Hậu Trần Minh và Tiết Giao đoạt ngọc
(1940), người viết rút ra một vài đặc điểm về
tình hình xuất bản tác phẩm, đồng thời phân tích
sự tiếp nhận và nhu cầu thưởng thức truyện thơ
Quốc ngữ Nam Kỳ của người đọc.
cô của Hai Miên.
Bên cạnh loại truyện thơ thời sự mang tính
đối kháng, người dân Nam Kỳ cũng đặc biệt yêu
thích loại truyện thơ cổ tích, người ta đau xót
đến rơi lệ cho cảnh hai trẻ Xuân Nghi và Tấn
Lực bị mẹ ghẻ là Tào Thị hành hạ mỗi ngày,
thầm cảm phục nàng Cúc Hoa bất chấp âm
dương cách biệt hiện về ôm lấy con thơ. Người
ta phẫn nộ trước những âm mưu và hành động
độc ác của mẹ con dì ghẻ (Con Tấm con Cám)
và thương xót cho thân phận nàng Cám mồ côi.
Người ta khâm phục nàng Đệ Nhứt chung thủy
với chàng nho sinh nghèo Trần Minh và khinh
bỉ quan Thị Vệ tham phú phụ bần, phá vỡ lời
hứa hôn năm xưa. Xét về đề tài, các tác phẩm
trên đều là những tích truyện dân gian hướng
người đọc noi gương những phẩm chất tốt đẹp
của các nhân vật chính và tránh xa những thói
hư tật xấu của con người. Nhân vật chính thường
được xây dựng dựa trên chuẩn mực đạo đức của
người Việt Nam nói chung và người dân Nam
Kỳ nói riêng. Đó là những người con hiếu thảo;
những người chồng người vợ thủy chung, vị tha;
những người bạn tình nghĩa; những chàng nho
sinh nghèo hiếu học vượt khó. Đối lập với họ
luôn là những kẻ độc ác, xấu xa, đáng bị xã hội
lên án và trừng phạt.
Tác giả truyện thơ cổ tích thường là những
người biết chữ, xuất thân nho học luôn trân
trọng những “áng văn xưa” của dân tộc. Trước
sự thay đổi của xã hội, họ biên soạn, sửa lại “bổn
cũ” sang Quốc ngữ nhằm phổ biến luân lý, đạo
đức của dân tộc và chữ Quốc ngữ. Vì vậy, mở
đầu tác phẩm, các tác giả thường đưa ra luận đề
khen ngợi và tán dương những điều tốt đẹp,
phản đối những sự bất công, cái ác và cái xấu
trong cuộc sống hoặc trong tích truyện xưa. Sau
đó, tác giả truyện thơ kể câu chuyện để minh họa
cho chủ đích có sẵn, cho một tư tưởng xã hội mà
họ hướng đến. Trong các truyện thơ cổ tích,
nhân vật chính diện mang tư tưởng luận đề và
kẻ chống lại luận đề sẽ bị lên án. Đặc điểm
chung của những truyện thơ cổ tích được người
dân Nam Kỳ yêu thích đó là những câu chuyện
kết thúc có hậu; có đề tài, nội dung tư tưởng gần
gũi với cuộc sống của người bình dân. Nhân vật
Sau khi tiến hành khảo sát toàn bộ danh mục
truyện thơ Quốc ngữ Nam Kỳ, thống kê số
lượng bản in và số lần tái bản mỗi tác phẩm, kết
quả cho thấy tác phẩm có số lần tái bản nhiều
nhất là thơ Sáu Trọng (lần thứ 14), sau đó là Con
Tấm con Cám, Lang Châu, Thoại Khanh Châu
Tuấn (lần thứ 7), Nam Kinh Bắc Kinh, Lục Vân
Tiên, Hoàng Trừu, Nàng Út, Phạm Công Cúc
Hoa, Quan Âm diễn ca (lần thứ 6), Chiêu Quân
cống Hồ, Dương Ngọc, Lý Công (lần thứ 5); và
ấn phẩm có số lượng bản in nhiều nhất là 5000
bản: thơ Cậu Hai Miên của Cử Hoành Sơn in
lần thứ 3 và Trần Minh khố chuối của Cử Hoành
Sơn in lần thứ nhất. Kết quả trên cho thấy, tác
phẩm có số lần tái bản nhiều nhất là truyện thơ
thời sự Sáu Trọng và tác phẩm có số lượng bản
in nhiều nhất, vượt xa những tác phẩm khác
cũng là một truyện thơ thời sự Cậu Hai Miên.
Xét về số lượng tác phẩm, truyện thơ thời sự
chiếm số lượng nhỏ nhất trong toàn bộ danh
mục truyện thơ Quốc ngữ Nam Kỳ nhưng hai
tác phẩm có số bán cao nhất kể trên lại đều là
truyện thơ thời sự. Tuy nhiên, không phải truyện
thơ thời sự nào cũng được người dân Nam Kỳ
yêu thích, ưa chuộng. Xét về đề tài, đây là hai
tác phẩm có nội dung thể hiện tính đối kháng,
kể về người “anh hùng” của nhân dân chống lại
quan Tây và chính quyền thực dân Pháp. Người
dân Nam Kỳ yêu thích thơ Sáu Trọng vì “người
ta ghét cay ghét đắng con hai Đẩu phản bội
chồng để đi lấy Tây. Người ta phục lắm anh
chàng Sáu Trọng gan dạ anh hùng” (Nguyễn
Văn Hầu, 2012: 390) và các tay giang hồ hành
hiệp đúng điệu nghệ. Người dân Nam Kỳ thích
nghe thơ Cậu Hai Miên vì người ta yêu tính
ngang tàng, bộc trực và gan dạ; mến phục hành
động hào hiệp, trượng nghĩa ra tay trừng trị bọn
quan lại, bọn du côn ức hiếp người sức yếu, thế
21
VAN HIEN UNIVERSITY JOURNAL OF SCIENCE
VOLUME 6 NUMBER 4
chính thường là những người nghèo khổ thuộc
về phe chính nghĩa, thường biểu hiện những đức
tính tốt đẹp và dù ít hay nhiều đều mang đặc tính
Nam Kỳ.
bìa chính thì ghi in lần thứ tư, trang bìa lót thì
ghi in lần thứ 6, tháng 9/1919. Theo chúng tôi,
đây cũng là trường hợp tái bản, nhà in dùng lại
bìa cũ của ấn phẩm trước đó nhưng không chỉnh
sửa thông tin phù hợp thực tế.
Truyện thơ Quốc ngữ Nam Kỳ là một sản
phẩm thương mại, quyền tác giả được chuyển
nhượng nhiều lần qua nhiều người, mà chủ yếu
là các chủ hiệu sách hoặc nhà in. Việc sang
nhượng quyền tác giả được các chủ bổn ghi rõ
trên bìa sách, như trang bìa thơ Sáu Trọng của
chủ bổn Phạm Văn Thình (1931) ghi rõ: “Cuốn
này ông Đinh Thái Sơn đã bán đứt cho ông Lê
Phước Thành. Ông Lê Phước Thành nhường lại
cho tôi” (Sáu Trọng thơ, 1931). Chủ bổn có
quyền đặt in tác phẩm ở nhiều nhà in khác nhau
và thứ tự số lần xuất bản của ấn phẩm được tính
riêng theo từng nhà in, ví dụ như cùng tác phẩm
Chàng Nhái Kiển Tiên của Đặng Lễ Nghi, chủ
bổn Lê Phước Thành có nội dung và hình thức
giống nhau, một bản được in tại nhà in Đức Lưu
Phương, lần thứ 4 được ký nộp lưu chiểu ngày
31/01/1929, bản khác in tại nhà in Xưa Nay
cũng lần thứ 4 ký nộp lưu chiểu ngày
09/10/1929. Hai ấn phẩm kể trên là một tác
phẩm nhưng là hai sản phẩm thương mại khác
nhau, nếu không có thông tin đầy đủ độc giả
thậm chí các nhà nghiên cứu sẽ dễ nhầm hai ấn
phẩm này là một.
Một số trường hợp năm xuất bản, số lần xuất
bản, tái bản có sự khác nhau trong một ấn phẩm.
Ví dụ, trong ấn phẩm Chiêu Quân cống Hồ
(thêm hát nam hát khách) có ghi trên trang bìa
in lần thứ nhất năm 1913, nhưng thông tin nộp
lưu chiểu thì ghi ngày 9/12/1928, không có số
lần in. Điều này có nghĩa, nhà in và bán sách
Nguyễn Văn Viết dùng ấn phẩm lần đầu để tái
bản nhưng lại sơ suất không sửa thông tin trên
trang bìa. Đây không phải là trường hợp duy
nhất trong danh mục truyện thơ Quốc ngữ Nam
Kỳ, tương tự như vậy còn có ấn phẩm Bạch Viên
Tôn Các (Đặng Lễ Nghi), và một số ấn phẩm in
lại nhưng không sửa chữa thông tin khiến hai ấn
phẩm có cùng số lần in nhưng lại khác thời gian.
Trường hợp đặc biệt hơn là ấn phẩm Lục Vân
Tiên (có hát nam hát khách) của Đặng Lễ Nghi
do nhà in L’Union Ng.V.Cua phát hành, trang
Truyện thơ Quốc ngữ Nam Kỳ được xuất
bản, tái bản thịnh hành nhất vào khoảng 1927
đến 1939 và chủ yếu được phát hành bởi các nhà
in tại Sài Gòn. Theo khảo sát của tác giả, số
lượng ấn phẩm truyện thơ Quốc ngữ Nam Kỳ
được in từ 1933 đến 1938, kết quả: năm 1933,
có 51 tác phẩm được xuất bản; số lượng tác
phẩm được xuất bản giảm dần còn 37 ấn phẩm
(1934); 13 ấn phẩm (1935). Phần lớn các truyện
thơ Quốc ngữ Nam Kỳ được xuất bản trong 3
năm 1933 đến 1935 là những tác phẩm xuất bản
lần thứ nhất. Kết quả khảo sát này có ý nghĩa,
trong vòng ba năm (1933-1935), có khoảng 101
tác phẩm được xuất bản và tái bản. Nếu chia
trung bình cho ba năm và mỗi lần in là 2000
cuốn thì ước tính trung bình có hơn 67.000 cuốn
thơ được bán ra thị trường.
Đến năm 1936, số lượng tác phẩm được in
tăng lên 44 và giảm dần còn 20 tác phẩm (1937),
10 tác phẩm (1938). Hầu hết truyện thơ Quốc ngữ
Nam Kỳ được in từ năm 1936 đến 1938 là những
ấn phẩm tái bản lần 2 hoặc lần 3. Điều này cho
thấy, theo chu kỳ 3 năm truyện thơ Quốc ngữ
Nam Kỳ được quan tâm xuất bản, tái bản một lần.
Phần lớn truyện thơ Quốc ngữ Nam Kỳ được tái
bản đến lần thứ 3, nhiều tác phẩm tái bản đến lần
thứ 4, 5 và một số ít tái bản lần 6, 7. Những tác
phẩm tái bản nhiều, trung bình cách 2 năm tái bản
1 lần, những cuốn được ưa chuộng thì mỗi năm
“chủ bổn” đều tái bản, thậm chí có tác phẩm mỗi
năm tái bản 2 lần như Thoại Khanh Châu Tuấn
(lần 6 – năm 1930, lần 7 – ngày 20/12/1930). Các
bổn thơ “hậu” thường tái bản đến lần thứ 2, chỉ
vài tác phẩm tái bản lần 3.
Kết quả khảo sát trên cho thấy thời kỳ thịnh
hành nhất là vào thập niên 20 và 30 của thế kỷ
XX, truyện thơ Quốc ngữ Nam Kỳ được bày bán
hầu hết các hiệu sách, số lượng mỗi lần in
thường từ 1.000 đến 3.000 bản. Những quyển
được ưa chuộng có thể được in với số lượng lớn,
nhiều quyển thơ tái bản đến lần thứ 6, thứ 7,
22
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN HIẾN
TẬP 6 SỐ 4
thậm chí có những quyển tái bản lần thứ 14.
Truyện thơ Quốc ngữ Nam Kỳ là loại sách ít
trang, có giá bình dân nên được người dân Nam
Kỳ yêu thích và lựa chọn mua để thưởng thức.
Đến thập niên 40 của thế kỷ XX, do nhu cầu
thưởng thức văn nghệ, văn chương của độc giả
Nam Kỳ thay đổi, phong trào nói thơ không còn
phổ biến như trước nên truyện thơ Quốc ngữ
Nam Kỳ dần mai một và bị lãng quên cho đến
ngày nay.
liệu in của Thư viện Quốc gia Pháp được đặt tại
lâu đài Sablé, những tác phẩm vi phim này được
sản xuất tại đó vào năm 1987. Từ những căn cứ
trên, chúng tôi cho rằng những cuốn thơ vi phim
được lưu giữ ở Thư viện Quốc gia Việt Nam
thuộc trong số những tài liệu được Pháp trao
tặng. Ngoài ra, chúng tôi tìm thấy những bản in
truyện thơ Quốc ngữ, đây là những ấn phẩm nộp
lưu chiểu được Thư viện Quốc gia lưu giữ đến
nay. Các ấn phẩm này đều có chữ ký của chủ
nhà in và thường ghi (bằng bút mực) đầy đủ các
thông tin như số lần tái bản, ngày xuất bản, số
lượng bản in cho lần xuất bản đó .
Hiện nay, ở Việt Nam đơn vị lưu trữ nhiều
tác phẩm truyện thơ Quốc ngữ Nam Kỳ nhất là
Thư viện Quốc gia Việt Nam. Theo khảo sát của
chúng tôi, hiện có hơn 450 ấn phẩm truyện thơ
Quốc ngữ Nam Kỳ được lưu giữ tại đây, trong
đó có khoảng hơn 284 ấn phẩm vi phim và hơn
174 ấn phẩm gốc (bản in giấy) truyện thơ Quốc
ngữ Nam Kỳ. Trong số ấn phẩm vi phim có
khoảng 107 ấn phẩm trùng với ấn phẩm gốc.
Về các ấn phẩm gốc, hiện tại truyện thơ
Quốc ngữ vẫn còn nhiều cuốn giữ được nguyên
vẹn, đầy đủ trang, không bị hư hại nhiều; chủ
yếu bị mối mọt ăn, hoặc bị rách do quá trình
phục vụ độc giả nhưng cũng đã được thư viện tu
bổ, phục chế. Những ấn phẩm trăm năm tuổi này
hư hại chủ yếu do yếu tố thời gian và điều kiện
bảo quản, rất ít sự tác động của con người vì
chúng vẫn chưa được các nhà nghiên cứu quan
tâm và không nhiều độc giả biết đến. Tuy việc
thu thập tư liệu mất rất nhiều thời gian và công
sức, nhưng chúng tôi vẫn cố gắng sưu tầm hầu
hết các ấn phẩm gốc được lưu trữ tại các thư
viện, số còn lại trên thư mục có nhưng khi chúng
tôi mượn thì có trường hợp mất, có trường hợp
lưu nhầm thành một tác phẩm khác.
3. Nguồn lưu trữ truyện thơ Quốc ngữ
Nam Kỳ
Truyện thơ Quốc ngữ đã được các nhà in ở
Nam Kỳ xuất bản với số lượng khá lớn. Song,
do yếu tố thời gian và những biến cố lịch sử nên
chúng còn được lưu giữ không nhiều tại các Thư
viện Quốc gia Việt Nam, Thư viện Khoa học
Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh và Thư viện
Khoa học Xã hội vùng Nam Bộ.
Hiện nay, Thư viện Quốc gia Việt Nam đang
là nơi lưu giữ truyện thơ Quốc ngữ nhiều nhất
và chủ yếu dưới hình thức vi phim. Trên thực tế,
truyện thơ Quốc ngữ mà Thư viện đang lưu giữ
là những cuốn được các nhà in nộp lưu chiểu,
phần lớn được Chính quyền thực dân Pháp
chuyển về lưu trữ tại Pháp và sau này chụp vi
phim tặng lại cho Thư viện quốc gia Việt Nam.
Trong cuốn Thư viện Quốc gia Việt Nam 90 năm
xây dựng và phát triển 1917 – 2007, có ghi:
“Trước khi rút chạy khỏi miền Bắc, thực dân
Pháp đã chuyển ra khỏi Thư viện Quốc gia (Thư
viện Quốc gia Việt Nam) từ 800 – 1000 hòm
sách với hàng chục nghìn bản” (Phạm Thế
Khang, 2007: 194-195) và tác giả cũng ghi nhận
thêm: “Năm 1996, Thư viện Quốc gia Pháp gửi
tặng Thư viện Quốc gia Việt Nam vi phích của
10.000 tên sách xuất bản ở Việt Nam trước
tháng 10 năm 1954 hiện đang được bảo quản ở
Thư viện Quốc gia Pháp” (Phạm Thế Khang,
2007: 195). Khi tiếp cận tác phẩm, chúng tôi
thấy cuối mỗi bản vi phim truyện thơ Quốc ngữ
Nam Kỳ đều có thông tin về đơn vị, năm và nơi
sản xuất phim: “Bibliothèque Nationale” (Thư
viện Quốc gia), “Château de Sablé 1987” (Lâu
đài Sablé, năm 1987). Theo tìm hiểu của chúng
tôi, trung tâm kỹ thuật bảo tồn và phục chế tài
Trong quá trình sưu tầm truyện thơ Quốc ngữ
Nam Kỳ, chúng tôi phát hiện nhiều tác phẩm có
tên trong danh mục sách đã phát hành được in ở
cuối hoặc đầu ấn phẩm nhưng tra cứu tại các thư
viện không có. Tưởng rằng đã mất nhưng thực
tế là do thư mục lưu trữ của thư viện sai tên, sai
tác giả, sai chính tả hoặc thiếu thông tin, như thơ
Năm Tỵ thì ghi thành “Năm Tủ”, hoặc thơ
23
VAN HIEN UNIVERSITY JOURNAL OF SCIENCE
VOLUME 6 NUMBER 4
Thằng Lía thì ghi “Thằng Bá”, Chàng Nhái Kiển
Tiên thì ghi “Kiễn Tiên” hoặc “Kiểu Tiên”, Con
Tấm con Cám thì thành “con Tấn con Cám”,
Mục Liên Thanh Đề thì ghi “Mục Liên Thánh
Đề”, Đãi yến Đoàn Hồng Ngọc thì ghi “Dải yến
Đoàn Hồng Ngọc”, Trần Minh khố chuối thì ghi
“Trần Minh khổ chuối” và còn rất nhiều trường
hợp khác.
hết số tác phẩm mà các nhà in cũng như độc giả
khi ấy quan tâm. Chỉ còn một số ít truyện thơ
Quốc ngữ Nam Kỳ đã được giới thiệu trên các
trang bìa sau của các truyện thơ, trên báo nhưng
hiện nay chúng tôi chưa tìm được, ví như Thơ
Bảy Tài, Bùi Kiệm kiện Phú Loan, Đơn Nguyệt
Nga kêu oan cho Bùi Kiệm, Trảm Trịnh Ân, Tây
Thi ngộ Phù Ta, Ngũ Tử Tư, Mổ tim Tỷ Cang.
4. Kết luận
Những tác phẩm có cả ấn phẩm gốc và vi
phim, chúng tôi ưu tiên chọn sưu tầm ấn phẩm
gốc được in trên giấy, những trường hợp đặc
biệt, ấn phẩm giấy bị hư hại, không còn nguyên
hoặc mất mát trong quá trình lưu trữ thì chúng
tôi mới sưu tầm ấn phẩm vi phim. Sau nhiều đợt
thu thập tư liệu, chúng tôi đã sưu tầm được 220
ấn phẩm trong phạm vi nghiên cứu. Nếu dựa vào
tên tác phẩm thì chúng tôi có 107 truyện thơ
Quốc ngữ Nam Kỳ. Đặc trưng của loại hình văn
chương này là loại tác phẩm có tác giả, một tích
truyện có thể do nhiều người biên soạn, chỉnh
sửa thành các tác phẩm khác nhau về ngôn ngữ
thơ; hoặc một tên tác phẩm có thể do nhiều tác
giả “sáng tác” thành các tích truyện có nội dung
khác nhau, thường gặp ở các “bổn thơ hậu”. Cho
nên, chúng tôi căn cứ vào hai yếu tố là tên tác
phẩm và tên tác giả để thống kê số lượng tác
phẩm thì được hơn 163 truyện thơ Quốc ngữ
Nam Kỳ. 58 ấn phẩm còn lại là những truyện thơ
Quốc ngữ Nam Kỳ có cùng tên tác phẩm, cùng
tác giả nhưng khác người xuất bản (chủ bổn)
hoặc khác nhà in. Hiện nay, chúng tôi chưa sưu
tầm đầy đủ tất cả các lần in khác nhau giống tên
tác giả, người xuất bản và nhà in. Các ấn phẩm
tái bản này được lưu trữ dưới dạng vi phim và
chúng tôi đã có ít nhất một ấn phẩm có cùng tên,
cùng tác giả nên chúng được xếp thứ tự ưu tiên
cuối cùng. Trong tương lai chắc chắn chúng tôi
sẽ tiếp tục bổ sung vào danh mục nghiên cứu các
ấn phẩm này. Ngoài ra, còn nhiều truyện thơ
Quốc ngữ Nam Kỳ khác được xuất bản sau năm
1945 hoặc không có căn cứ để xác định khoảng
thời gian xuất bản, chúng tôi không đưa vào
danh mục nghiên cứu.
Sự thay đổi hệ thống chữ viết và công nghệ
in hiện đại là những yếu tố tác động đến sự ra
đời và phát triển rầm rộ phong trào in ấn và xuất
bản truyện thơ Quốc ngữ. Truyện thơ Quốc ngữ
Nam Kỳ là sản phẩm của giai đoạn văn học giao
thời đầu thế kỷ XX với hình thức ấn phẩm hiện
đại, như: hình vẽ minh họa, thông tin về tác giả,
tác quyền, địa chỉ nhà in, số lần in, giá bán, thời
gian xuất bản, quảng cáo và danh mục sách đã
xuất bản. Những yếu tố cận văn bản này tạo nên
hình thức ấn phẩm truyện thơ Quốc ngữ Nam
Kỳ mới và phong phú hơn so với các ấn phẩm
chữ Nôm trước đó. Về chữ viết, nội dung truyện
thơ được viết bằng chữ Quốc ngữ, tuy nhiên,
người ta dùng hai loại văn tự để ghi tên tác phẩm
(chữ Nho và chữ Quốc ngữ). Đây là biểu hiện
của sự tiếp nối giữa cái cũ và mới, nhằm giúp
những trí thức Nho học chưa biết hoặc chưa
thông thạo chữ Quốc ngữ có thể tiếp cận truyện
thơ Quốc ngữ Nam Kỳ qua tên tác phẩm.
Truyện thơ Quốc ngữ Nam Kỳ là những văn
bản xưa cần được trân trọng, là những tác phẩm
văn học có giá trị cần được bảo tồn. Chúng tôi
mong muốn, càng ngày sẽ có càng nhiều người
quan tâm đến loại hình văn chương này, tiếp tục
sưu tầm những tác phẩm chúng tôi chưa tìm
được, và dành thời gian để nghiên cứu từng tác
phẩm cụ thể.
Tài liệu tham khảo
Lê Duy Thiện (1929). Chàng Nhái. Xuất bản lần 1.
Sài Gòn, Tín Đức thư xã.
Mạch Quốc Thoại (1925). Cảm ứng, âm chất, giác
thế, công quá cách, tỉn thế ngộ chơn. Sài Gòn,
Nhà in Xưa Nay.
McHale, S. F. (2004). Print and Power:
Confucianism, Communism and Buddhismin
the Marking of Modern Vietnam. Honolulu,
Tất nhiên, số tác phẩm đã tìm được chưa phản
ánh đầy đủ tình hình xuất bản truyện thơ Quốc
ngữ lúc bấy giờ, nhưng về cơ bản đã bao quát gần
24
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN HIẾN
University of Hawai'i Press.
Nguyễn Hữu Hiệp và Lê Minh Quốc (1998). Thơ
Thầy Thông Chánh, Sáu Trọng, Hai Miêng:
Lưu hành tại Nam Kỳ đầu thế kỷ XX. Tp.
HCM, Nxb Trẻ.
Nguyễn Kim Đính (1929). Trần Đại Lang. Xuất bản
lần 1. Gia Định, Nhà in Đông Pháp.
Nguyễn Trọng Thạt (1936). Quan Công đơn đao phó
hội đặt theo tích truyện Tam Quốc. Xuất bản
lần 2. Sài Gòn, Nhà in Xưa Nay.
TẬP 6 SỐ 4
Nam Bộ (Tập 2). Tp. HCM, Nxb Trẻ.
Nguyễn Văn Hầu (2012). Văn học miền Nam lục tỉnh
(Tập 1). Tp. HCM, Nxb Trẻ.
Nguyễn Văn Trung (1974). Chữ, văn Quốc ngữ thời
kỳ đầu Pháp thuộc. Sài Gòn, Nam Sơn.
Nguyễn Văn Trung (2015). Hồ sơ về Lục châu học -
Tìm hiểu con người ở vùng đất mới. Tp.
HCM, Nxb Trẻ.
Phạm Thế Khang (chủ biên) (2007). Thư viện Quốc
gia Việt Nam 90 năm xây dựng và phát triển.
Hà Nội, Thư viện Quốc gia Việt Nam.
Nguyễn Văn Hầu (2004). Diện mạo văn học dân gian
25
9 trang
22000
Free
Bạn đang xem tài liệu "Truyện thơ Quốc ngữ Nam Kỳ - một loại hình văn chương bị lãng quên", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- truyen_tho_quoc_ngu_nam_ky_mot_loai_hinh_van_chuong_bi_lang.pdf
