Nội hàm văn hóa thư pháp: Mạch ngầm văn hóa truyền thống Hoa Hạ
NGHIÊN CỨU NƯỚC NGOÀI, TẬP 37, SỐ 2 (2021)
155
NỘI HÀM VĂN HÓATHƯ PHÁP:
MẠCH NGẦM VĂN HÓATRUYỀN THỐNG HOAHẠ
Nguyễn Anh Thục*
Khoa Ngôn ngữ và Văn hóa Trung Quốc, Trường Đại học Ngoại ngữ, ĐHQGHN,
Phạm Văn Đồng, Cầu Giấy, Hà Nội, Việt Nam
Nhận ngày 24 tháng 01 năm 2021
Chỉnh sửa ngày 27 tháng 02 năm 2021; Chấp nhận đăng ngày 17 tháng 03 năm 2021
Tóm tắt: Trong hệ thống các chuyên đề giảng dạy Ngôn ngữ và Văn hóa, Đất nước học cho
sinh viên năm 3, trường Đại học Ngoại ngữ - Đại học Quốc gia Hà Nội, chúng tôi đã khai thác, phân
tích, công bố các bài viết chuyên sâu về giá trị văn hóa nghệ thuật liên quan đến: âm nhạc, vũ đạo, hội
họa truyền thống Trung Hoa. Trong bài viết này, chúng tôi tiếp tục dành tâm huyết lý giải, so sánh, phân
tích làm sáng tỏ Nội hàm văn hoá thư pháp – mạch ngầm văn hóa truyền thống Hoa Hạ dựa trên cội
nguồn và lịch sử phát triển của thư pháp Trung Hoa - một môn nghệ thuật được người xưa ví như “Vô
ngôn đích thi, vô hình đích vũ, vô đồ đích họa, vô thanh đích nhạc”. Chúng tôi mong muốn góp một tài
liệu tham khảo hữu ích cho công tác dạy và học ngôn ngữ, văn hóa Trung Quốc cho sinh viên Việt Nam,
từ đó phát huy giá trị thẩm mỹ và giá trị nhân văn trong quá trình giáo dục tri thức, nâng cao hiệu quả
trau dồi khả năng tư duy liên tưởng và tình yêu thiên nhiên, đất nước, con người cho sinh viên.
Từ khóa: thư pháp, nội hàm văn hóa, truyền thống, kế thừa, thiên nhân hợp nhất
1. Đặt vấn đề*
Với hàng nghìn năm lịch sử tồn tại và
giáo dục, trong dòng chảy lịch sử, thư pháp
truyền thống Trung Hoa mang tính kế thừa,
không ngừng phát triển và ngày càng phong
phú. Bậc thánh hiền xưa có thể tu dưỡng đạo
đức và nâng cao phẩm giá bản thân thông
qua rèn luyện thư pháp. Giá trị văn hóa của
thư pháp vượt xa giá trị tự thân của nó, ẩn
chứa sự hài hòa giữa con người và tự nhiên,
khiến cho cảnh giới tư tưởng được thăng
hoa, hòa nhịp với đất trời. Thư pháp truyền
thống Trung Hoa mang đậm giá trị nhân văn,
là không gian chứa đựng văn hóa cổ hết sức
đa dạng và quý giá. Năm 2009, thư pháp
Trung Hoa chính thức được đưa vào danh
sách di sản văn hóa phi vật thể thế giới.
phát triển, kế thừa những di sản văn hóa cổ
đại, cùng những điều kiện kinh tế xã hội và
sự giao lưu với các luồng văn hóa ngoại lai,
Trung Quốc đã tạo ra những thành tựu vô
cùng rực rỡ trong lịch sử phát triển của dân
tộc mình, nổi bật như: nghệ thuật, văn học,
thi ca, sử học… Đặc biệt không thể không
nhắc đến chữ Hán, chữ viết mà ảnh hưởng
của nó đã tạo nên một vùng văn hóa chữ Hán
ở các nước như Việt Nam, Hàn Quốc, Nhật
Bản… Hẳn cũng không nhiều quốc gia đưa
việc viết chữ trở thành một hình thức nghệ
thuật thư pháp như Trung Quốc. Nhiều kiệt
tác thư pháp Trung Hoa đạt tới đỉnh cao nghệ
thuật, là viên ngọc quý trong kho tàng văn
hóa của nhân loại. Về mặt giá trị văn hóa và
Trong hệ thống các chuyên đề giảng
dạy Ngôn ngữ và Văn hóa, Đất nước học cho
sinh viên năm thứ ba, trường Đại học Ngoại
* Tác giả liên hệ
NGHIÊN CỨU NƯỚC NGOÀI, TẬP 37, SỐ 2 (2021)
156
ngữ – Đại học Quốc gia Hà Nội, chúng tôi
đã khai thác, phân tích, công bố các bài viết
chuyên sâu về giá trị văn hóa nghệ thuật liên
quan đến: âm nhạc, vũ đạo, hội họa truyền
thống Trung Hoa. Trong bài viết này, chúng
tôi tiếp tục dành tâm huyết lý giải, phân tích
dòng chảy mạch ngầm văn hóa truyền thống
Hoa Hạ qua thư pháp truyền thống Trung
Hoa - một môn nghệ thuật được người xưa
ví như “Vô ngôn đích thi, vô hình đích vũ,
vô đồ đích họa, vô thanh đích nhạc” (sức hấp
dẫn của nghệ thuật thư pháp được ví như vẻ
đẹp quyến rũ, tinh diệu không lời diễn tả của
cứu, lịch sử, hiện trạng và hướng phát triển
mới. Cuốn sách từ phương diện vĩ mô khái
quát cho người đọc cái nhìn đa chiều về đức
tính, tâm linh của con người Trung Quốc; về
lịch sử và tư tưởng thẩm mỹ; về phương thức
biểu đạt, góc độ nhận thức thư pháp...
Nguyễn Đức Hùng (2005) với Khái quát sơ
lược về lịch sử phát triển chữ Hán, Lê Tiến
Đạt (2007) với Quá trình diễn biến và phát
triển của thư pháp Trung Hoa hay nghiên
cứu của Trần Kiêm Đạt (2016) Thư pháp và
họa pháp Trung Hoa – Nhật bản đã đem đến
cái nhìn tổng quan về tiến trình phát triển, sự
hội họa, nhạc vũ, thi ca: 无言的诗，无形的舞， tạo thành và cấu tạo của chữ Hán, sự du nhập
và phát triển ở các nước lân cận Trung Quốc
gồm Nhật Bản, Triều Tiên, Việt Nam v.v...
Ngoài ra, trên các trang mạng cũng xuất hiện
một số bài viết tản mạn về thư pháp Trung
Hoa như: Thiên Cầm (2020) với Luyện thư
pháp nuôi dưỡng nội hàm, mở mang trí tuệ;
Lê Anh Minh (2006) với Thưởng thức thư
pháp Trung Quốc v.v... đã phác họa đôi nét
về thư pháp và ý nghĩa văn hóa của nó, giúp
người đọc hiểu hơn về đặc điểm thẩm mỹ và
nâng cao khả năng nhận thức về giá trị văn
hóa thư pháp.
无图的画，无声的乐) (Zhang, 2020, tr. 90).
Cho đến nay, ở Việt Nam, nghiên
cứu về thư pháp nói chung và nội hàm văn
hóa thư pháp nói riêng còn khá khiêm tốn.
Đáng chú ý có nghiên cứu khá chuyên sâu
của học giả Trần Đình Hữu Thư pháp Trung
Hoa được chuyển thể sang tiếng Việt bởi
dịch giả Trương Lê Mai. Đây là tư liệu học
thuật tham khảo bằng tiếng Việt đáng quý và
hữu ích. Bằng cách nhìn riêng biệt, nghiên
cứu đã đem đến cho người đọc cái nhìn vĩ
mô về không gian nghệ thuật văn hóa thư
pháp với vẻ đẹp của đường nét, phối chữ; vẻ
đẹp về kết cấu; tính sáng tạo của nghệ thuật
thư pháp. Học giả Trần Đình Hữu còn đưa ra
những lý giải thú vị về thư pháp Trung Hoa
như: vì sao thư pháp thịnh hành qua hàng
ngàn năm lịch sử mà không bị suy vong qua
nhiều thời đại, thậm chí không chỉ giới hạn
ở công dụng cơ bản là ghi chép lại các sự
việc hằng ngày mà còn thăng hoa thành môn
nghệ thuật độc đáo trên thế giới? Trong suốt
quá trình phát triển, thư pháp đã hình thành
mối liên hệ mật thiết giữa gu thẩm mĩ và văn
hóa tinh thần của người Trung Quốc ra sao?
Bằng cách nào khi bước vào thế giới nghệ
thuật chỉ được tạo nên bởi hai gam màu trắng
đen nhưng thư pháp lại kỳ diệu đến vậy?
Tiếp đó, với nguồn tư liệu chuyên ngành
phong phú, cuốn sách của Lâm Ngữ Đường
(2001) Trung Hoa đất nước con người đã
chọn lọc, giới thiệu quan điểm về định nghĩa,
phạm vi nghiên cứu, phương pháp nghiên
Nhìn chung, các nghiên cứu hay bài
viết trên ít bàn về giá trị văn hóa hàm ẩn triết
lý nhân sinh trong nghệ thuật thư pháp.
Trong khuôn khổ bài viết này, trên tinh thần
tiếp thu và kế thừa thành quả nghiên cứu hữu
quan của các học giả đi trước, chúng tôi chủ
yếu sử dụng phương pháp phân tích, so sánh
làm sáng tỏ Nội hàm văn hoá thư pháp –
mạch ngầm văn hóa truyền thống Hoa Hạ
dựa trên cội nguồn và lịch sử phát triển của
nó, nhằm góp một tài liệu tham khảo hữu ích
cho công tác dạy và học ngôn ngữ, văn hóa
Trung Quốc cho sinh viên Việt Nam.
2. Nguồn cội và sự phát triển của thư pháp
truyền thống Trung Hoa
2.1. Nguồn cội và nền tảng của sự ra đời thư
pháp Trung Hoa
Trước tiên, về khái niệm thư pháp,
Từ Nguyên (辞源) cho rằng “Dĩ văn tự kí tải
NGHIÊN CỨU NƯỚC NGOÀI, TẬP 37, SỐ 2 (2021)
157
sự vật viết Thư” (Lấy văn tự để ghi chép nội
dung thông tin của sự vật gọi là Thư: 以文字
记载事物曰书) và “Xưng thiện kỳ sự giả viết
Pháp” (Sự đã qua quá trình hoàn thiện thì gọi
là Pháp: 称 善 其 事 者曰 法 ) (2001). Theo
Phạm Hoàng Quân trong Thư pháp chữ Hán
– Lý thuyết và thực hành: “Thư pháp là một
loại hình nghệ thuật có phương pháp cụ thể,
bắt nguồn từ sự diễn đạt chữ viết. Chữ viết
có giá trị nghệ thuật thư pháp được khai thác
có thẩm mỹ, người viết gợi được mỹ cảm và
người thưởng thức nhận được cái giá trị đó”
(Phạm, 2004, tr. 33). Như vậy, thư pháp là
phép vận bút nghệ thuật trên giấy, tạo ra
những tác phẩm có giá trị biểu đạt cao về mặt
tư tưởng, cảm xúc và nghệ thuật diễn tả.
vẫn tỏa sáng lấp lánh cho đến ngày nay. Do
đó, có thể nói rằng, thư pháp truyền thống
Trung Hoa chính là “chắt lọc tinh túy của
nền văn hóa Trung Hoa mà thành, góp phần
làm nên hào quang của lịch sử văn hóa Trung
Hoa” (Nguyễn, 2020, tr. 204).
Ngược dòng tìm hiểu lịch sử chữ
Hán, cũng chính là lịch sử nghệ thuật thư
pháp Trung Hoa đã trải qua các giai đoạn
sau: chữ giáp cốt, chữ kim, chữ triện, chữ lệ,
chữ thảo, chữ khải, chữ hành và các kiểu chữ
cơ bản của nghệ thuật thư pháp Trung Quốc.
Trước khi chữ giáp cốt ra đời, tương truyền
cách đây khoảng 5000 năm, chữ viết thô sơ
lúc đầu chỉ là những ký tự tượng hình đơn
giản, còn gọi là kí hiệu, được hình thành thời
Phục Hy - một nhân vật huyền thoại trong
lịch sử Trung Quốc. Theo truyền thuyết, ông
là người sáng tạo ra hệ thống Bát Quái bằng
một nét liền “—” đại diện cho Dương và một
nét đứt “– – ”đại diện cho Âm, sau đó kết
hợp hai nét lại để ghi nhận các hiện tượng
trong trời đất. Đến thời Thần Nông thị, người
ta dùng dây thừng thắt nút gọi là “kết thằng”
(结绳) làm kí hiệu để ghi nhớ sự việc. Kiểu
“kết thằng” này được xem là một kiểu chữ
viết thô sơ tiếp sau hệ Bát Quái của Phục Hy.
Vào thời Hoàng Đế (2697-2598 TCN), lưu
truyền rằng vị sử quan Thương Hiệt đã mô
phỏng hình dạng dấu chân chim mà sáng tạo
ra kiểu chữ viết gọi là “khoa đẩu văn/ khoa
đẩu thư/ khoa đẩu triện” (蝌蚪文/蝌蚪书/蝌蚪
篆). Tóm lại, sự ra đời kiểu chữ viết thô sơ
trên hiện không còn dấu tích để lại và giới
nghiên cứu sử học vẫn còn nhiều tranh luận,
song dù là huyền thoại hay có thực thì trải
qua nhiều biến cố lịch sử, nó dần trở thành
một thứ ngôn ngữ câm hay một loại ký hiệu
mật mã nhằm lưu truyền lại những thông tin
thời cổ đại.
Thư pháp gắn liền với sự ra đời và
xuất hiện của chữ Hán, cùng với việc chữ
Hán được truyền bá đến Nhật Bản, Triều
Tiên, Đông Nam Á hay một số quốc gia và
vùng lãnh thổ khác, nghệ thuật thư pháp
Trung Hoa không chỉ được người bản địa
yêu thích mà còn được đón nhận bởi rất
nhiều người yêu văn hoá Trung Hoa trên
toàn thế giới. Thư pháp chữ Hán được coi là
một loại hình nghệ thuật đặc sắc, điều này có
quan hệ mật thiết với đặc điểm của chữ Hán.
So sánh với các ngôn ngữ khác trên thế giới
như tiếng Anh, Đức, Pháp, Nga, Tây Ban
Nha, Ả Rập v.v... đều là các ký tự phiên âm,
gồm vài chục chữ cái Latinh ghép thành, nét
chữ đơn giản, hình dạng chữ ít thay đổi, còn
chữ Hán là kiểu chữ vuông, cấu tạo phức tạp,
nhiều nét và ký tự, hình dạng chữ có sự thay
đổi lớn. Cùng một chữ Hán có thể viết ra các
kiểu chữ khác nhau và tạo thành các hình
dạng khác nhau. Ngoài giá trị thưởng thức và
thẩm mỹ, thư pháp chữ Hán có giá trị thực
tiễn quan trọng như viết lưu niệm, hoành phi,
câu đối, khắc trên bia đá, đề tựa trên sách
báo, trang trí phòng ốc v.v... Thư pháp còn
có thể kết hợp với các loại hình nghệ thuật
khác như thi ca, hội họa, khắc dấu, kiến
trúc... để tạo ra một hiệu ứng nghệ thuật tổng
hợp, là tài sản quý của dân tộc Trung Hoa và
Đầu thế kỷ XX, các nhà nghiên cứu
phát hiện ra một hệ thống chữ khá hoàn
chỉnh, qua khảo chứng, chuyên gia khảo cổ
nhận định rằng những ký hiệu thần bí này là
NGHIÊN CỨU NƯỚC NGOÀI, TẬP 37, SỐ 2 (2021)
158
một kiểu văn tự1 thời kỳ Thượng cổ, xuất
hiện cách đây hơn 3400 năm vào thời kỳ Ân
Thương. Lúc đó, người ta dùng những mảnh
“quy giáp” (mai rùa: 乌甲) và “thú cốt”
(xương thú: 兽骨), trên có khắc các “bốc từ”
(lời bói:卜辞) nên gọi là chữ giáp cốt (甲骨
文)2. Vì chữ giáp cốt dùng dụng cụ dao (cùn,
bén) khắc trên vật liệu xương (cứng, mềm)
nên nét chữ mảnh, thô, cứng, hình dạng chữ
mỏng và dài, kích thước không đồng nhất, có
chữ uốn lượn, đan chéo, lại có chữ phân bố
theo tầng thứ một cách trang trọng, thể hiện
sự sáng tạo và thẩm mỹ hồn hậu của người
xưa. Đây cũng chính là thể chữ sơ khai sớm
nhất của thư pháp Trung Hoa. Chữ giáp cốt
sử dụng các phương pháp tượng hình, chỉ sự,
hội ý để tạo chữ và phương pháp giả tá để
dùng chữ3. Như vậy, về mặt cấu tạo chữ thì
chữ giáp cốt mang đầy đủ đặc điểm của chữ
Hán thời kì đầu theo hướng biểu ý. Các dạng
dị thể trong chữ giáp cốt khá nhiều do văn tự
chưa có sự quy ước chặt chẽ. Ông Tống Trấn
Hào, thành viên Viện Khoa học Xã hội
Trung Quốc, chủ tịch Hội nghiên cứu lịch sử
tiên Tần Trung Quốc khẳng định: “Công tác
chỉnh lý, nghiên cứu giáp cốt văn hiện nay là
toàn diện, tỉ mỉ, tiến cùng thời đại, đặt công
tác bảo vệ lên vị trí hàng đầu, không bỏ sót
bất cứ mảnh nhỏ nào” (Xinhua, 2018). Tính
đến nay, các chuyên gia khảo cổ học Trung
Quốc cơ bản nắm rꢀ các mai rùa và xương
thú có khắc chữ được sưu tầm trong và ngoài
nước cũng như tình hình bảo tồn của chúng,
có khoảng 160 nghìn mai rùa, xương thú có
khắc chữ, có hơn 4300 ký tự, đã giải mã hơn
1600 ký tự.
Bước sang thời nhà Thương và nhà
Chu, với sự phát triển của xã hội và phương
thức sử dụng khác nhau, kiểu chữ Hán đã có
nhiều thay đổi. Đời vua thứ 11 nhà Chu –
Chu Tuyên Vương, quan Thái sử Trứu đã
chỉnh lý những chữ cổ từ trước rồi viết ra Sử
trứu thiên (史 籀 篇). Đây là một thể chữ
mới, gọi là “trựu văn/trựu triện/đại triện” (籀
文/籀书/大篆). Chữ đại triện đến nay còn
lưu truyền, tiêu biểu nhất là thể chữ mang
phong cách Tông Chu, chân phương, giản dị,
nét chữ tròn đều, trầm, nặng, lưu ký trên đỉnh
đồng kinh văn tiêu biểu như: bảo vật quốc
gia Mao Công Đỉnh (毛公鼎), Tụng Đỉnh (颂
鼎) v.v... Cùng với Tông Chu, vùng Kinh Sở
còn có một kiểu viết chữ rộng, thưa hơn,
phong cách hùng vĩ, lưu lại kiệt tác trên Tản
Thị Bàn (散氏盘). Các ký tự thời này chủ yếu
được khắc trên chung (chuông:钟) và đỉnh
(vạc: 鼎). Do “đồng” thời đó gọi là “kim”
nên chữ khắc trên đồng gọi là chữ kim (金文)
hay chữ chung đỉnh (钟鼎文), là thể chữ kế
thừa của chữ giáp cốt, xuất hiện cuối đời nhà
Thương, thịnh hành vào đời Tây Chu. So với
chữ giáp cốt, loại chữ có đường nét mảnh,
thẳng, cứng và dạng hình chữ nhật thì chữ
kim chuộng những nét thô, dày hơn, nhiều
nét cong và có dạng khối cầu, mang phong
cách hoài cổ, mộc mạc của cổ nhân.
1 Chữ viết dùng để mô tả hình tượng bề ngoài nên gọi
là văn. Sau bổ sung thêm đặc điểm ghi nhận thanh
(tức thanh điệu) trong chữ viết nên gọi là tự. Chữ viết
từ đó sinh ra nhiều từ mới và phát triển bằng hệ thống
hình thanh. Chữ thời xưa được viết trên thẻ tre, lụa
gọi là thư.
2 Một mảnh xương thú có khắc chữ đã làm kinh ngạc
thế giới. Hơn 100 năm trước, học giả đời nhà Thanh
tên là Vương ꢁ Vinh phát hiện những đường nét
chạm khắc trên một loài thảo dược có tên là “Long
cốt”. Đây chính là văn tự thời kỳ Thượng cổ, còn gọi
là chữ giáp cốt. Ngày 26/12/2017, Bộ Giáo dục, ꢂy
ban Công tác Ngôn ngữ -Văn tự Nhà nước Trung
Quốc chính thức tuyên bố, dự án chữ giáp cốt do
Trung Quốc nộp hồ sơ đã được đưa vào Danh sách
Ký ức Thế giới (Xinhua, 2018).
3 Lục thư 六书 là từ dùng chỉ 6 phép cấu thành chữ
Hán: Tượng hình 象形, Chỉ sự 指事, Hội ý 会意,
Hình thanh 形声, Chuyển chú 专注, Giả tá 假借.
Trong đó Tượng hình, Chỉ sự, Hội ý, Hình thanh là
cách tạo thành chữ Hán. Chuyển chú, Giả tá là cách
dùng chữ. Chẳng hạn, đối với Giả tá tức là mượn chữ
có sẵn rồi đọc âm chệch đi hoặc vẫn giữ nguyên âm
đọc nhưng mang nghĩa khác. Ví dụ: chữ “vạn” (万)
lúc đầu dùng để chỉ con bò cạp, sau dùng để chỉ số
10,000; chữ “trường” (长) nghĩa là dài được mượn và
đọc ra thành “trưởng”, nghĩa là trưởng thành.
NGHIÊN CỨU NƯỚC NGOÀI, TẬP 37, SỐ 2 (2021)
159
2.2. Hành trình và phát triển hoàn thiện của
thư pháp qua các triều đại lịch sử Trung Hoa
thiện, là cầu nối quan trọng giữa chữ cổ với
chữ cận đại. Đến nay, văn tự cổ của Trung
Quốc, bao gồm cả chữ tiểu triện về cơ bản
đã mất đi chức năng thực dụng nhưng vẫn
còn giá trị mỹ học quan trọng. Trong nghệ
thuật thư pháp Trung Hoa, do chữ tiểu triện
hình thù phức tạp, có thể tùy ý thêm nét hay
thay đổi nét cong thẳng, kiểu chữ hoa mỹ,
thoáng đạt nên không chỉ được giới thư pháp
yêu thích mà còn được đặc biệt ưa chuộng
trong việc khắc ấn tín bởi độ phức tạp cao,
rất khó giả mạo.
Thời Xuân Thu, chữ Hán bắt đầu
được viết trên tiền, thẻ tre, lụa và đồ sơn mài,
đồng thời chữ Hán cũng có những thay đổi
mạnh về kiểu chữ. Đến Chiến quốc, các
nước chư hầu mỗi bên cát cứ một phương
nên cách dùng văn tự thời này mỗi nơi một
khác. Người ta gọi chữ viết của sáu nước Tề,
Sở, Yên, Hàn, Triệu, Ngụy là “lục quốc cổ
văn” (六国古文) và gọi hệ thống chữ viết do
nước Tần sáng tạo ra là đại triện (大篆). Sau
khi thống nhất Trung Quốc, Tần Thủy
Hoàng đã loại bỏ “lục quốc cổ văn”, cùng
với thừa tướng Lý Tư đưa ra chính sách “thư
đồng văn, xa đồng quỹ” (sách viết cùng loại
chữ, xe có cùng cỡ trục: 书同文，车同轨).
Dựa trên nền tảng chữ đại triện, tiến hành
giản hóa, loại bỏ những chữ dị thể của sáu
nước, hình thành chữ tiểu triện, hay còn gọi
là Tần triện (小篆/秦篆). Việc chế định chữ
tiểu triện và lưu hành toàn quốc được coi là
một cuộc thống nhất chuẩn hóa văn tự có hệ
thống đầu tiên của Trung Quốc, biểu đạt ý
nguyện của Tần Thủy Hoàng muốn thống trị
thiên hạ mãi mãi “thiên thu vĩnh cửu, thọ dữ
thiên tề” (千秋永久，寿与天齐). So với
những thể chữ trước đó, chữ tiểu triện có tính
chuẩn mực và tính tượng hình cao hơn,
chuyển biến từ những đường nét có kích
thước to nhỏ và chiều dài khác nhau thành
những đường nét cân đối, khuôn chữ hẹp mà
dài, khung chữ có dạng hình chữ nhật đứng,
chỗ uốn khúc mềm mại và đều đặn. Kết cấu
chữ cũng chuyển biến từ sắp xếp tự do, ngẫu
nhiên đến bố cục ổn định, mang tính đối
xứng phải trái, toát lên nét đẹp hoa mỹ, tú lệ.
Chữ tiểu triện mặc dù đã có nhiều cải
tiến nhưng khi viết vẫn khá bất tiện. Thời
Tần, công vụ văn thư nhiều, ghi chép bằng
chữ tiểu triện khó đạt hiệu quả cao. Nhằm
đáp ứng nhu cầu tạo ra kiểu viết mới đơn
giản hơn, ghi chép với tốc độ nhanh hơn nên
chữ lệ hình thành trên cơ sở giản hóa nét chữ
của tiểu triện, chuyển những nét cong tròn
thành những nét thẳng, đồng thời biến một
số nét liền thành những nét đứt dễ viết hơn.
Dân gian lưu truyền ngoại sử về một viên
ngục huyện có tên là Trình Mạc mắc tội với
Tần Thủy Hoàng, bị giam giữ ở ngục Vân
Dương. Trong thời gian này, Trình Mạo đã
để tâm suy nghĩ nhiều năm trời, thêm bớt
những nét vuông tròn cho chữ đại triện và
tiểu triện, tạo ra ba ngàn chữ lệ (隶书). Tần
Thủy Hoàng vô cùng tán thưởng liền tha tội
và thăng chức Ngự sử cho Trình Mạc. Có lẽ,
vì loại chữ này thuận tiện cho những người
tù, nô lệ, quan ngục sử dụng nên được gọi là
chữ lệ.4 Sau khi nhà Tần sụp đổ, chữ lệ ngày
càng phát triển và trở nên hoàn thiện, đến
giữa thời kỳ nhà Tây Hán, chữ lệ đã thay thế
vị trí của chữ tiểu triện, trở thành thể chữ
chính thức được sử dụng trong xã hội bấy
giờ. Sự xuất hiện của chữ lệ được xem như
cuộc biến chuyển lớn trong lịch sử phát triển
Sự định hình của chữ tiểu triện đã
đánh dấu thời kỳ chữ Hán dần trở nên hoàn
4 Câu chuyện trên có khá nhiều dị bản, có dị bản thì
cho rằng chữ lệ do nhiều người cùng sáng tạo, Trình
Mạo có thể chỉ là người có công tập hợp và chỉnh lý
cuối cùng. Tuy nhiên, theo kết quả khảo cổ gần đây,
từ phát hiện chữ lệ xuất hiện trên những thẻ tre của
nước Tần thời Chiến quốc, giới sử học nhận định
rằng, khi Tần Thuỷ Hoàng tiến hành thống nhất văn
tự, người xưa đã sử dụng cùng lúc cả chữ lệ và chữ
tiểu triện. Có thể chữ tiểu triện hoa mỹ hơn nên Tần
Thủy Hoàng yêu cầu sử dụng song do chữ lệ dễ đọc,
dễ viết hơn nên rốt cuộc ý chí chủ quan của Tần Thủy
Hoàng đã phải nhường chỗ cho sự phát triển tất yếu
của lịch sử văn tự.
NGHIÊN CỨU NƯỚC NGOÀI, TẬP 37, SỐ 2 (2021)
thư pháp và văn tự cổ đại Trung Hoa, đánh
160
Cùng với sự phát triển của chữ lệ, vì
dấu giai đoạn chữ viết dần thoát khỏi tính
tượng hình ban đầu để hướng sang tính
tượng trưng trừu tượng, đồng thời là nền
tảng để phát triển thành chữ khải – loại chữ
viết phổ biến của Trung Quốc ngày nay.
nhu cầu ghi chép nhanh nên người ta tìm
cách tăng tốc độ viết, giản lược các nét bút,
từ đó hình thành chữ thảo - một kiểu chữ Hán
được viết tốc ký rất nhanh. Chữ thảo không
phải viết tùy tiện mà có quy ước, quy luật
riêng. Các nét chữ được giản lược hoặc điều
chỉnh sao cho lối viết mềm mại và tạo ra hình
dáng chữ tao nhã, vô cùng phóng khoáng và
mang tính trừu tượng cao. Chữ thảo tạo hình
trên nền tảng chữ lệ thì được gọi là chương
thảo (章草)6. “Chương” có nghĩa là “mạch
lạc, trật tự” nên chương thảo được viết khá
rõ ràng, các nét giản lược không nhiều, bút
pháp vẫn vận lại chữ lệ, nhất là những nét
ngang. Dù các chữ được viết độc lập song
giữa chúng có một số nét liên kết, có nhiều
nét gấp khúc tròn, kéo nối, tạo nên bút pháp
đặc biệt. Đến thời Tam Quốc và đời Tấn,
chương thảo dần bỏ các dấu tích của chữ lệ,
sử dụng nhiều nét “tháu” hơn, diễn biến
thành kim thảo (今草). Đến thời nhà Đường,
chữ thảo phát triển thêm một bước gọi là
cuồng thảo ( 狂 草 ) với bút pháp phóng
khoáng, mãnh liệt, nhiều chữ được viết nối
nhau bằng một nét liền tạo thành một chuỗi
dài nên còn được gọi là “liên miên thể” (连
绵体). Kiểu chữ này đã hoàn toàn thoát khỏi
tính thực dụng của văn tự, trở thành thể chữ
thuần nghệ thuật.
Bước chuyển biến sáng tạo từ chữ
triện sang chữ lệ đã mang đến một số thay
đổi cơ bản về tính quy phạm hóa, khiến chữ
lệ có thêm sự chuẩn mực, tiện lợi và thực
dụng. Thứ nhất, từ những nét cong uốn lượn,
kết cấu tròn, vận bút đơn điệu, ít biến hóa
của chữ triện đã biến đổi thành những đường
nét rõ ràng, chỗ tinh chỗ thô, dụng bút đa
dạng, có vuông có tròn, đóng mở hòa hợp
của chữ lệ. Thứ hai, ngoài nét ngang, sổ,
chấm, đã thêm nét phẩy, mác, đặc biệt nét
ngang xuất hiện thế bút trọng “tàm đầu nhạn
vĩ” (đầu như con tằm, đuôi như chim nhạn:
蚕头雁尾)5. Thứ ba, tự hình mở rộng sang
hai bên, nét chữ cứng cỏi, gấp vuông, dụng
bút lên xuống nặng nhẹ rõ ràng, mang lại
cảm giác trực quan trang trọng, vững chãi.
Chữ lệ đời Hán phần lớn là khắc ở bia mộ,
kệ đá, cột hoa biểu đá, cửa khuyết đá v.v...
Điển hình như chữ lệ đề tự khắc đá ở đền Võ
Lương hay đền thờ mộ Quách Cự ở núi Hiếu
Đường đều toát lên khí vận tao nhã, cổ kính.
“Với bia khắc chữ lệ đời Hán, tiếc là các tác
giả không để lại danh tính, đời sau chỉ biết
dựa vào từng tấm bia hoặc nội dung mà đặt
tên. Trong đó, nổi tiếng nhất có Lễ khí bi: nét
bút khỏe khoắn, nhỏ mà cứng cỏi, khoảng
cách các nét rộng; Sử Thần bi, Ất Anh bi: nét
bút khoan thai, tú nhã, ngay ngắn mà không
cứng nhắc; Trương Thiên biểu tụng: vuông
khỏe trầm nặng, bút lực đầy đặn khỏe
khoắn; Tào Toàn bi: đẹp đẽ, nhiều tư thái”
(Lê, 2007).
Thời kỳ Ngụy Tấn Nam Bắc triều,
dựa trên cơ sở của chữ lệ, một kiểu chữ mới
đã được phát triển, đó là chữ khải (楷书), còn
gọi là chính khải, khải thể, chân thư. Từ điển
Từ Hải (辞海) giải thích về chữ khải như sau:
“Hình thể phương chính, bút họa bình trực,
khả tác khải mô, cố danh khải thư. Thủy ư
Hán mạt, thông hành chí kim, trường thịnh
bất suy” (hình thể chữ khải vuông vức, nét
bút thẳng, có thể coi là hình mẫu chữ chuẩn,
5 Chữ lệ phát triển cực thịnh vào thời nhà Hán nên còn
được gọi là Hán lệ. Hán lệ bay bổng, sinh động, hình
thái mỹ lệ nhờ nét Ba 波, nét Trích/ Chiết 磔. Trong
đó, nét Ba là những nét xiên qua trái, còn Trích/ Chiết
là những nét chéo và mở rộng tự hình sang phải như
nét Nạp 捺 hình đuôi nhạn. Khi viết nét ngang dài,
khởi bút từ trong tạo ra đầu nét như đầu tằm, thu bút
theo nét Trích/ Chiết.
6 Có giai thoại cho rằng Hán Chương Đế rất yêu thích
chữ thảo, hạ chiếu ban lệnh trong các chiếu lệnh, tấu
chương đều phải dùng lối thảo, nên lúc đó gọi là
chương thảo.
NGHIÊN CỨU NƯỚC NGOÀI, TẬP 37, SỐ 2 (2021)
161
chữ ra đời từ cuối thời nhà Hán và được sử
dụng thịnh hành đến tận ngày nay: 形体方正,
笔画平直,可作楷模,故名楷书。始于汉末，
通行至今，长盛不衰) (Qiu, 2005, tr. 82).
Như vậy, về hình dạng và cấu trúc, chữ khải
và chữ lệ gần giống nhau nhưng cách dụng
bút chữ khải đã có sự thay đổi lớn, chủ yếu
thể hiện ở chỗ: kết thúc nét ngang không còn
hất lên mà thu bút lại; nét chấm chuyển từ
dạng dài sang dạng tròn; hướng của nét phẩy
nghiêng xuống dưới, có đầu nhọn. Đặc biệt,
từ khung chữ nhật ngang của chữ lệ, chữ khải
chuyển sang dạng khung vuông và lần đầu
tiên trong lịch sử, chữ Hán là kiểu chữ
vuông. Đến thời Tùy Đường, chữ khải về cơ
bản đã được hoàn thiện, sau khi được định
hình, các nét bút của chữ khải trở nên tinh
xảo, cấu trúc chặt chẽ, quy phạm. Do tính
quy chuẩn cao nên chữ khải được sử dụng
chính thức trong in ấn. Cũng từ chữ khải, thư
pháp chữ Hán phát triển thêm kiểu chữ bút
cứng, được viết bằng bút máy, bút bi v.v...
chữ thông dụng được sử dụng phổ biến đến
ngày nay.
Quá trình diễn biến từ chữ giáp cốt
→ chữ kim → chữ tiểu triện → chữ lệ → chữ
thảo → chữ khải→ chữ hành đã đánh dấu sự
ra đời và phát triển của chữ Hán cũng như
quá trình hình thành các thể chữ thư pháp
Trung Hoa. Lịch sử chứng minh rằng, năm
thể chữ cơ bản của nghệ thuật thư pháp
Trung Quốc gồm triện7, lệ, thảo, khải, hành
đến thời kỳ Tùy Đường đã được định hình,
hoàn thiện. Về sau, dù cho những đổi thay
với nhiều phong cách sáng tác mới nhưng
các tự hình cơ bản đều không tách rời năm
thể chữ kể trên. Nói cách khác, không có sự
xuất hiện thêm một thể chữ mới nào nữa.
Song trên thực tế, cho dù cùng một
thể chữ nhưng với cá tính, khí chất, tu dưỡng
hay sở thích, đam mê đến từ các nhà thư
pháp khác nhau thì mỗi tác phẩm thư pháp
viết ra sẽ có đặc điểm riêng biệt. Nền thư
pháp Trung Hoa sở hữu những kiệt tác bất
hủ sáng tạo bởi những danh gia thư pháp
như: cha con Vương Hy Chi, Vương Hiến
Chi nhà Tấn; Trương Húc, Hoài Tố, Nhan
Chân Khanh, Liễu Công Quyền, ꢃu Dương
Tuần nhà Đường; Tô Đông Pha, Hoàng Đình
Kiên nhà Tống; Triệu Mạnh Phủ nhà
Nguyên; Đổng Kỳ Xương, Trương Thụy Đồ
nhà Minh; Trịnh Bản Kiều, Ngô Xương
Thạc nhà Thanh v.v... Những bậc thầy thư
pháp trên không chỉ đại diện cho một thời đại
mà còn đại diện cho các trường phái thư
pháp, đóng vai trò như những mốc son của
lịch sử văn tự cũng như lịch sử thư pháp của
quốc gia này. Nếu muốn thưởng thức các tác
phẩm nghệ thuật thư pháp cổ ở Trung Quốc,
những lưu bút ở các di tích lịch sử hay ba
khu bia lớn của Trung Quốc: khu bia Khổng
Miếu, khu bia Tây An và khu bia Chiêu Lăng
là những nơi nên ghé thăm nhất. Ở đó tập
trung số lượng lớn bia đá có khắc những bức
thư pháp tinh xảo với nội dung vô cùng
Một loại thư pháp khác xuất hiện vào
thời nhà Tấn, giao thoa giữa chữ khải và chữ
thảo được gọi là chữ hành (行书) hay hành
khải (行楷). Nhận xét về nguồn gốc của chữ
hành, nhà lý luận thư pháp nổi tiếng đời
Đường Trương Hoài Quán trong Thư đoạn (
书断) cho rằng: “Hành thư tức chính thư chi
tiểu ngoa, vụ tòng giản dị, tương gian lưu
hành, cố vị chi hành thư” (Chữ hành là lối
viết hơi bay bướm của chữ khải nhưng thiên
về sự giản dị, các nét chữ nối với nhau nên gọi
là chữ hành: 行书即正书之小讹，务从简易，
相间流行，故谓之行书) (Qiu, 2005, tr. 98).
Như vậy, sự ra đời của chữ khải như một sự
trung hòa giữa nét quy chuẩn chặt chẽ của
chữ khải và nhiều nét “tháu” khó đọc của chữ
thảo. Ưu điểm của nó là nét chữ mềm mại tự
nhiên hơn, đường nét thô mảnh cân đối, màu
mực đậm nhạt xen kẽ, dụng bút nhanh gọn,
lại đẹp và tiện dụng. Vì thế, nó trở thành kiểu
7 Chữ triện về nghĩa rộng gồm chữ đại triện và chữ
tiểu triện, trong đó, chữ đại triện bao hàm thể chữ cơ
bản của chữ kim và chữ giáp cốt.
NGHIÊN CỨU NƯỚC NGOÀI, TẬP 37, SỐ 2 (2021)
162
phong phú, thực sự là kho tàng nghệ thuật
thư pháp cổ đại quý hiếm của Trung Quốc.
chương, chiếm vị trí không thể thay thế trong
dòng chảy văn hóa truyền thống Á Đông
mấy nghìn năm. Trải qua bao cuộc binh lửa
chiến tranh, thay thời đổi thế, thư pháp mang
đậm dấu ấn của mỗi giai đoạn lịch sử. Nó
phản ảnh đời sống văn hóa, diện mạo tinh
thần thời đại mà nó đi qua. Một triều thiên tử
– một triều văn hóa, mỗi triều đại với nền
văn hóa đặc trưng đều có quan hệ đối ứng
với không gian cao tầng của nó và đem đến
cho thư pháp sự đa dạng về thể loại và phong
cách nghệ thuật.
Thư pháp trở thành một môn nghệ
thuật lâu đời, không chỉ phát triển mạnh mẽ
ở thời cổ đại mà thời cận hiện đại cũng nổi
lên nhiều nhân tài thư pháp. Được sự ủng hộ
của chính phủ Trung Quốc, những địa điểm
nổi tiếng trên cả nước đã tổ chức các hiệp
hội, câu lạc bộ thư pháp, các buổi triển lãm,
hội thảo nghiên cứu, bồi dưỡng thư pháp hay
hoạt động giao lưu quốc tế về thư pháp, thu
hút đông đảo các nhà thư pháp ở mọi lứa tuổi
tích cực tham gia, tạo điều kiện tốt cho nghệ
thuật thư pháp tiếp tục phát triển và sáng tạo.
Hiện nay, Hiệp hội thư pháp quốc gia có
hàng nghìn thành viên, trong đó có nhiều nhà
thư pháp nổi tiếng như: Triệu Phác Sơ, Lưu
Hải Túc, Trần Thúc Lượng, Khải Công,
Thẩm Bằng, Sa Mạnh Hải, Châu Nhi Phục,
Vương Học Trọng, Trương Húc v.v...
Thư pháp truyền thống Trung Hoa có
phương thức biểu hiện và chứa đựng tư
tưởng thẩm mỹ riêng biệt. Trong khi thư
pháp phương Tây được coi là nghệ thuật thị
giác gắn liền với văn bản, tạo thành từ những
biểu tượng ngôn ngữ viết tay và được sắp
xếp một cách cứng nhắc, nghiêm ngặt trong
nét vẽ. Hơn nữa, do chức năng hành chính
cần sự rõ ràng, nghiêm chỉnh nên thư pháp
phương Tây thường tập trung vào sự đăng
đối, khúc chiết, thiếu đi sự sống động, bay
bướm thì thư pháp truyền thống Trung Hoa
với bút pháp bay bổng, có hồn, tựa hồ như
suối nguồn tự nhiên hay hiện thân linh khí
của đất trời sông núi, sức sống của muôn
loài. Theo Vương Hy Chi (321-379) ông tổ
của nghệ thuật thư pháp Trung Hoa từng tri
ngộ về nghệ thuật này: “Mỗi nét ngang là
một đám mây trong một thế trận, mỗi nét
móc là một cây cung giương lên, có sức
mạnh khác thường, mỗi nét chấm là một tảng
đá rơi xuống từ đỉnh núi cao, mỗi nét phẩy là
một cái móc bằng đồng, mỗi nét sổ dài là một
thân cây cổ kính, mỗi nét phóng khoáng
mảnh mai là một lực sĩ chạy thi ở tư thế sẵn
sàng lao lên phía trước” (Trần, 2016).
3. Nội hàm văn hóa thâm sâu của thư
pháp Trung Hoa
Chữ Hán, bản thân nó là bộ phận hợp
thành quan trọng của văn hoá truyền thống,
bởi lẽ chữ Hán là chữ biểu ý, là thể chữ kết
hợp giữa hình – âm – nghĩa. Dùng Hình để
biểu đạt Ý, nhìn Hình mà hiểu Ý cho nên giá
trị của thư pháp không chỉ thể hiện đơn thuần
ở kỹ xảo vận bút. Nói cách khác, viết chỉ là
kỹ năng cơ bản, là hình thức bên ngoài của
thư pháp, để thực sự trở thành tác phẩm nghệ
thuật, cần nâng cao giá trị nội hàm văn hóa
bên trong. Chính vì có tinh hoa văn hóa làm
nền móng, thư pháp mới có thể lưu truyền
ngàn đời vững chắc trong dòng chảy lịch sử
của dân tộc Trung Hoa. Nội hàm của thư
pháp Trung Hoa kế thừa và phát huy nền văn
hóa truyền thống Á Đông, chủ yếu thể hiện
ở các khía cạnh dưới đây.
Ngược dòng quá khứ lịch sử, từ thời
kỳ văn tự sơ khai khắc trên đồ gốm, chữ giáp
cốt, chữ kim, chữ đại triện, chữ tiểu triện đến
chữ lệ, chữ thảo, chữ khải và cho tới cách
quy phạm hóa trong văn tự in ấn của thời
hiện đại thì hình – âm của chữ Hán không
ngừng biến đổi và hoàn thiện trong suốt quá
trình phát triển của lịch sử. Mỗi một thời đại,
3.1. Thư pháp mang đậm dấu ấn hơi thở thời
đại lịch sử mà nó đi qua
Cổ nhân có câu “Văn chương thiên
cổ sự, thư pháp vạn niên truyền” (文章千古
事，书法万年传), thư pháp giống như văn
NGHIÊN CỨU NƯỚC NGOÀI, TẬP 37, SỐ 2 (2021)
163
thư pháp đều có một sắc thái riêng biệt, vừa
mang tính kế thừa, vừa mang tính đột phá, đồng
thời cũng ghi nhận dấu ấn riêng điển hình.
phong cách chữ khải và chữ hành. Đó chính
là sự kết tinh của cá tính, sự tu dưỡng của thi
văn và sự hài hòa giữa tư tưởng, kỹ pháp, khí
lực của thư gia. Những năm Trinh Quán
(Đường Thái Tông) và Khai Nguyên (Đường
Huyền Tông) đời Đường càng thể hiện rõ giá
trị tinh thần thời đại, thổi hồn trong các tác
phẩm thư pháp hào hoa tráng lệ, khí phách
hào hùng, phản ánh sự thịnh vượng, thái bình
lan tỏa trong mọi lĩnh vực xã hội, văn hóa,
kinh tế, nghệ thuật của triều đại này.
Nghĩa của chữ Hán qua sự điều chỉnh
của các bậc thánh hiền và quá trình nghiên
cứu, phát hiện của tao nhân mặc khách, trung
thần lương tướng ở các triều đại khác nhau
nên càng trở nên phong phú. Trên 3000 năm
trước, vào thời nhà Thương – Chu, chữ giáp
cốt đã được sử dụng để viết về chiêm tinh
bói toán. Cảnh giới du nhàn huyền bí của chữ
giáp cốt phản ánh phần nào trí tuệ của cổ
nhân. Đường nét của chữ lệ vuông khỏe trầm
nặng, bút lực đầy đặn, hùng hồn, chắc nịch,
tiềm ẩn hào khí, chất chứa dâng trào, hình
thành nên một diện mạo độc đáo, phản ánh
phong tục dân gian tự do, cởi mở và sự phát
triển hùng mạnh thời nhà Hán. Khang Hữu
Vi, danh sĩ đầu thế kỷ XX trong cuốn thư
pháp luận cận đại nổi tiếng Quảng Nghệ
Châu song tiếp (广艺舟双楫) đã ngợi ca
rằng: “Viết chữ không thời nào phát
triển bằng thời Hán, không chỉ riêng thể chữ
có phong độ cao, mà nó biến thể nhiều nhất,
cao vững muôn đời. Đỗ Độ viết chữ thảo,
Thái Ung viết phi bạch (giữa nét chữ có
những điểm trắng), Lưu Đức Thăng viết
hành thư, đều là những nhân vật thời nhà
Hán cả” (Trần, 2016).
Nhìn chung, tác phẩm nghệ thuật thư
pháp ở các thời kỳ khác nhau sẽ có dấu ấn
nghệ thuật khác nhau, đây chính là định hình
tính cách của thời đại. Nét chữ đời Tấn coi
trọng Vận (chuộng vần điệu), bút tích triều
Đường lại chú trọng Pháp (chuộng phép
tắc), nét chữ đời Tống quan tâm tới Ý
(chuộng ý cảnh), triều Nguyên nét chữ đề
cao Thái (chú trọng phong thái). Chuyên gia
bình thư pháp cuối nhà Thanh là Lưu Hi Tái
cũng đề tựa: Bút tích văn bia đời Tần khí lực
cứng cỏi, bia Hán khí đầy; Xem nét chữ của
người Tấn, có thể thấy người triều Tấn rất
phong du, xem thư pháp của người Đường,
sẽ biết người đời Đường rất mực thước. Rõ
ràng, thư pháp không chỉ là một môn nghệ
thuật đặc sắc mà nó còn truyền tải hết thảy
giá trị lịch sử, tín ngưỡng cùng tinh thần của
thời đại lịch sử.
Nghệ thuật thư pháp tiếp tục phát
triển mạnh trong thời kỳ Ngụy Tấn Nam Bắc
Triều. Trong lịch sử Trung Quốc, đây là thời
kỳ đầy biến động, phân ly. Ba nước Ngụy,
Thục, Ngô phân tranh quyền lực, binh
lính trở thành giặc cướp, dẫn đến việc bát
Vương tàn sát, Ngũ Hồ xâm lăng. Những
nhân tố này khiến nền chính trị Trung Quốc
lúc đó hỗn loạn, lễ băng nhạc hoại, các lĩnh
lực ý thức hình thái đều chịu ảnh hưởng nặng
nề, tầng lớp sĩ phu lên án sự o bế, kìm hãm
của lễ giáo cổ hủ, khao khát vươn đến giá trị
bản ngã, theo đuổi vẻ đẹp nhân cách thanh
tao. Nghệ thuật thư pháp trong giới văn nhân
vì thế cũng chuyển biến theo hơi thở mới của
thời đại. Sự tiêu diêu, phiêu bồng, tự tại,
khoáng đạt thể hiện sáng tạo rõ nét trong
3.2. Nhất tự thiên kim: văn hóa “trọng chữ”
qua sự khổ luyện của các danh gia thư pháp
Trong xã hội phong kiến, truyền
thống trọng văn chương, học vấn, tri thức lâu
đời, đề cao “nhất tự”, “nhất sĩ” nên chữ nghĩa
và nghiên bút đã trở thành mơ ước, khát khao
cháy bỏng của nhiều thế hệ văn nhân trên
con đường học vấn khoa cử, tuyển chọn hiền
tài giúp ích cho đời. Một nhà thư pháp phải
là người tinh thông nhiều thể chữ, am tường
lịch sử thư pháp nói riêng và lịch sử văn tự
nói chung mới có đủ thời gian và tâm sức
lâm tập lâu dài. Nhìn lại lịch sử các danh gia
thư pháp mới càng thấu hiểu được sự khổ
luyện công phu của họ: “Ba mươi tuổi vào
thư pháp, bảy mươi tuổi còn bản nháp, suốt
NGHIÊN CỨU NƯỚC NGOÀI, TẬP 37, SỐ 2 (2021)
164
một đời bản nháp dồn cơn thác”. Không hổ
danh khi nói “nghệ thuật thư pháp là nghệ
thuật của thư phòng, là ngón chơi của dân trí
thức, là một loại hình nghệ thuật hàn lâm”
(Chu, 2019). Thuật ngữ “lâm trì” (临池) là
biểu trưng cho các giai thoại về sự kiên nhẫn
rèn luyện hiếm có của các nhà thư pháp trứ
danh lịch sử.
nửa đêm thức dậy, đốt đuốc luyện Lan
Ðình tự “Dạ bán khởi, bá chúc học Lan Đình
tự” (夜半起，把烛学兰亭序). Cổ nhân đã
truyền tụng bút pháp của ông trong hậu thế
rằng: “Phiêu nhã du vân, kiều nhã kinh
long”; “Tự thế hùng dật, long khiêu thiên
môn, hổ ngọa phụng khuyết”; “Thiên chí tự
nhiên, phong thần cái đại” (Phiêu đãng ngao
du, bảng lảng như mây bay, kiêu dũng như
rồng lượn; Thế chữ hùng dật, bút pháp bay
lượn như rồng bay nơi cửa trời, hùng hồn
như hổ canh hoàng điện; Thiên tư tự nhiên,
thần thái bao trùm một thời: 飘若游云，矫若
惊龙; 字势雄逸，龙跳天门，虎卧凤阙; 天
质自然，丰神盖代) (Xu, 2008, tr. 74). Con
trai của Vương Hy Chi là Vương Hiến Chi
luyện chữ đến năm 45 tuổi mới xuất chúng
hơn người, giỏi cả năm thể: lệ, hành, thảo,
chương thảo, phi bạch với bút vận hào sảng,
nét bút sinh động, đẹp đẽ tràn đầy. Đời Tùy,
bậc tông sư nổi tiếng Thích Trí Vĩnh9 tu ở
chùa Vĩnh Hân, huyện Ngô Hưng với giai
thoại truyền rằng, ngài khổ luyện rèn chữ
trên gác chùa đến “đăng lâu bất hạ, tứ thập
dư niên” (lên gác chùa rồi không xuống, ở
đó 40 năm miệt mài luyện thư pháp: 登楼不
下，四十余年). Nhắc đến bậc thầy về cuồng
thảo, thế thái ắt lưu truyền Trương Húc và
Hoài Tố là “cuồng thảo nhị tuyệt” (hai bậc
tuyệt đỉnh về cuồng thảo: 狂草二绝), là “điên
Trương, túy Tố” (Trương Húc điên, Hoài Tố
say: 颠张，醉素). Bởi lẽ, Trương Húc giỏi về
chữ thảo, khi viết chữ ông thường uống rượu
say rồi hạ bút như có thần. Chữ thảo của
Trương Húc hào phóng, không câu thúc, như
Sài Ung đời Hán dụng tâm cả đời
nghiên cứu để lại cho đời một thiên lý luận
về môn thư pháp có tên là Bút pháp. Đây
được xem như hệ thống lý luận cơ bản của
thư pháp Trung Hoa thời kỳ đầu, đặt nền
móng quan trọng cho lý luận và nghiên cứu
sau này. Trương Chi đời Đông Hán rất giỏi
chương thảo, thời đó giấy chưa phổ biến, chỉ
có thể viết trên tơ lụa, ông đã tận dụng tất cả
vải lụa trong nhà ngày đêm rèn chữ, khi
không thể viết thêm được nữa thì đem
nhuộm lại và may quần áo. Giai thoại nổi
tiếng “Lâm trì học thư, trì thủy tận mặc” (临
池学书，池水尽墨) là để ngợi ca tinh thần
khổ luyện, miệt mài luyện chữ của ông. Mỗi
lần luyện viết xong, Trương Chi lại đem rửa
bút ở ao, lâu ngày nước ao đen như mực
vậy. Để có sự tinh xảo trong thư pháp, “Thư
thánh” Vương Hy Chi đời Tấn khổ luyện
“Dụng tâm thập ngũ niên, thủy công nhất
vĩnh tự” (15 năm chuyên tâm rèn luyện thư
pháp, bắt đầu từ chữ “vĩnh” đến quên ăn
quên ngủ: 用心十五年，始工一水字). Hay để
có được bức kiệt tác hành thư Lan Đình tập
tự /Lan Đình tự (兰亭集序/兰亭序)8 được
hậu thế mệnh danh là “Thiên hạ đệ nhất hành
thư” (天下第一行书), Vương Hy Chi từng
8
Trong những kiệt tác để đời của Vương Hy Chi,
hài hòa du dương, thần vận tinh xảo. Bức chữ hành
quý hiếm độc nhất vô nhị không chỉ vì giá trị văn
chương mà còn bởi bút pháp tuyệt diệu vô song, thập
toàn thập mỹ (Gu, 2007, tr. 60).
9 Tục gọi là Vĩnh Thiền Sư, cháu 7 đời của Vương Hy
Chi, đặc biệt nổi tiếng về thảo thư được người đời vô
cùng ngưỡng mộ. Ông học theo bút pháp của Vương Hy
Chi, viết lại Chân thảo thiên tự văn (真草千字文) hơn
800 bản, lưu hành tại các chùa ở vùng phía đông Triết
Giang, Trung Quốc.
không thể không nhắc đến Lan Đình tập tự hay Lan
Đình tự. Bài này được Vương Hy Chi viết lời đề tựa
cho tập thơ do các văn nhân, thi sĩ tham gia sáng tác
trong một buổi hội thơ ở ngôi đình cổ Lan Đình, núi
Cối Kê (trước thuộc Sơn ꢃm, nay là Triệu Hưng,
Chiết Giang) trong lễ hội Tu Hễ (lễ hội du chơi để xua
tà, cầu may) theo phong tục địa phương. Rượu nồng
cao hứng, tình cảm dâng trào, trước vẻ đẹp sơn thủy
hữu tình, Vương Hy Chi đã nhẹ tựa bút lông tuôn trào
một mạch 28 dòng, 324 chữ, chữ nào cũng tinh diệu,
thông thuận như nét bút của Thần. Ngữ âm xướng tấu
NGHIÊN CỨU NƯỚC NGOÀI, TẬP 37, SỐ 2 (2021)
165
sóng lượn gió quần, như quỷ thần biến hóa.
Nhà sư Hoài Tố vì nghèo khó, không có tiền
mua giấy nên ông trồng vạn khóm chuối ở
vườn nhà để tôi luyện chữ trên lá chuối. Ông
còn để tâm quan sát, lĩnh hội những đường
nét biến ảo vi diệu qua những tia sấm chớp
mà vận bút như có thần vào thư pháp. Chữ
thảo của ông ví như chớp giật mưa giông, bút
pháp như cuồng phong vũ bão nhưng không
hề rối loạn. Vua Đường Thái Tông Lý Thế
Dân tranh thủ những lúc không bận triều
chính, tay không miệt mài luyện chữ trong
không khí nên cụm từ “trừu không luyện tự”
(抽空练字) trở thành huyền thoại lưu truyền
trong dân gian là vậy.
tinh hoa của văn hóa dân tộc Hoa Hạ. Khi
tạo chữ, cổ nhân đã dung nhập tiêu chuẩn
đạo đức của mình vào trong cấu tạo của từng
con chữ: “Tự tiểu càn khôn đại” (chữ nhỏ
chứa cả trời đất lớn: 字小乾坤大). Nội hàm
chữ Hán phản ánh sự tuân thủ đạo đức luân
thường truyền thống của cổ nhân. “Học tự
tiên tác nhân, tâm chính tắc bút chính” (học
làm người trước khi học chữ, tâm chính trực
thì nét bút khúc chiết: 学字先做人，心正则
笔正). Trong Thư đạo (书道) cũng nhấn
mạnh: “Tự lai thư phẩm, thị kỳ nhân phẩm.
Cố vô học bất túc dĩ ngôn thư, vô phẩm ưu
bất túc dĩ ngôn thư, thử thư đạo chi lý dã”
(Tác phẩm thư pháp từ xưa đến nay đều coi
trọng phẩm chất con người. Học không tới
và thiếu nhân phẩm thì không thể đàm luận
về thư pháp. Đây cũng là lý luận của thư
đạo): 自来书品，视其人品。故无学不足以
言书，无品尤不足以言书，此书道之理也)
(He, 2006, tr. 105). Như vậy, muốn tu luyện
thư đạo thì trước tiên phải trau dồi nhân
phẩm vì đạo đức mới là căn gốc của tài hoa.
Các nhà thư pháp xưa đều là kẻ sĩ uyên thâm
có tâm trong sáng, có cốt cách cao thượng.
Với họ, khi công phu thư pháp đạt đến trình
độ “Tự như kỳ nhân”; “Thư phẩm như nhân
phẩm” (nét chữ và nhân phẩm của con người
hòa vào làm một: 字如其人;书品如人品),
thần thái, khí vận ắt tự nhiên đến, thư pháp
sẽ đạt đến đỉnh cao của sự hoàn mỹ. Hoàng
Đình Kiên đời Tống trong Luận thư bình
rằng: “Mỗi khi hạ bút, tâm hồn như hòa cùng
với thanh sơn lục thủy, tâm tưởng như đang
trò chuyện với chư vị thánh hiền thì thư pháp
mới trân quý. Nếu tâm hồn họ không hiển
quý, cho dù bút mực không kém Nguyên
Thường, Dật Thiếu thì cũng chỉ là dạng tầm
thường mà thôi”. Yếu chỉ của thư pháp cũng
nhấn mạnh: “Tùy kỳ tâm tịnh, tắc Phật thổ
tịnh” (nếu tâm ta thanh tịnh thì cõi thế cũng
sẽ thanh tịnh: 随其心净，则佛土净) (Vũ,
2010, tr. 55).
“Nhất chữ, nhị tranh, tam sành, tứ
kiểng”, thư pháp chiếm được thành tựu lớn
lao và cuốn hút tao nhân mặc khách muôn
đời bởi lẽ nghệ thuật thư pháp được ví như
gạch nối giữa triết học, nghệ thuật với tâm
thức của con người. Những danh nhân thư
pháp bước tới đỉnh cao của nghệ thuật viết
chữ tinh luyện, với nét chữ lúc mềm mại,
phiêu diêu, khi rồng bay, sóng cuộn, lúc chân
phương, mộc mạc v.v... “Nói theo thuật ngữ
đạo gia, họ đều hội tụ đủ 3 yếu tố: Tinh, Khí,
Thần. Tinh thành khí, khí hóa thần, thần
hoàn hư. Tinh là toàn bộ hình thức, bố cục
viết chữ. Khí là toàn bộ tâm hồn, ý khí để
thực hiện nét chữ ấy. Và Thần là đạt đến sự
thượng thừa của nghệ thuật chữ hay còn gọi
là Thần bút. Nói cách khác, nếu chữ đẹp
không thôi thì mới chỉ là Tinh. Viết chữ đẹp
rồi nhưng biểu lộ được cá tính, phong cách
tâm hồn của mình nữa mới là Khí” (Minh
Đức, 2010). Cái đẹp của chữ nghĩa, ngoài
đẹp về nét chữ và bố cục, nó còn thể hiện cái
“hồn” của người viết, của sự kết hợp hài hoà
giữa “tâm – trí – khí”, tất cả phải thật tròn
trịa, hoàn hảo.
3.3. Thư, tâm họa dã: viết chữ chính là họa
tâm mình
Chữ Hán được coi là văn tự truyền tải
quan trọng của văn hoá truyền thống Trung
Hoa, trong tiến trình phát triển đã ngưng kết
Những nhà thư pháp với vốn tri thức
và trải nghiệm, chắc chắn rất nhạy cảm với
NGHIÊN CỨU NƯỚC NGOÀI, TẬP 37, SỐ 2 (2021)
166
“đời suy thói tệ, danh phận lung tung”10 .
Trong những vương triều suy thoái vua tối
tôi gian, chuẩn mực khuôn vàng thước ngọc
bị lung lay, trong tâm thức họ, ở những cung
bậc khác nhau, sẽ có những trăn trở, ưu sầu
trước thời thế, xã hội và thân phận con
người. Đúng như Nguyễn Trãi nói “cổ kim
thức tự đa ưu hoạn” (xưa nay người biết chữ
nghĩa thường lắm nỗi ưu phiền). “Trong
khúc quanh của lịch sử, những nhân sĩ chân
chính, kế thừa phẩm chất trí dũng của nhà
nho, không màng danh lợi”, thông qua tác
phẩm thư pháp của mình, “họ tự giải phóng
khỏi thói đời tao loạn nghịch lý để hướng tới
chân trời lý tưởng chân, thiện, mỹ” (Nguyễn,
2020, tr. 205). Nếu liên hệ một chút đến tác
phẩm Chữ người tử tù của Nguyễn Tuân,
hình ảnh Huấn Cao vừa có cốt cách ngạo
nghễ phi thường của một bậc đại trượng phu,
lại có tài viết chữ của một Nho sĩ với nét chữ
hiên ngang, tung hoành bốn bể. Phải chăng
đó chính nét văn hóa dân tộc thầm kín nhưng
vô cùng mạnh mẽ, quyết liệt đến mức rung
động, cảm hoá được viên quan quản ngục,
thầy thơ, khiến họ khúm núm khi bưng
nghiên mực và cầm trên tay những con chữ
trao tặng từ người tử tù mà họ khát khao đến
“mất ăn mất ngủ”, không nề hà tính mạng để
có được “một vật báu ở trên đời” (Nguyễn,
1940, tr. 47). Vậy nên, “đích đến mà đạo đức
và nghệ thuật theo đuổi chính là hoàn toàn
dung hòa với nhau làm một”; “cảnh giới cao
nhất mà đạo đức theo đuổi, trên thực tế cũng
là cảnh giới cao nhất mà nghệ thuật theo đuổi
(Lou, 2007, tr. 193). Lẽ đương nhiên, sự
thượng thừa chân chính của những danh
nhân, văn sĩ sẽ thẩm thấu trong chính những
nét bút “Hoa tay thảo những nét. Như
phượng múa rồng bay” (Vũ, 1936), để rồi ra
đời những tác phẩm thư pháp truyền tụng
ngàn đời trong sử sách. Ví như áng văn thiên
cổ Xuất sư biểu (出师表)11 của Gia Cát
Lượng sở dĩ lưu danh muôn thuở không chỉ
vì giá trị thẩm mỹ tuyệt vời của tác phẩm thư
pháp mà còn là biểu tượng cho lòng trung
thành sáng rọi qua nét bút đề tựa “Cúc cung
tận tụy, tử nhi hậu dĩ” (hết lòng tận tụy đến khi
nhắm mắt xuôi tay: 鞠躬尽瘁，死而后已) của
Gia Cát Lượng với nhà Thục Hán nói riêng
và của bầy tôi với vua chúa phong kiến
Trung Quốc nói chung. Vương Hy Chi một
lòng thành tâm hướng đạo, với phẩm đức
thanh tao, thuần khiết thấm đượm vẻ đẹp của
tạo hóa đất trời, sự tinh tế, ảo diệu của vũ trụ
nên đã để lại cho đời những tuyệt phẩm thư
pháp bất hủ, ngàn năm sau hậu thế vẫn thán
phục. Bản thân Vương Hy Chi đã từng nhận
định: “Thiên biến vạn hóa, đắc chi thần
công. Tự phi tạo hóa phát linh, khởi năng
đăng phong tạo cực” (nếu không có linh cảm
huyền diệu của tạo hóa thì làm sao có thể đạt
đến trình độ uyên thâm: 千变万化，得之神
功。自非造化发灵，岂能登峰造极) (Xu,
2008, tr. 75) Những áng văn, nét bút diệu kỳ
của Vương Hy Chi đã chuyển tải phong cách
thư pháp cổ xưa thời Ngụy Hán thành bút
mực phóng khoáng, tự thành một phái với vẻ
đẹp riêng, nét bút phiêu diêu, bay bổng như
trên đỉnh phù vân, uyển chuyển như phượng
múa. Tác phẩm chữ hành Lan Đình Tự (兰亭
序), chữ thảo Thập Thất Thiếp (十七贴) v.v...
được xem như viên ngọc quý của nền nghệ
thuật thư pháp cổ đại Trung Hoa, là khuôn
mẫu vô tiền khoáng hậu cho thế nhân nghiên
tập. Nhân cách cao thượng, xem nhẹ danh
lợi, cá tính khoáng đạt, hào hoa nên thần thái
bút vận của ông vừa tự tại, thanh tao, lại
“xảo”, “nhẫn”, dứt khoát, đan lồng ý tưởng
10 Câu nói của Phạm Đình Hổ (1768 - 1839), một danh
sĩ lỗi lạc Bắc Hà, học vấn uyên bác, được vua Minh
Mệnh triều Nguyễn cử giữ chức Tế tửu Quốc Tử
Giám.
11 Gia Cát Lượng là nhà quân sự, chính trị, nhà văn
kiệt xuất thời Trung Quốc cổ đại. Tác phẩm tản văn
tiêu biểu Xuất sư biểu là áng văn ưu tú được người
đời ca tụng. Bài biểu này được ông viết ra để dâng
lên Thục Hán Hậu chủ Lưu Thiện trước khi ông thân
chinh dẫn quân đi Bắc phạt Tào Ngụy. Với lời lẽ
thống thiết, chân thành, Gia Cát Lượng đã khuyên nhủ
Hậu chủ cần gần gũi với hiền thần mà xa lánh lũ tiểu
nhân, chú ý thưởng phạt phân minh, chấn hưng nhà
Hán, đồng thời bày tỏ một lòng trung thành son sắc
với hoàng đế Thục Hán và quyết tâm Bắc phạt thống
nhất đất nước.
NGHIÊN CỨU NƯỚC NGOÀI, TẬP 37, SỐ 2 (2021)
167
vào trong tác phẩm. Tiếp đó, nói đến Nhan
Chân Khanh là nhắc đến bậc thầy thư pháp
chữ hành, nhà lý luận thư pháp thời Thanh
Nguyễn Nguyên khi chiêm ngưỡng bức hành
thư đã phải thốt lên rằng: “... như dung kim
xuất dã, tùy địa lưu tẩu, nguyên khí hồn nhiên”
(như luyện vàng tôi bạc, tùy ý chảy tràn,
nguyên khí tràn đầy, tròn trịa: 如融金出冶，
随地溜走，元气浑然) (Cao, 2018, tr. 59).
Trong đó, kiệt tác hành thư Tế Điệt văn cảo
(祭侄文稿)12 với bút pháp có sự viên chuyển
mạnh cứng của chữ triện, lấy viên bút trung
phong làm chính và thu bút theo lối tàng
phong, tâm bút hợp nhất thần diệu, tràn đầy
sinh lực. Sự chuyển triết tự nhiên mà thâm
sâu trong từng nét bút diễn tả tâm thái thay
đổi qua từng mạch cảm xúc trào dâng cuồn
cuộn của Nhan Chân Khanh. Tác phẩm đã
mang lại sự rung động mãnh liệt về phẩm
chất cao thượng của bậc quân tử, tấm lòng
trung quân ái quốc, thanh liêm chính trực,
đấu tranh chống lại gian thần, nỗi niềm bi
phẫn thống thiết trước sự an nguy của đất
nước và phảng phất nỗi đau thương mất đi
người thân. Hay tuyệt phẩm chữ hành Hoàng
Châu Hàn Thực thiếp (黄州寒食帖) do Tô
Đông Pha sáng tác trong thời gian bị giáng
chức đầy ải về Hoàng Châu. Tác phẩm thư
pháp đạt đến cảnh giới hoàn mỹ của thi ca
bút pháp, khí vận sinh động, bút mực khoáng
đạt, nét nét có hồn, kết cấu chặt chẽ, phong
cách tự nhiên, tràn đầy khí phách trung nghĩa
sáng cùng nhật nguyệt. Nét chữ thiên biến
vạn hóa, từ nhỏ dần lớn, từ mảnh chuyển thô,
tiết tấu từ chậm đến nhanh rồi đột ngột dừng
bút, giàu sức cảm hóa lòng người về những
sóng gió thăng trầm, tâm cảnh thê lương, bi
thương của tác giả khi ở Hoàng Châu. Bình
luận về tác phẩm thư pháp này, Trương Diễn
đời đầu Nam Tống đã dành lời khen tặng:
“Lão tiên văn bút cao diệu, xán nhược tiêu
hán, vân hà chi lệ... khả dĩ tuyệt đại chi trân”
(bút pháp Tô Đông Pha trong tác phẩm Hàn
Thực thiếp cao bay chói sáng như trời cao,
đẹp tựa như mây trắng... được xem là kiệt tác
để đời: 老仙文笔高妙，灿若霄汉、云霞之
丽...可谓绝代之珍) (Yang, 2013, tr. 124).
Không phải ngẫu nhiên mà vua
Khang Hy, vua Càn Long, Mao Trạch Đông,
Alexander Đại Đế là những họa sĩ, nhà thư
pháp hoặc những nhà sưu tập nghệ thuật trứ
danh. Hay những nhà kinh tế mới như Steve
Jobs của tập đoàn Apple coi thư pháp là một
trong những công cụ tuyệt vời để phát triển
bản thân, tu tâm rèn tính, từ đó hình thành
cốt cách, tâm thái, nhân phẩm và giá trị quan
đúng đắn. Đường Thái Tông là người vô
cùng say mê bút pháp Vương Hy Chi, người
mà ông tôn là “thiên cổ thánh bút” (千古圣
笔), coi chữ của Vương Hy Chi là “tường
sát cổ kim”, “tận thiện tận mỹ” (祥察古今；
尽善尽美) (Niu, 1998). Ngài còn tự mình đặt
bút viết Vương Hy Chi truyền luận (王羲之
传论) để khích lệ quần thần và dân chúng học
tập theo cách viết thư pháp của Vương Hy
Chi. Điều đó góp phần đưa thư pháp đời
Đường đạt đến đỉnh cao của sự chuẩn mực,
củng cố vị trí và lan tỏa tầm ảnh hưởng sâu
rộng của nó.
Trong lý luận mỹ học của văn hóa
nghệ thuật truyền thống, các giá trị thẩm mỹ
cũng thường bàn về phẩm chất, về đạo làm
người. Ở nghệ thuật thư pháp truyền thống
Trung Hoa đã phản ánh rõ nét quan niệm đạo
đức được xem như nét đẹp của con người.
Quan điểm “Văn dĩ tải đạo, văn giả, đạo chi
hiển dã” (Văn chương có thể chuyển tải chân
lý cuộc sống, người viết văn làm cho chân lý
trở nên sáng ngời: 文以载道，文者，道之显
12 Tế Điệt văn cảo/ Tế Điệt thiếp/ Tế Điệt Quý Minh
văn cảo là bản thảo bài tế người cháu Nhan Quý Minh
- con của Nhan Cảo Khanh, đã vào sinh ra tử rồi tử
nạn cùng cha, một lòng giữ trọn đạo trung, quyết tiêu
diệt quân phản loạn An Lộc Sơn. Tế Điệt văn cảo vốn
chỉ là bản thảo nhưng vô tình, kiệt tác lại hình thành
và được người đời tôn xưng là “Thiên hạ đệ nhị hành
thư” trong “Tam đại hành thư thư pháp thiếp”. Đệ
nhất (đứng đầu) là Lan Đình tự của Vương Hy Chi,
đệ tam (đứng thứ ba) là Hàn Thực Thiếp của Tô Đông
Pha. Kiệt tác thư pháp này còn được xếp là một trong
10 danh thiếp truyền thế của Trung Hoa.
NGHIÊN CỨU NƯỚC NGOÀI, TẬP 37, SỐ 2 (2021)
168
也) là sợi chỉ đỏ xuyên suốt quá trình sáng
tạo nghệ thuật thư pháp và nhấn mạnh yếu tố
đạo đức trong đánh giá thẩm mỹ. Vì lẽ đó,
các tác phẩm thư pháp trên nhận được sự tôn
sùng trong giới nghệ thuật thư pháp và sự
yêu mến ngàn đời của hậu thế. Khổng Tử
viết: “Tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ”
(修身，齐家，治国，平天下), tức những
việc làm đầu tiên của một con người, nếu
muốn bình được thiên hạ, trước hết phải biết
cách trị quốc an bang, muốn làm được điều
đó phải biết cách vun đắp, xây dựng một gia
đình êm ấm, để được như vậy đầu tiên phải
tu thân, phải rèn luyện và học hỏi không
ngừng. Như vậy, tu thân là nhiệm vụ hàng
đầu, dụng tâm luyện thư pháp là một trong
những cách thức rất tốt để tu thân mà cổ nhân
đã đúc rút: “Học tập thư pháp khả dĩ tu thân,
dưỡng tính, đào dã tình thao” (学习书法可以
修身养心，陶冶情操) (Zhang, 2020, tr. 90),
từ đó giúp con người cảm ngộ được đạo lý
sống, gợi mở nhân sinh quan sâu rộng hơn,
đạt đến cảnh giới: bình tâm tĩnh khí ngắm
bụi trần, tu thân dưỡng tĩnh quên bản ngã.
ra được những bí ẩn của thư pháp qua việc
lĩnh hội vạn vật bắt nguồn từ thiên nhiên như
tiếng mưa rơi, tiếng gió thổi, tiếng động vật
di chuyển trên thảm cỏ v.v… mà từ đó ứng
dụng vào nhịp điệu tay, hình thức hay cách
thức thể hiện. Tương truyền, bút pháp của
Hoàng Sơn Cốc đời Tống bắt nguồn từ việc
quan sát động tác chèo thuyền mà sinh khí
vận với cách dụng bút chữ lệ “Nhất ba tam
chiết” (ngọn sóng có ba điểm nhô lên, ý nói
nét này khi viết giống như làn sóng gợn và
nhẹ chuyển bút 3 lần một nét: 一波三折).
Liễu Công Quyền đời Đường nhờ quan sát
chim bay trên trời, cá lượn dưới nước, nuông
thú tung tăng mà đưa những hình thái tươi
đẹp của thiên nhiên hòa tan vào nét bút tài
hoa, có thần và biến hoá, tạo nên sự hài hoà
trên từng đường nét. Trương Húc thời
Đường lấy cảm hứng từ những màn múa
kiếm điêu luyện của Công Tôn đại nương,
lắng nghe thanh âm diễn tấu mà luyện vận
bút pháp, công lực tràn đầy. Đó chính là
“Đạo Pháp”, là nội hàm triết học tự nhiên
được tái hiện lại trong thư pháp.
Không khó để tìm thấy trong sáng tạo
thư pháp những dấu ấn của tư tưởng triết học
biện chứng như sự kết hợp hài hòa giữa âm
– dương, tĩnh – động, hư – thực v.v… Quan
niệm triết học điển hình nhất mà chúng ta
thường thấy trong sáng tạo thư pháp là quan
niệm “Cương nhu tịnh tế, âm dương hỗ sinh”
(刚柔并济、阴阳互生). Những tư tưởng triết
học độc đáo này là một phần quan trọng của
văn hóa Trung Hoa và thư pháp tất yếu cũng
chịu ảnh hưởng sâu sắc. Nói cách khác, đó là
sự cộng hưởng tương sinh giữa nét đẹp âm –
nhu, thể hiện qua nét bút uyển chuyển nhẹ
nhàng và nét đẹp dương – cương, thể hiện ở
cách dụng bút “Nhan cân Liễu cốt” (thần khí
chữ viết vừa bề thế, đầy đặn lại gân guốc, rắn
rỏi và khúc chiết: 颜筋柳骨)13. Quan sát một
3.4. Nội hàm triết học của vạn vật trong vũ trụ
Thư pháp là một bộ môn nghệ thuật
thể hiện tư duy triết học, nói các khác, sáng
tạo thư pháp là quá trình nghệ thuật hóa các
tư tưởng triết học của văn hóa truyền thống.
Triết học cổ đại Trung Quốc là một bộ phận
quan trọng của tinh hoa triết học nhân loại,
là kết quả của quá trình quan sát, tìm tòi
trong đời sống lao động và thực tiễn của con
người. Thư pháp với khí chất vĩnh hằng, tự
nhiên, huyền diệu đã và đang kế thừa lịch sử,
văn hóa, tín ngưỡng và tâm niệm. Sự huyền
bí của thư pháp cùng với vạn vật trong vũ trụ
đến từ một “Đạo”, khai sinh từ một “Pháp”.
Lịch sử Trung Hoa có nhiều nhà thư pháp đã
kết hợp các tư tưởng triết học gửi gắm trong
tác phẩm nghệ thuật của mình. Họ đều ngộ
13 Nhan Chân Khanh, Liễu Công Quyền đều là những
nhà thư pháp tiêu biểu nổi tiếng thời Đường. Bút pháp
nghệ thuật của họ đã dung hội được những tinh túy
của danh gia thời cổ và hình thành nên cách dụng bút
đặc sắc riêng của mình, được người đời ngưỡng mộ
và truyền tụng trong hậu thế qua câu “Nhan cân, Liễu
cốt”, tức chữ của Nhan Chân Khanh thì bề thế và đầy
đặn, chữ của Liễu Công Quyền thì khỏe đẹp và rắn
rỏi, nét bút thanh gầy, lộ rõ gân cốt.
NGHIÊN CỨU NƯỚC NGOÀI, TẬP 37, SỐ 2 (2021)
169
tác phẩm thư pháp, chúng ta sẽ thấy: về
chương pháp, khoảng cách hàng có rộng có
hẹp; về bút pháp, ức (nhấn xuống), dương
(nâng cao), tốn (thận trọng trong từng đường
nét), tỏa (hạ dần xuống), trì (khoan thai), tốc
(viết nhanh, nét bút khoáng đạt), hoàn (thu
bút lại), khẩn (viết gấp tùy hứng), khinh (nhẹ
nhàng), trọng (nặng tay, tạo hình nét đậm);
về kết cấu, có thưa có dày, thể chữ có to có
nhỏ, có dài có ngắn; giữa chữ viết và khoảng
trống xung quanh luôn tạo ra sự tương phản
giữa sáng – tối, cứng – mềm, thẳng – cong
v.v... Rõ ràng, các yếu tố tương phản phức
tạp đó cấu thành phép biện chứng “Vi nhi bất
phạm, hòa nhi bất đồng” (违而不范，和而不
同), “nương tựa, hòa quyện vào nhau, nâng
đỡ nhau làm cho tác phẩm thư pháp đạt được
giá trị thẩm mỹ cao, thần khí vừa sinh động,
khoáng đạt, lại cân đối, thanh tú, đường nét hô
ứng hài hòa” (Zuo và cộng sự, 2003, tr. 52).
chỉ mối quan hệ giữa các hình thái này. Thế
là sức mạnh nội tại quyết định Hình, đồng
thời thông qua Hình để thể hiện tồn tại tự
thân. Hình và Thế trong các tác phẩm thư
pháp gắn kết chặt chẽ không thể tách rời.
Hình Thế của thư pháp thực chất cấu thành
chương pháp, chỉ khi hiểu được triết lý âm
dương tương sinh tương khắc mới có thể lý
giải được sự ảo diệu trong biến đổi của nghệ
thuật thư pháp, đó là hình thức thẩm mỹ của
kết cấu bố cục” (Qiu, 2005, tr. 156). Trên
thực tế, sắp xếp đồng đều tất cả các đường
nét và cấu trúc một cách đơn điệu để tạo ra
sự thống nhất của thư pháp là khó khả thi.
Chỉ có thể là các đường nét cân xứng tương
đối, các nét bút đậm nhạt lớn bé đan xen
trong một bố cục cấu trúc tổng thể hài hòa,
cân bằng giữa hư và thực. Không chỉ vậy,
nghệ thuật thư pháp còn là phương thức để
nhà thư pháp giãi bày cảm xúc tâm tình, tìm
tới chốn bình yên, thanh tịch trong tâm hồn
giữa những trần tục, bộn bề của cuộc sống.
Tinh thần triết học độc đáo “Thiên -
Nhân hợp nhất” là cốt lõi của tinh thần nhân
văn, luôn chiếm vị trí chủ đạo trong văn hóa
Hoa Hạ, trở thành nét văn hóa truyền thống
lâu đời xuyên suốt chiều dài lịch sử văn hóa
và nghệ thuật dân tộc. “Thiên – Nhân hợp
nhất” lấy quan hệ giữa Trời và Người làm
trung tâm để xem xét vấn đề nhân sinh và vũ
trụ, luân lý đạo đức, quan niệm giá trị, ý thức
thẩm mỹ, cội nguồn tư tưởng, sâu xa hơn là
cảnh giới mà con người theo đuổi. Có thể
thấy, ý nghĩa triết lý “Thiên - Nhân hợp
nhất”đ ã thực sự được quán triệt trong sáng
tạo thư pháp. Danh sĩ nổi tiếng thời Đông
Hán là Thái Ung từng bày tỏ sự tán đồng
quan điểm này: “Nhà thư pháp phải lĩnh hội
được sự đối lập, thống nhất của thiên địa vạn
vật, khiến mình dung hòa với thế giới tự
nhiên, đạt đến cảnh giới thiên nhân hợp
nhất” (Zhang, 2020, tr. 91).
Trong dòng chảy lịch sử, hình – âm
– nghĩa của chữ Hán đến nay đã có những
biến đổi rất lớn. Đi sâu tìm hiểu nội hàm văn
hóa của thư pháp Trung Hoa phần nào giúp
chúng ta lý giải và nhận thức về chân lý vũ
trụ. Thiếu đi các yếu tố triết học, thư pháp sẽ
thiếu đi một giá trị lớn về mặt tư tưởng.
Không có thư pháp, triết học lại mất đi một
kênh truyền tải hiệu quả, cô đọng và hàm
súc. Vì vậy, khi nghiên cứu thư pháp, chúng
ta cần đặc biệt chú ý đến yếu tố triết học song
song với yếu tố nghệ thuật của tác phẩm.
4. Kết luận
Nếu văn hoá được xem là một tổng
thể các hệ thống tín hiệu do con người sáng
tạo nên thì ngôn ngữ, đặc biệt chữ viết là một
trong những hệ tín hiệu tiêu biểu, hoàn chỉnh
nhất và cần thiết nhất để hình thành và phát
triển của xã hội loài người. Chữ Hán gắn liền
với lịch sử Trung Quốc, ghi lại những chặng
đường phát triển và sáng tạo của từng giai
Sáng tạo thư pháp theo đuổi sự hài
hòa và thống nhất trong chỉnh thể và quan
niệm nghệ thuật. Trong đó, “Hình là chỉ hình
thái cụ thể của chữ, bao gồm đường nét, Thế
NGHIÊN CỨU NƯỚC NGOÀI, TẬP 37, SỐ 2 (2021)
170
He, B. W. (2006). Shufa yu Zhongguo wenhua.
đoạn lịch sử và nền văn hoá đó. Cùng với đó,
nghệ thuật thư pháp ở mỗi chặng đường lịch
sử cũng góp phần tôn vinh giá trị nghệ thuật
văn hóa của dân tộc Trung Hoa. Qua quá
trình lịch sử lâu dài, diễn biến của thư pháp
chữ Hán từ chữ giáp cốt, chữ kim, đến chữ
triện, chữ lệ, chữ thảo, chữ khải, chữ hành.
Nghệ thuật thư pháp đã đưa chữ Hán vượt
khỏi chức năng truyền tải thông tin của văn
tự để trở thành môn nghệ thuật tiêu biểu,
giàu ý nghĩa biểu trưng của tinh hoa văn hóa
Hoa Hạ. Thư pháp không chỉ hun đúc giá trị
nhân văn mà còn thể hiện nội hàm văn hóa
sâu sắc. Nó mang đậm dấu ấn hơi thở của
thời đại lịch sử, ẩn chứa nội hàm triết học
của vạn vật trong vũ trụ, thể hiện tâm hồn và
cốt cách thanh tao hay sự khổ luyện, tu tâm
thành đạo của các danh gia thư pháp.
Sanqin Chubanshe.
Lê, T. Đ. (2007). Quá trình diễn biến và phát triển của
thư pháp Trung Hoa. Tạp chí Hán Nôm,
80(1), 72–81.
Lou, Y. L. (2007). Zhongguo de pinge. Dangdai
Zhongguo Chubanshe.
Minh Đức, T. T. A. (2010). Nhà chùa và thư pháp Việt.
Nguyễn, A. T. (2020). Cội nguồn lịch sử và ý nghĩa
văn hóa của hội họa truyền thống Trung
Hoa. Tạp chí Nghiên cứu Nước ngoài, 36(2),
Nguyễn, T. (2010). Chữ người tử tù. Trong T. L.
Phan, N. T. Lã, Đ. S. Trần, M. T. Bùi, A Lê,
N. C. Lê, T. H. Nguyễn, K. H. Đỗ, X. N.
Nguyễn, Đ. P. Đoàn, D. Q. Vũ, N. T. Trần,
T. T. T. Trịnh, B. T. Hà & T. T. V. Đoàn
(biên tập), Ngữ văn 11 (Tập 1, tr. 112). Nxb
Giáo dục Việt Nam.
Thư pháp Trung Hoa có quan hệ mật
thiết với nhiều thể loại văn học và nghệ thuật
khác như triết lý của triết học, sự thâm trầm
của lịch sử, sự tinh tế của thơ ca, sức hút của
hội họa v.v… Chỉ khi chữ viết thâm nhập
vào quan niệm, ý thức, văn hóa dân tộc, khái
niệm nghệ thuật đặc sắc mới được hình
thành. Khai thác yếu tố nội hàm văn hóa
trong nghệ thuật thư pháp Trung Hoa một
cách khéo léo sẽ giúp cho việc dạy học ngôn
ngữ và văn hóa nói chung, Đất nước học
Trung Quốc nói riêng càng thêm cuốn hút,
từ đó phát huy giá trị thẩm mỹ và giá trị nhân
văn trong quá trình giáo dục tri thức ngôn
ngữ – văn hóa, nâng cao hiệu quả trau dồi
khả năng tư duy liên tưởng và tình yêu thiên
nhiên, đất nước, con người cho sinh viên.
Niu, Zh. G. (1998). Tang Taizong xinmu zhong de
Wang Xizhi. Shanxi Shifandaxue xuebao
(zhexue shehui kexueban), (3).
Phạm, H. Q. (2004). Thư pháp chữ Hán - Lý thuyết và
Thực hành. Nxb Mũi Cà Mau.
Qiu, Zh. Zh. (2005). Shufa de xingtai yu chanjie.
Zhongguo renmin daxue Chubanshe.
Trần, K. Đ. (2016, September 21). Thư pháp và họa
pháp
Trung
Hoa
–
Nhật bản.
/36kientruc10.html
Vũ, Đ. L. (1940). Ông đồ. Trong K. P. Nguyễn, H. K.
Nguyễn, M. T. Nguyễn, Đ. S. Trần, A Lê, Q.
B. Diệp, D. Hồng, K. H. Đỗ, M. H. Bùi, Q.
H. Lê, X. T. Lê, N. T. Lã, N. T. Đỗ & V. T.
Phùng (biên tập), Ngữ văn 8 (Tập 2, tr. 9).
Nxb Giáo dục Việt Nam.
Vũ, T. Đ. L. (2010). Chữ Tâm trong thư pháp. Nxb
Tổng hợp TPHCM.
Xinhua. (2018, November 1). Giáp Cốt Văn một lần
nữa làm rung động thế giới. CRIonline.
Tài liệu tham khảo
Cao, J. P. (2018). Yan Zhenqing: Ji zhi wengao mantan.
1067/j.2018.04.008
Xu, J. (2008). Wang Xizhi Lantingxu shangxi.
Wenxue jiaoyu (shang), (10), 74-75.
Chu, T. P. (2019, February 3). Viết chữ, là họa tâm
mình
trên
giấy.
Lao
động.
Yang, F. (2013). Sushi yu Hanshitie. Guo qi, (11),
124-125.
Zhang, Zh. Y. (2020). Qianxi Zhongguo shufa de
Gu, Y. (2007). Wang Xizhi de duliang. Xin
changzheng, (14), 60.
yishu yu wenhua neihan. Mu dan, (6), 90-91.
NGHIÊN CỨU NƯỚC NGOÀI, TẬP 37, SỐ 2 (2021)
171
Zuo, H. L., Pei, X. Sh., & Jiang, X. (2003). Lun
chuantong wenhua dui Zhongguo shufa de
yingxiang. Jiaozuogong xueyuan xuebao
1067/j.2018.04.00810.16698/j.hpu(social.sc
iences).1673-9779.2003.01.016
(shehui
kexueban),
4(1),
50-52.
THE CULTURALCONNOTATION OFCALLIGRAPHY:
ANAQUIFER OFTHE HUAXIATRADITION
Nguyen Anh Thuc
Faculty of Chinese Language and Culture, VNU University of Languages and International Studies,
Pham Van Dong, Cau Giay, Hanoi, Vietnam
Abstract: In the programs of language teaching, culture and country studies for the third year
students at University of Languages and International Studies – VNU, we have researched, analysed and
published several articles on cultural and artistic values related to Chinese music, dance and traditional
painting. In this article, we dedicate ourselves to explaining, comparing, analysing and elucidating “The
cultural connotation of calligraphy - an aquifer of the Huaxia tradition” through the formation and
development of Chinese calligraphy - the famous traditional art considered “a poem with no words, a
dance with no steps, a painting with no pictures or music with no sound”. We wish to contribute a useful
reference for teaching and learning Chinese language and culture for Vietnamese students, thereby
promoting the aesthetic and humane values in education, improving creative thinking and nurturing the
love of nature and patriotism.
Keywords: calligraphy, cultural connotations, tradition, inheritance, the unity of human and nature
17 trang
28540
Free
Bạn đang xem tài liệu "Nội hàm văn hóa thư pháp: Mạch ngầm văn hóa truyền thống Hoa Hạ", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- noi_ham_van_hoa_thu_phap_mach_ngam_van_hoa_truyen_thong_hoa.pdf
