Sự vận động của văn học hiện thực pháp cuối thế kỷ XIX

TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN HIẾN

TẬP 6 SỐ 3

SỰ VẬN ĐỘNG CỦA VĂN HỌC HIỆN THỰC PHÁP CUỐI THẾ KỶ XIX

Hà Thị Thu Phương

Trường Đại học Văn Hiến

[email protected].vn

Ngày nhận bài: 24/9/2018; Ngày duyệt đăng: 17/12/2018

TÓM TẮT

Qua khảo sát các công trình nghiên cứu về dòng văn học hiện thực trong văn học Pháp thế kỷ

XIX được công bố từ thập niên 80 của thế kỷ XX đến nay, chúng tôi nhận thấy rằng nhiều nhà nghiên

cứu đã hết lời ca ngợi phương pháp sáng tác và ý nghĩa của văn học hiện thực phê phán nhưng hạ

thấp giá trị của dòng văn học tự nhiên chủ nghĩa, xem văn học tự nhiên chủ nghĩa là dòng văn học

suy đồi. Bài báo này nhằm chứng minh rằng Chủ nghĩa tự nhiên là một bộ phận trong dòng văn học

hiện thực, không thể xếp vào dòng văn học suy đồi và có nét khác biệt trong phương pháp sáng tác.

Từ khóa: văn học hiện thực, văn học Pháp, Chủ nghĩa tự nhiên, văn học Công xã Paris

The movement of realism in the late Nineteenth century French literature

Abstract

Through surveys of works on realistic literature in French literature in the nineteenth-century,

published since the 80s of the twentieth century, we found that many researchers have praised the

writing method and the meaning of critical realist literature but lowered naturalist literature, and

considered natural literature as a decadent literary line. This paper aims to prove that Naturalism

is a part of the realism literature which cannot be classified as decadent literature because

Naturalism looks at real life from the perspective of real natural history.

Keywords: Realism, French literature, Naturalism, The Paris commune literature.

đạt được những thành tựu đáng kể với những tài

năng văn chương kiệt xuất như Honoré de

Balzac, Stendhal, Gustave Flaubert, Émile Zola,

Guy de Maupassant, Juyl Valex… Văn học hiện

thực Pháp với biến thể của nó là chủ nghĩa tự

nhiên đã có tầm ảnh hưởng sâu rộng, không chỉ

ở Pháp mà còn lan tỏa ra nhiều nước khác trên

thế giới. Ngoài ra, các dòng văn học khác như

trường phái Thi sơn, chủ nghĩa tượng trưng, văn

học viễn tưởng, văn học kỳ ảo, văn học công xã

Paris… cũng đạt được những thành tựu rực rỡ.

Bài viết này nhằm mục đích tổng hợp tri thức

về đặc điểm thẩm mỹ văn học hiện thực chủ

nghĩa trong từng giai đoạn khác nhau, trên cơ sở

đó chỉ ra sự vận động của dòng văn học này ở

cuối thế kỷ XIX, mà minh chứng rõ ràng nhất là

sự ra đời của chủ nghĩa tự nhiên như một phản

ứng chống lại nguyên tắc thẩm mỹ của văn học

1. Đặt vấn đề

Nước Pháp thế kỷ XIX đã chứng kiến sự thay

đổi to lớn về chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội…

do sự tác động của những thành tựu khoa học -

kỹ thuật và sự khẳng định quyền lực mạnh mẽ

của giai cấp tư sản. Cuộc cách mạng tư sản

tháng 2-1848 chính là dấu mốc quan trọng đánh

dấu bước chuyển mình về lịch sử - xã hội và

chính sự thay đổi trong hiện thực đời sống, tính

đa diện của nó đã tác động đến các nhà văn dẫn

đến sự thay đổi về tư duy nghệ thuật của họ.

Trong sự thay đổi chung ấy, văn học Pháp cuối

thế kỷ XIX cũng có sự thay đổi khuynh hướng

thẩm mỹ rõ rệt.

Lịch sử văn học Pháp thế kỷ XIX ghi dấu sự

thành công rực rỡ của hai dòng văn học lớn,

quan trọng nhất là văn học lãng mạn và văn học

hiện thực, trong đó dòng văn học hiện thực đã

39

VAN HIEN UNIVERSITY JOURNAL OF SCIENCE

VOLUME 6 NUMBER 3

hiện thực phê phán và cao trào văn học Công xã

Paris – dòng văn học ca ngợi người lao động có

tác động lớn đến văn học xã hội chủ nghĩa Việt

Nam thế kỷ XIX.

Tại Việt Nam, rất nhiều nhà nghiên cứu văn

học phương Tây đã bàn đến đặc điểm thẩm mỹ

văn học hiện thực Pháp cuối thể kỷ XIX. Đó là

những công trình nghiên cứu chuyên sâu về các

phong trào văn học như: văn học hiện thực phê

phán - Lê Nguyên Cẩn (2014), Đỗ Đức Dục

(1972, 1981), Đỗ Đức Hiểu (1978), Đặng Anh

Đào và cộng sự (2012),… văn học Công xã

Paris - mà tiêu biểu là Thái Thu Lan (1991,

là dòng văn học tự nhiên chủ nghĩa, xem như

một biến thiên của chủ nghĩa hiện thực ngày

càng được sự quan tâm của các nhà nghiên cứu

văn học. Qua bài viết này, tác giả cũng mong

muốn góp thêm một cách nhìn sự vận động của

văn học Pháp cuối thế kỷ XIX, trong đó, tác giả

muốn nhấn mạnh chủ nghĩa tự nhiên là một bộ

phận không thể tách rời của chủ nghĩa hiện thực,

nó là một hình thái mới của chủ nghĩa hiện thực

khi các đặc điểm thẩm mĩ của chủ nghĩa hiện

thực phê phán không còn được chào đón như

trước nữa.

2. Sự phân hóa mạnh mẽ của tiếng nói văn

học nửa sau thế kỷ XIX

2001)…; văn học tự nhiên chủ nghĩa - tác giả

tiêu biểu là Lê Ngọc Tân (2002)…; Ngoài ra còn

có một số nhà nghiên cứu đã quan tâm đến sự

vận động của cả dòng văn học hiện thực như: Lê

Hồng Sâm, Đặng Thị Hạnh (1981), Lê Hồng

Sâm (1989), Hoàng Nhân (1997), Phùng Văn

Tửu, Lê Hồng Sâm (chủ biên) (2005), Nguyễn

Hữu Hiếu (2010), Hà Thị Thu Phương (2016)…

Một số công trình của nước ngoài đã được dịch

ra tiếng Việt, xuất bản tại Việt Nam như

Fortassier (1982; Nguyễn Thanh dịch, 1999),

De Ligny, Rousselot (1998; Trịnh Thu Hồng,

Đỗ Phương Mai dịch, 1998), Сучков Б.Л.

(1977a; Hoàng Ngọc Hiến và cộng sự 1980),

Сучков Б.Л. (1977b; Hoàng Ngọc Hiến và cộng

sự dịch, 1982), Darcos (1992; Phan Quang Định

dịch, 1997)… Đây là những công trình được

đánh giá cao và là nguồn tài liệu tham khảo quý

của các nhà nghiên cứu văn học phương Tây,

đặc biệt là văn học Pháp. Tuy nhiên, do ảnh

hưởng của hoàn cảnh lịch sử, văn hóa nước ta

trước đây nên một số đánh giá về dòng văn học

này còn chưa thỏa đáng, tiêu biểu nhất là việc

hạ thấp thái quá giá trị của chủ nghĩa tự nhiên,

đề cao quá mức dòng văn học Công xã Paris

trong dòng chảy văn học hiện thực Pháp cũng

như những ảnh hưởng của nó đối với các nền

văn học khác (cụ thể là văn học hiện thực Việt

Nam), nhất là những tác phẩm được xuất bản

trước 1986. Hiện nay, tư duy nghệ thuật đã được

thay đổi (do những ảnh hưởng của những luồng

văn hóa, tư tưởng mới) nên vấn đề trả lại giá trị

vốn có cho các dòng văn học hiện thực, đặc biệt

Nếu bối cảnh văn học Pháp nửa đầu thế kỷ

XIX chủ yếu được kiến tạo bởi Chủ nghĩa hiện

thực và Chủ nghĩa lãng mạn, thì đến nửa cuối

thế kỷ XIX, đời sống văn học ấy có những sự

thay đổi mạnh mẽ với sự xuất hiện nhiều khuynh

hướng mới, tên gọi mới tạo nên tiếng nói đa

thanh, phức điệu.

Trong lĩnh vực thơ ca, phái Parnasse (Thi

sơn) với các tác giả tiêu biểu Théophile Gautier,

Leconte de Lisle… chủ trương “nghệ thuật vị

nghệ thuật”, thơ ca “vô cảm” và đề cao yêu cầu

về sự gọt giũa ngôn từ. Những nhà thơ như

Charles Baudelaire, Paul Verlaine, Arthur

Rimbaud…, ban đầu là thành viên của phái thơ

này nhưng sau đó họ cũng nhanh chóng ly khai,

hình thành một trong những hiện tượng thơ hết

sức quan trọng cuối thế kỷ XIX là chủ nghĩa

tượng trưng.

Dòng văn học viễn tưởng, tiêu biểu là Jules

Verne với các tác phẩm như Hai vạn dặm dưới

đáy biển, Vòng quanh thế giới trong 80 ngày,

Hành trình vào tâm trái đất…, không chỉ thu hút

các em nhỏ mà còn cả người lớn.

Dòng văn học kỳ ảo cũng xuất hiện, thậm chí

ngay cả những nhà văn được coi là hiện thực vẫn

dùng yếu tố kì ảo để làm phương tiện phản ánh

hiện thực (chẳng hạn những tác phẩm được sáng

tác vào những năm cuối đời của Guy de

Maupassant như Người đã khuất, Le Horla,…).

Dòng văn học hiện thực vẫn tiếp tục sứ mệnh

của nó, tiếp tục phát huy sở trường là quan sát,

phân tích cuộc sống thường ngày, ngay trong

40

TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN HIẾN

TẬP 6 SỐ 3

lòng thực tại dù mỗi nhà văn có nét riêng trong

phong cách sáng tác. Hai phong trào cuối thế kỷ

XIX được coi là sự tiếp nối của chủ nghĩa hiện

thực cổ điển là Chủ nghĩa tự nhiên và Văn học

Công xã Paris. Sự tiếp nối và thay đổi đặc điểm

thẩm mỹ của hai phong trào văn học này sẽ được

trình bày trong phần sau.

Tóm lại, văn học Pháp cuối thế kỷ XIX từng

bước có sự phân hóa mạnh mẽ gắn liền với

những hoàn cảnh lịch sử và bối cảnh văn học

mới. Điều này phản ánh một bước đi mới của

văn học trên con đường làm mới mình, phù hợp

với hoàn cảnh lịch sử - xã hội và tư duy của con

người trong hoàn cảnh lịch sử và tri thức mới.

3. Sự tiếp tục truyền thống hiện thực

Năm 1848 được coi là năm bản lề phân định

văn học Pháp giai đoạn đầu và cuối thế kỷ XIX.

Từ năm này, một loạt sự kiện chính trị, khoa

học, tư tưởng… đã làm cho đời sống vật chất

cũng như tinh thần của người dân thay đổi, từ

đó, nó tác động, làm thay đổi phương thức tư

duy nghệ thuật của các nhà văn theo khuynh

hướng tả thực.

Sự thay đổi quá nhanh chóng của kinh tế,

khoa học, kỹ thuật đã làm nhiều nhà văn cảm

nhận rõ sự thay đổi của phẩm chất con người,

mở rộng ra là sự thay đổi cơ chế vận hành của

xã hội. Các cuộc chiến làm cho nước Pháp trở

nên kiệt quệ, sự đớn hèn của giai cấp thống trị

trước cảnh đất nước bị xâm lăng đã khiến người

dân cần lao khát khao đời sống mới tốt đẹp hơn

tức giận đứng lên thành lập Công xã (1881).

Những thành tựu mới về tư tưởng đã làm thay

đổi tư duy của mọi người về thế giới khi cho

rằng: “thế giới là một thực thể khách quan luôn

biến đổi và phát triển, mà động lực là những

nhân tố tự nhiên chứ không phải do một lực

huyền bí phi vật chất nào đó chỉ huy” (Nguyễn

Như Hiền và cộng sự, 2005: tr. 31). Học thuyết

tiến hóa của Charles Darwin ảnh hưởng lớn đến

Claude Bernard, tác giả cuốn Nhập môn y học

thực nghiệm – cuốn sách có vai trò mở đường

cho việc áp dụng phương pháp thực nghiệm vốn

đã được sử dụng trong vật lý và hóa học vào y

học. Chính bước phát triển mới này của y học

thực nghiệm đã làm cho Émile Zola kết hợp với

lý thuyết về tự nhiên và di truyền của Lucas và

lý thuyết về tiểu thuyết thực nghiệm của

Hippolyte Taine, tiến hành một bước tiến mới

nữa của khoa học thực nghiệm là áp dụng

phương pháp thực nghiệm trong nghiên cứu tự

nhiên vào nghiên cứu xã hội qua sáng tạo văn

chương, đề xuất lý thuyết mỹ học tự nhiên chủ

nghĩa trong văn học, cái mà Zola gọi chung là

“tiểu thuyết thực nghiệm”.

Tất cả các sự kiện lịch sử cũng như những

thành tựu về khoa học và tư tưởng đã làm thay

đổi nhận thức của các nhà văn nhạy cảm với

hiện thực đời sống, những nhà văn dùng ngòi

bút “tả chân” để tái hiện, phân tích, lý giải, nhận

định hiện thực. Đặc biệt, sự thay đổi nhận thức

về nguồn gốc loài người đã làm thay đổi hoàn

toàn nhận thức về số phận của con người mà mở

rộng ra là sự vận động của xã hội. Sự thay đổi

nhận thức về cuộc sống theo con mắt của một

nhà khoa học đã khiến cho dòng văn học hiện

thực lấy bút pháp miêu tả theo kiểu “nhân vật

điển hình trong hoàn cảnh điển hình” không còn

hấp dẫn với các nhà văn theo khuynh hướng “tả

chân”, một biến thiên mới của dòng văn học này

ra đời là Chủ nghĩa tự nhiên, một dòng văn học

lấy việc phản ánh cuộc sống theo kiểu “chụp

ảnh”, “khách quan tuyệt đối”.

Văn xuôi tả chân Pháp thế kỷ XIX có nguồn

gốc từ dòng văn học thế tục tồn tại ngay từ trong

văn học dân gian, biến đổi theo từng thời kì khác

nhau phụ thuộc vào sự nhận thức của con người

trước cuộc sống. Thời kỳ trung cổ, phong kiến

là thời kỳ con người theo triết lý khắc kỷ, cảm

xúc về cái đẹp ít nằm nơi trần thế mà ở nơi thiên

đàng, vì vậy dòng văn học tả chân ít được quan

tâm. Đến thời kỳ Phục hưng, dưới sự tác động

to lớn của nền văn hóa Hy-La tràn đầy tính thế

tục, triết lý khắc kỷ bị xem xét lại, lúc này văn

học bắt đầu thể hiện sự say mê trước vẻ đẹp đầy

tự do, phóng khoáng của cuộc sống trần thế, đề

cao những khát vọng rất đẹp, rất nhân văn của

con người. Văn chương thời kỳ cổ điển lại nhằm

mục đích đề cao việc từ bỏ tình cảm cá nhân để

thực hiện nghĩa vụ đối với đất nước mà thực chất

là phục vụ lợi ích của giai cấp tư sản đang lên

và ngầm hạ thấp vai trò của giai cấp quý tộc

41

VAN HIEN UNIVERSITY JOURNAL OF SCIENCE

VOLUME 6 NUMBER 3

phong kiến. Văn xuôi thời kỳ Ánh sáng hướng

nhiều hơn đến mục tiêu thế tục, xem xét nhiều

hơn mối quan hệ giữa cảm xúc với ngoại giới.

Dù văn học thời đại Phục hưng và Ánh sáng rất

giàu tính hiện thực nhưng nó vẫn chưa phải là

Chủ nghĩa hiện thực như chúng ta thường hiểu

vì màu sắc hiện thực trong văn học những thời

đại này mới có “giá trị như là một sự bổ sung

cần thiết để nhà văn đạt đến mục đích tối hậu là

khẳng định những ngọn cờ tư tưởng của thời

đại” (Nguyễn Hữu Hiếu, 2010: tr. 21). Chỉ đến

thế kỷ XIX, dòng văn học hiện thực mới thực sự

ra đời với tư cách một trào lưu và với quan điểm

thẩm mỹ rõ ràng rằng: mỗi tác phẩm văn học

đều hướng tới mục đích tái hiện một cách chính

xác, đầy đủ, chân thực môi trường xã hội và thời

đại, từ đó, nhà văn phân tích (qua nghệ thuật và

bằng nghệ thuật) các mối quan hệ giữa con

người với môi trường sống phong phú, phức tạp,

thường xuyên biến đổi, đồng thời khái quát

những qui luật của hiện thực bằng hình tượng

nghệ thuật.

Chủ nghĩa hiện thực Pháp thế kỷ XIX ra đời

trong hoàn cảnh lịch sử cụ thể là giai đoạn thắng

thế của chủ nghĩa tư bản và sự lên ngôi của lối

sống vật chất, khi con người quan tâm đến đời

sống trần thế nhiều hơn. Dòng văn học này có

tham vọng phản ánh, phân tích mọi mặt của hiện

thực đời sống và hiện thực tâm hồn, tìm hiểu cơ

chế vận hành của xã hội. Đây là dòng văn học

chịu sự chi phối rất lớn của hiện thực (mà hiện

thực luôn có sự biến đổi quanh co, phức tạp), vì

vậy, các nhà văn hiện thực luôn tìm kiếm những

phương thức, phương tiện (theo họ là hữu hiệu)

để tái hiện lại hiện thực xã hội đang thay đổi đầy

sinh động ấy. Mỗi nhà văn có cách nhìn về cuộc

sống theo hướng riêng. Từ cách nhìn cuộc sống

ấy, họ có cách thể hiện quan điểm riêng về cuộc

sống qua sáng tác của mình. Các sáng tác của

những nhà văn hàng đầu của dòng văn học hiện

thực đầu thế kỉ XIX như Stendhal, Balzac,

Gustave Flaubert… đều chứng minh khả năng

thâu tóm đời sống của nghệ thuật thông qua tìm

hiểu mối quan hệ giữa môi trường sống và con

người, qua sự cá thể hóa, khái quát hóa bằng

cách xây dựng những điển hình nghệ thuật. Các

sáng tác của Balzac, Stendhal, Gustave

Flaubert, Guy de Maupassant, Émile Zola và

các tác giả khác là minh chứng rõ rệt, chứng

minh rằng, cho đến thế kỷ XIX khó có thể có

một mô hình văn học nào có sức mạnh lớn lao

trong việc thể hiện bức tranh đời sống cũng như

khái quát những quy luật của đời sống như văn

học hiện thực chủ nghĩa.

Nếu giai đoạn đầu thế kỷ XIX văn xuôi tả

chân thiên về quan sát, phân tích hiện thực xã

hội mang tầm bao quát cao với đại diện xuất sắc

nhất là Balzac thì đến cuối thế kỷ XIX, Chủ

nghĩa tự nhiên đã ra đời do Émile Zola khởi

xướng lại có màu sắc khác biệt, mang dấu ấn

thời đại rõ rệt. Qua nhiều bài viết của mình từ

1871-1880 (Zola, 1981a, 1981b), Zola đề xuất

phương pháp sáng tác chung mới là sáng tác văn

chương theo mô hình khoa học thực nghiệm và

liệt kê một số nhà văn vào dòng văn học tự nhiên

chủ nghĩa. Bởi lẽ, dưới sự tác động của những

tiến bộ khoa học thực nghiệm, nhất là sinh học,

cũng như những mặt trái của nền kinh tế tư bản

chủ nghĩa, con người cảm thấy hoài nghi: ngoài

quy luật vận động của xã hội mà mọi người đã

nhận ra còn yếu tố quan trọng nào khác nữa

đang âm thầm điều khiển số phận của con người

cũng như điều khiển sự vận động của xã hội,

điều này theo Émile Zola là yếu tố sinh vật, tức

là yếu tố thuộc về thể chất tự nhiên, thuộc về di

truyền. Sự hoài nghi đó là kết quả của tinh thần

đề cao vai trò của khoa học nhưng cũng là do

lúc này con người đã cảm nhận được sự giới hạn

của khoa học trong việc giải thích các hiện

tượng đời sống, giải thích sự trống rỗng trong

tâm hồn con người trước bộn bề vật chất. Chính

trong hoàn cảnh đó, Émile Zola đã nhận ra kiểu

văn học hiện thực cổ điển “ngoài sự chính xác

của các chi tiết ra còn phải nói đến sự thể hiện

chính xác những tính cách điển hình trong hoàn

cảnh điển hình” (F. Engels) không còn thỏa

mãn được yêu cầu thẩm mỹ nữa. Ông đã tập hợp

được rất nhiều nhà văn lớn cùng thời để bàn bạc,

nêu một kiểu tư duy sáng tác mới phù hợp hơn

với hoàn cảnh lịch sử - xã hội và nhận thức của

con người về hiện tại. Những ý kiến trao đổi ấy

được tập hợp trong cuốn Những buổi tối ở

42

TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN HIẾN

TẬP 6 SỐ 3

Médan và một mô hình văn học mới được khai

sinh là Chủ nghĩa tự nhiên. Tất nhiên, các quan

điểm sáng tác của Chủ nghĩa tự nhiên không

phải hoàn toàn mới mẻ khi Zola lập thuyết. Thực

chất, Chủ nghĩa tự nhiên vẫn nằm trong dòng

chảy của Chủ nghĩa hiện thực, nó đã có những

manh nha từ trước đó, thậm chí một vài khía

cạnh mĩ học của Chủ nghĩa tự nhiên đã xuất hiện

ngay trong thời kỳ Chủ nghĩa hiện thực cổ điển.

Mặc dù còn có những ý kiến khác nhau và bản

thân Chủ nghĩa tự nhiên cũng bộc lộ một số hạn

chế nhưng đây vẫn là trào lưu có ảnh hưởng lớn,

chủ đạo của văn xuôi cuối thế kỷ XIX.

Với tư cách là nhà văn hàng đầu của Chủ

nghĩa tự nhiên, Zola mong muốn bộ tiểu thuyết

Gia đình Rougon - Macquart (1871-1893) của

ông có thể sánh ngang với bộ Tấn trò đời của

Balzac nhưng với phương thức sáng tác khác.

Ông mong muốn “tác phẩm của tôi sẽ là khoa

học hơn là xã hội... muốn vẽ nên xã hội hiện đại,

mà chỉ một gia đình thôi, để chỉ ra vai trò của

huyết thống đang thay đổi những môi trường”

(Nguyễn Thị Anh Thảo, 2001: tr.62). Sự ra đời

của Chủ nghĩa tự nhiên (Naturalisme) đã đáp

ứng được nhu cầu đổi mới lối viết của văn học

hiện thực khi đó đang dần bế tắc. Chủ nghĩa tự

nhiên trong văn học có nội hàm là sáng tác văn

chương phản ánh mọi hiện tượng phong phú của

tự nhiên, của cuộc sống bằng cách ghi chép lại

cuộc sống một cách tỉ mỉ, chân thực, khách quan

dựa trên các phương pháp của khoa học tự

nhiên. Các nhà văn tự nhiên chủ nghĩa bị ảnh

hưởng sâu sắc bởi các công trình khoa học

Nguồn gốc các loài của Dawin, Mở đầu nghiên

cứu về y học thực nghiệm của Claude Bernard,

phương pháp khoa học thực chứng của Comte

và của Taine… và cố gắng dùng văn chương để

minh chứng những tri thức của khoa học tự

nhiên mới mẻ trong đó, cái mà họ đã hào hứng

coi là đúng đắn.

thực một cách hoàn toàn khách quan và tỉ mỉ

ngay cả những khía cạnh tầm thường nhất” (Lê

Ngọc Tân, 2002: tr. 29). Mọi hành động phải

dựa trên sự nghi ngờ, thậm chí nghi ngờ chính

bản thân mình nhưng phải tin vào khoa học. Chỉ

có sự nghi ngờ mới có thể giúp chúng ta tìm đến

được hiểu biết tuyệt đối và chỉ không nghi ngờ

nữa khi tìm được quy luật vận hành của tự nhiên.

Áp dụng phương pháp thực nghiệm, Zola muốn

tìm ra hiện thực thực sự của cuộc sống chứ

không phải là hiện thực bên ngoài. Cách làm đó

của các nhà tự nhiên chủ nghĩa giúp cho kết quả

khoa học được thừa nhận ở mọi nơi, giúp giải

phóng con người ra khỏi những vấn đề còn mơ

hồ, ảo tưởng.

Bộ tiểu thuyết Gia đình Rougon - Macquart

gồm có 20 tiểu thuyết với khoảng 1200 nhân vật

ở tất cả các tầng lớp xã hội khác nhau nhưng

Zola chú ý nhất là tầng lớp dưới đáy xã hội, coi

họ là đối tượng thẩm mỹ chính của văn học.

Người thợ là nhân vật chính trong rất nhiều tác

phẩm của ông như Quán rượu, Germinal, Con

vật người… Ở đó, những người lao động, dưới

ngòi bút chịu ảnh hưởng của thuyết sinh tiến hóa

của Darwin, đã bị yếu tố sinh vật điều khiển kiểu

“con vật - người” theo quy luật của “chủ nghĩa

Darwin xã hội” (Nguyễn Thị Anh Thảo, 2001:

tr. 63), “mạnh được yếu thua”… do sự thúc đẩy

của di truyền từ đời này sang đời khác, của bệnh

lý thần kinh, của xung động tình dục, của thú

tính… tức là phần sinh lý tự nhiên theo kiểu

“một khi con người về cơ bản là vật chất thì bản

chất họ đều giống nhau” (Nguyễn Thị Anh

Thảo, 2001: tr. 64)... Nhà văn ngầm khẳng định

số phận của con người là yếu tố di truyền, nòi

giống, chẳng hạn, anh ta là người mắc bệnh

điên, nghiện rượu, chết sớm... là vì thế hệ trước

của anh ta có người bị như thế. Điều này chứng

tỏ Zola tin tưởng vào thuyết tiền định sinh vật

luận, con người không được tự do lựa chọn cuộc

đời hạnh phúc hay khổ đau cho mình. Tư duy

sáng tác này là điểm khác biệt nghệ thuật tiểu

thuyết của ông so với các nhà văn thời hiện thực

phê phán đầu thế kỷ, đồng thời thực tế đã chứng

minh đây là điểm hạn chế, góp phần trói buộc

sáng tác của ông. Nhưng chính ông cũng bị mâu

Zola xây dựng lý thuyết về Chủ nghĩa tự

nhiên với sự tin tưởng mạnh mẽ vào khoa học.

Tinh thần khoa học trong văn chương thể hiện ở

chỗ nhà văn phải biết cách tôn trọng tài liệu, biết

cách quan sát tỉ mỉ, ghi chép cẩn thận, tập hợp

tư liệu đầy đủ, rồi thực nghiệm “để tái tạo hiện

43

VAN HIEN UNIVERSITY JOURNAL OF SCIENCE

VOLUME 6 NUMBER 3

thuẫn trong tư tưởng khi không thể phủ nhận

được những tác động của xã hội đến số phận của

con người nói chung, các nhân vật trong sáng

tác của ông nói riêng. Có sự mâu thuẫn trong

nhận thức này là vì bản thân Zola rất ham hiểu

biết, quan tâm sâu sắc đến tình hình thời sự và

bản thân luôn bị phương pháp sáng tác của

Balzac ám ảnh rằng: nhà tiểu thuyết phải là thư

ký của lịch sử, chỉ có chức năng ghi chép, không

có quyền được phán xét. Ông cũng bị ảnh hưởng

bởi Taine khi quan tâm đến chủng tộc, hoàn

cảnh và thời điểm cụ thể tức là môi trường sống

cụ thể để đưa ra nguyên nhân dẫn đến khí chất,

tính khí (tempérament) riêng của mỗi người.

Chính mâu thuẫn tư tưởng ấy là một trong

những lý do khiến tác phẩm của Zola vượt qua

được giới hạn của lý thuyết do chính ông đặt ra.

Ông nhận thấy nhiều bất cập của những nhân vật

dưới đáy xã hội và đám đông “ngu dốt” (chữ

của Zola) chứ không phải nhân vật cụ thể điển

hình kiểu Balzac, nhưng ông vẫn bộc lộ rõ sự ưu

ái, tin tưởng vào con người, vào lao động, công

lý, sự thật và tin tưởng vào sự tiến bộ của xã hội

về mặt kinh tế. Đây là điểm còn “lãng mạn”của

Zola. Sự tin tưởng vào con người, vào cuộc sống

này hầu như không còn trong các tác phẩm của

Maupassant khi sự hoài nghi và bi quan đã được

đẩy lên đến mức ám ảnh.

Ảnh hưởng của Zola đối với dòng văn học tả

chân cuối thế kỷ XIX rất lớn. Sau Những buổi

tối ở Médan, một số nhà văn đi theo con đường

ông đã định hướng như Henri Céard, Paul

Alexis, Carl Joris Huysmans…; một số muốn

giảm bớt sự “thô mộc” trong ngôn ngữ hay cách

sử dụng ngữ liệu ngồn ngộn nhưng vẫn trung

thành về đề tài của Chủ nghĩa tự nhiên như

Lucien Descaves, Paul Bonnetain, Gustave

Guiches, Léon Hennique… Để rồi từ cái nền của

Chủ nghĩa tự nhiên, các nhà văn cùng thời và

hậu Zola ở trong nước và cả ở nước ngoài dần

tìm cho mình con đường đi riêng phù hợp với sở

trường của mình. Từ đó, những dấu hiệu của chủ

nghĩa hiện đại đầu thế kỷ XX ra đời mà nhà văn

Lawrence (Anh), James Joyce (Iceland) hay

Marcel Proust (Pháp) là những tác giả tiêu biểu.

Tóm lại, dòng văn học tả chân Pháp cuối thế

kỷ XIX có sự thay đổi gắn liền với sự biến đổi

không ngừng của lịch sử, xã hội, tư duy của con

người. Sự thay đổi đó góp phần làm cho dòng

văn học hiện thực và những hiện tượng văn học

tiếp bước của nó luôn sinh động, hấp dẫn, phù

hợp với sở thích thẩm mỹ của độc giả đương

thời. Sự thay đổi ấy cũng là những bước tiến để

văn học chuyển sang thời kỳ hiện đại, đáp ứng

nhu cầu của độc giả trong thời kỳ mới.

4. Sự hình thành xu hướng thẩm mỹ mới

Năm 1857, Champfleury viết tuyên ngôn của

Chủ nghĩa hiện thực. Thực chất, đó là bản tổng

kết thực tế sáng tạo của các nhà văn hiện thực cổ

điển từ thập niên 30 đến thập niên 50. Tuy nhiên,

tùy vào thời kỳ khác nhau mà thiên hướng xã hội

của các sáng tác được Champfleury đề cập thể

hiện bằng những hình thức khác nhau, qua cái

nhìn, quan điểm khác nhau của nhà văn. Nếu Chủ

nghĩa hiện thực cổ điển (réalisme classique) tạo

nên mô hình văn học thiên về tả chân, tiêu biểu

cho sức mạnh dựa trên quan sát đời sống, phân

tích đời sống, khái quát các quy luật hiện thực đời

sống thông qua các nhân vật điển hình trong hoàn

cảnh điển hình thì càng về cuối thế kỷ XIX, dòng

văn học hiện thực ngày càng biến đổi mạnh mẽ

dưới sự tác động của khoa học, kỹ thuật và sức

mạnh tìm tòi, sáng tạo mới của nhà văn.

Một trong những thay đổi rõ nhất của dòng

văn học hiện thực đó là mức độ ảnh hưởng của

khoa học thực nghiệm. Các nhà văn đã áp dụng

những tiến bộ của khoa học tự nhiên vốn chỉ

dùng trong nghiên cứu tự nhiên vào nghiên cứu

xã hội, để tìm ra bản chất thực sự của sự vận

động của xã hội. Chủ nghĩa hiện thực cổ điển

thịnh trị trong khoảng 30 năm (1830-1860) đã

tạo ra bước ngoặt lớn trong văn học, làm cho

văn học thoát khỏi nỗi đau thế kỷ (le mal du

siècle) và tâm trạng buồn triền miên của Chủ

nghĩa lãng mạn, làm cho văn học mạnh mẽ hơn,

cường tráng và có sinh khí hơn. Mô hình này đã

thăng hoa rực rỡ với những cái tên làm rạng

danh văn học Pháp như Stendhal, Balzac,

Flaubert… Nguyên tắc sáng tạo của giai đoạn

sáng tác này là chi tiết phải chân thật, xây dựng

được nhân vật điển hình trong hoàn cảnh điển

hình. Để có tính điển hình, nhà văn phải biết

44

TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN HIẾN

TẬP 6 SỐ 3

khái quát mạnh mẽ các vấn đề của hiện thực,

quy luật của cuộc sống đồng thời cũng rất thành

công trong việc cụ thể hóa, sinh động hóa nhân

vật để phân biệt nhân vật này với nhân vật khác.

Balzac từng khẳng định “tôi chẳng bịa ra cái gì

cả”. Khẳng định điều đó không có nghĩa là

Balzac và các nhà hiện thực cổ điển chỉ chép lại,

chụp ảnh lại cuộc sống (theo cách thức Émili

Zola coi là bút pháp). Tác phẩm văn học là tấm

gương phản ánh cuộc sống, nhưng từ vô vàn sự

kiện, hoàn cảnh sống, vô vàn cuộc đời, tác giả

thông qua khái quát hóa, điển hình hóa và cụ thể

hóa để các sự kiện, nhân vật trong tác phẩm trở

nên sinh động hơn, chân thực hơn nhưng sự

chân thực ấy không trùng khít với sự chân thực

của cuộc sống.

Đến nửa cuối thế kỷ XIX, đặc biệt trong

khoảng từ 1870 trở đi, mô hình sáng tác kiểu

Balzac dần mất đi sự hấp dẫn đối với các nhà

văn, văn học hiện thực khủng hoảng trong

phương pháp sáng tạo. Như đã trình bày ở trên,

sự phát triển của kinh tế làm cho con người bị

choáng ngợp, thay đổi. Hiểu về con người trong

tổng hòa các mối quan hệ là mục tiêu lớn của

văn chương. Vì vậy, Zola và các nhà văn cùng

chí hướng như Guy de Maupassant, anh em nhà

Goncourt,… mong muốn hiểu sâu hơn về con

người bằng cách áp dụng phương pháp thực

nghiệm của khoa học tự nhiên vào nghiên cứu

con người và xã hội. Ông là người viết tuyên

ngôn cho Chủ nghĩa tự nhiên và khẳng định

cuộc “hợp duyên” giữa khoa học và tiểu thuyết

là hoàn toàn có thể thực hiện được. Đó là cuộc

“hợp duyên” giữa sức mạnh của tính chân thật

trong khoa học và nét đẹp đặc trưng của nghệ

thuật ngôn từ. Mặt khác, bị ảnh hưởng bởi mô

hình của bộ Tấn trò đời (Balzac), Zola đã sáng

tác bộ Gia đình Rougon - Macquart để minh

chứng cho lý luận của bản thân mình. Theo

Zola, thay vì chúng ta nghiên cứu con người

trừu tượng, chúng ta hãy nghiên cứu con người

tự nhiên, đặc biệt các hiện tượng có thể quan sát

được từ người mang bệnh và ảnh hưởng của môi

trường sống bằng phương pháp của khoa học

thực nghiệm. Con đường thực nghiệm, theo ông,

đã giúp chúng ta “hiểu cuộc sống vật lý thì cũng

sẽ giúp hiểu cuộc sống dục vọng và trí tuệ” (Lê

Ngọc Tân, 2002: tr. 45). Nhà tiểu thuyết đồng

thời là nhà khoa học thực nghiệm và tiểu thuyết

thực nghiệm là đỉnh cao nhất của khoa học thực

nghiệm (theo quan điểm của ông). “Nhà thực

nghiệm là thư ký của tự nhiên”, còn những nhà

tiểu thuyết tự nhiên chủ nghĩa là “những thư ký

của con người và dục vọng của họ” (Lê Ngọc

Tân, 2002: tr. 52). Phương pháp thực nghiệm

yêu cầu phải tôn trọng tài liệu, quan sát tỉ mỉ kể

cả những cái tầm thường nhất, những cái văn

học trước đó thường tránh đề cập. Chính yếu tố

này đã làm dân chủ hóa tiểu thuyết khi nó đề cập

đến cả những vấn đề trước kia ít khi được đề cập

đến (Lê Ngọc Tân, 2002). Ông xóa bỏ lằn ranh

phân biệt đề tài thấp kém hay cao quý khi khẳng

định dù viết về đề tài nào nhưng nhà văn đạt

được mục đích sáng tác của mình thì đều đáng

trân trọng. Từ việc quan sát, nhà văn cũng như

những nhà khoa học thực nghiệm phải biết ghi

chép cẩn thận những hiện tượng xảy ra trước

mắt để có nền tảng kiến thức, từ đó suy luận tìm

ra quy luật vận hành của xã hội từ những quy

luật vận hành của con người tự nhiên.

Zola trở thành tấm gương về việc lao động

nghệ thuật nghiêm túc. Để có nguồn tư liệu, ông

đi khắp nơi, tiếp xúc hỏi han mọi người, tra cứu

thông tin. Ông đến tận khu mỏ Anzin để tìm hiểu

về cuộc đình công dài 56 ngày đêm của 12.000

thợ mỏ xảy ra vào tháng 2-1884, cùng ăn, ở,

tham gia hội họp cùng với công nhân, quan sát

khu mỏ, đọc sách báo về khu mỏ và đời sống

công nhân ở đây. Đặc biệt, ông nghiên cứu rất

kỹ tài liệu về cuộc đình công và quan tâm sâu

sắc đến số phận của những nạn nhân. Ông bỏ ra

hàng tháng trời để quan sát, ghi chép chi tiết về

hầm lò, trang trại, khu chợ, chợ chứng khoán…

Người đọc có thể tìm các thông tin kiểu của các

nhà xã hội học, văn hóa học, lịch sử… từ tác

phẩm của Zola mà không cần băn khoăn về tính

chân thực của nó.

Sau khi quan sát, nhà văn phải tiến hành thực

nghiệm như một nhà khoa học thực nghiệm mà

yếu tố đầu tiên khiến các nhà văn tự nhiên chủ

nghĩa có thể thể hiện quan điểm của mình là phải

có sự hoài nghi đối với mọi vấn đề, phải xuất

45

VAN HIEN UNIVERSITY JOURNAL OF SCIENCE

VOLUME 6 NUMBER 3

phát từ sự nghi ngờ mang tính khoa học mà “ở

đó họ phải đối diện những hiện thực còn ít biết

đến, những hiện tượng chưa được giải thích”

(Lê Ngọc Tân, 2002: tr. 55). Nhà văn phải “nghi

ngờ để đạt tới sự hiểu biết tuyệt đối” (Lê Ngọc

Tân, 2002: tr. 44) dựa trên thuyết quyết định

luận, thứ mà theo Zola “thống trị tất cả” (Lê

Ngọc Tân, 2002: tr. 59), tức là thừa nhận các

hiện tượng tự nhiên và xã hội đều có tính quy

luật, tất nhiên và theo mối quan hệ nhân quả, từ

đó tìm ra sự thật về tự nhiên, xã hội.

Một trong những điểm quan trọng nhất trong

Chủ nghĩa tự nhiên là muốn nhấn mạnh “vấn đề

di truyền có một ảnh hưởng lớn đến việc biểu

hiện của tinh thần và dục vọng của con người”

và tác động của “môi trường có tầm quan trọng

rất lớn” (Lê Ngọc Tân, 2002: tr. 60). Ông tin

rằng dựa vào sinh học, tức môi trường bên trong,

kết hợp với môi trường xã hội, tức môi trường

bên ngoài, giúp con người hiểu được quy luật

vận hành của tư tưởng và dục vọng.

Ngoài ra, Zola còn bị ảnh hưởng bởi phương

pháp phê bình văn hóa - lịch sử của Hippolyte

Taine (1828-1893) khi cho rằng ba yếu tố chủng

tộc (race), hoàn cảnh (milieu), thời điểm

(moment) là những yếu tố quan trọng chi phối

đời sống cộng đồng và cá nhân mỗi con người.

Quan tâm đến ba yếu tố này, tác giả muốn tìm

ra cái gốc tự nhiên, cái sự thật thật hơn ở con

người. Zola mong muốn các sáng tác phải lấy

cảm hứng lịch sử, phản ánh trung thực đời sống

xã hội. Không phải ngẫu nhiên, bộ tiểu thuyết

Gia đình Rougon - Macquart của ông có tên phụ

là “Lịch sử tự nhiên và xã hội của một gia đình

dưới Đế chế II” với tham vọng mô tả những

biến đổi của thời kỳ Đế chế II và những thăng

trầm của năm thế hệ trong một gia đình qua hai

mươi cuốn tiểu thuyết. Ông xây dựng thế giới

nhân vật dựa trên cái khung phả hệ của hai dòng

máu (nhân vật thuộc dòng máu Rougon luôn

thành đạt, thăng tiến còn nhân vật thuộc dòng

máu Macquart đều nghèo khổ, bệnh tật, hủy

hoại), đối sánh số phận của con cháu xuất phát

từ hai dòng máu đó để khẳng định vai trò của di

truyền, của huyết thống đối với tính khí, với sự

thăng trầm trong cuộc đời của mỗi nhân vật

trong tổng hòa các mối quan hệ trong xã hội.

Ông nhấn mạnh đó là con người sinh lý của khoa

học hiện nay, một sinh vật gồm những cơ quan

và nhúng mình vào một môi trường, thấm ướt

môi trường đó trong từng giờ từng phút (Lưu Tô

Xương và cộng sự, 2002). Để làm được điều đó,

tác giả cho mỗi nhân vật trong gia đình ấy lần

lượt là nhân vật chính trong một cuốn tiểu

thuyết, đặt nhân vật trong môi trường cụ thể và

tái xuất hiện trong nhiều tác phẩm. Kiểu nhân

vật tái xuất hiện là điều Zola đã học hỏi được từ

Balzac. Tuy nhiên, mối dây liên hệ để nhân vật

tái xuất hiện khác nhau; nhân vật trong sáng tác

của Balzac tái xuất hiện do sự sắp đặt về sự vận

động trong hoàn cảnh mới, vị trí xã hội mới, tính

cách mới, còn nhân vật trong tiểu thuyết của

Zola tái xuất hiện trong hoàn cảnh mới nhưng

cái chi phối lại là sợi dây liên kết về huyết thống,

di truyền.

Việc áp dụng tiến bộ khoa học vào sáng tác

văn chương không chỉ dừng lại ở nhà lập thuyết,

nhà tiểu thuyết thực nghiệm Zola, mà ảnh hưởng

đến một số nhà văn đương thời khác quy tụ

trong nhóm Những buổi tối ở Médan, trong đó

có Maupassant, tạo nên trào lưu văn học mới

tiếp nối dòng văn học hiện thực nhưng với quan

điểm thẩm mỹ khác với Chủ nghĩa hiện thực cổ

điển. Tuy nhiên, như đã nói ở trên, giữa lý luận

của Chủ nghĩa tự nhiên và thực tế sáng tác có độ

chênh nhất định. Chính độ chênh đó đã giúp

sáng tác của Zola không đơn thuần là khoa học

mà nó còn là những tìm kiếm thẩm mỹ mới mẻ,

góp phần làm mới đời sống văn học.

Nếu các nhà văn hiện thực cổ điển thích thú

với tham vọng trở thành “thư ký của thời đại”,

“mang cả lịch sử trong đầu” (Balzac), thích tái

hiện hiện thực cuộc sống với nguồn tư liệu vô

cùng phong phú, bao quát bức tranh phong tục

của xã hội trên quy mô rộng lớn thì văn học hiện

thực Pháp nửa sau thế kỷ XIX lại làm người đọc

ấn tượng và ám ảnh với cách chụp ảnh hiện thực,

cái được phản ánh là bất cứ thứ gì có trong hiện

thực, dù cao cả hay thấp hèn, dù tốt đẹp hay xấu

xa... Người mở đầu kiểu văn học này là Flaubert

với tác phẩm Bà Bovary – một tác phẩm tạo cho

người đọc ám ảnh về cái tầm thường, giả dối.

46

TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN HIẾN

TẬP 6 SỐ 3

Dù có nhiều điểm đáng phê phán nhưng kiểu

nhân vật đầy dục vọng trong sáng tác của

Balzac, Stendhal ít nhiều vẫn còn gây cảm tình

của bạn đọc, gợi lên niềm lạc quan, kỳ vọng vào

những điều tốt đẹp sẽ xảy ra, còn nhân vật trong

sáng tác của Flaubert lại gây nên cho người đọc

“ám ảnh về sự thống trị không cưỡng lại được

của cái tầm thường” (Nguyễn Hữu Hiếu, 2010:

tr.64), trong cái nhìn đầy hoài nghi, bi quan

trước hiện thực đầy dung tục. Sự bi quan này

còn được đẩy lên thành một trong những yếu tố

chính chi phối trong sáng tác của Guy de

Maupassant. Tần suất thể hiện cái xấu, cái ác,

cái giả dối, cái tầm thường, cái thiếu nhân tính…

càng về cuối thế kỷ càng được nhấn mạnh đến

mức ám ảnh. Các tác phẩm như Một cuộc đời,

Con quỷ, Một mẹo lừa, Kẻ lang thang, Kẻ giết

cha mẹ… gây ám ảnh cho người đọc về một thế

giới chưa bao giờ ít tính người hơn thế như

Maupassant từng nhận định. Thậm chí, để nhấn

mạnh nỗi ám ảnh trước đời sống, tác giả còn

dùng cách viết đầy yếu tố kì ảo. Một số tác phẩm

như vậy được in trong cuốn Truyện ngắn kỳ lạ

mà ở đó người đọc cảm nhận được sự lên ngôi,

chi phối của đồ vật, của sự cô đơn, của sự giả

dối tận cùng... Ông đã đẩy sự bi quan, vỡ mộng,

tuyệt vọng về con người lên thành triết lý. Càng

về cuối thế kỷ XIX, sự “ly khai” hình thức văn

chương thiên về quan sát, miêu tả bên ngoài

càng rõ rệt. Nhà văn ít quan tâm hơn đến hiện

thực bên ngoài mà thiên về miêu tả diễn biến

tâm lý phức tạp của nhân vật, thường là nhân vật

“tôi” – người kể chuyện. Thậm chí những

nguyên nhân xã hội của hành vi và hành động

của nhân vật “bị hạ xuống mức chỉ còn là cái

búng ban đầu” (Сучков Б.Л., 1977a, Hoàng

Ngọc Hiến và cộng sự dịch, 1980: tr.280) để làm

nổi bật những mặt đối lập trong tâm hồn con

người để “nghiên cứu thế giới tâm hồn bên

trong của con người bị tách rời khỏi môi trường

xã hội” (Сучков Б.Л., 1977, Hoàng Ngọc Hiến

và cộng sự dịch, 1980a: tr.284). Đây là những

tiền đề để chủ nghĩa hiện đại ra đời trong văn

học thế kỷ XX.

triển mới của dòng văn học hiện thực Pháp cuối

thế kỷ XIX mà dấu ấn sâu đậm nhất là sự ra đời

và phát triển của dòng văn học tự nhiên chủ

nghĩa. Tuy nhiên, bài báo chưa quan tâm đúng

mức đến văn học Công xã Paris – dòng văn học

được xếp vào dòng văn học hiện thực nhưng

mang đặc điểm khác biệt, cái mà sang thế kỷ XX

được gọi là tiền thân của văn học xã hội chủ

nghĩa.

Văn học hiện thực Pháp cuối thế kỷ XIX nói

riêng, tổng hòa các dòng văn học Pháp cuối thế

kỷ XIX nói chung trong mối quan hệ với các nền

văn học lớn của thế giới lúc bấy giờ như văn học

Nga, Anh, Mỹ… là tiền đề cho sự ra đời và phát

triển của chủ nghĩa hiện đại ở thế kỷ XX. Đây

cũng là giai đoạn văn học có ảnh hưởng rất sâu

sắc đến văn học Việt Nam nói riêng, văn học thế

giới nói chung.

Hiểu về sự vận động của văn học hiện thực

Pháp có ý nghĩa rất quan trọng trong việc hiểu

sự vận động của văn học Việt Nam giai đoạn

1930-1945 nói riêng, sự vận động của văn học

hiện đại thế giới nói chung. Hơn nữa, đối với các

nhà nghiên cứu văn học, giai đoạn văn học này

rất hấp dẫn vì còn nhiều khoảng trống để nghiên

cứu. Đây chính là tiền đề cho các nghiên cứu

tiếp theo của người nghiên cứu.

Tài liệu tham khảo

Lê Nguyên Cẩn (2014). Tiểu thuyết phương Tây thế

kỷ XIX. Hà Nội, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội.

Darcos, X. (1992). Histoire de la littérature

française. Phan Quang Định dịch (1997).

Lịch sử văn học Pháp. Nxb Văn hóa thông tin.

Đỗ Đức Dục (1981). Chủ nghĩa hiện thực phê phán

trong văn học phương Tây. Hà Nội, Nxb

Khoa học xã hội.

Đỗ Đức Dục (1972). Chủ nghĩa hiện thực phê phán

trong văn học phương Tây từ nửa sau thế kỷ

XIX bước sang thế kỉ XX. Tạp chí Văn học,

3, tr. 91.

Đỗ Đức Dục (1981). Chủ nghĩa hiện thực phê phán

trong văn học phương Tây (dưới ánh sáng

quan điểm Mác-xít). Hà Nội, Nxb Khoa học

xã hội.

Đặng Anh Đào, Hoàng Nhân, Lương Duy Trung,

Nguyễn Đức Nam, Nguyễn Thị Hoàng,

5. Kết luận

Bài viết này nhằm khái quát sự bước phát

47

VAN HIEN UNIVERSITY JOURNAL OF SCIENCE

VOLUME 6 NUMBER 3

chuyên nghiệp.

Nguyễn Văn Chinh, Phùng Văn Tửu (2012).

Văn học phương Tây. Nxb Giáo dục Việt Nam.

Fortassier, R. (1982). Le roman francsais au 19è

siècle. Nguyễn Thanh dịch (1999). Tiểu thuyết

Pháp thế kỷ XIX. Hà Nội, Nxb Thế giới.

Nguyễn Như Hiền, Lê Đình Lượng, Đái Duy Ban

(2005). Những phát minh trong khoa học sự

sống. Hà Nội, Nxb Khoa học và kỹ thuật.

Đỗ Đức Hiểu (1978). Văn học công xã Pari. Hà Nội,

Nxb Đại học và Trung học chuyên nghiệp.

Nguyễn Hữu Hiếu (2010). Khảo sát sự chuyển hướng

thẩm mĩ văn học Pháp cuối thế kỷ XIX. Báo

cáo kết quả đề tài nghiên cứu khoa học cấp

Đại học Quốc gia. Tp. Hồ Chí Minh, Trường

Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn Tp. Hồ

Chí Minh.

Lê Hồng Sâm (1989). Guxtav Phlôbe, một gương

mặt bi đát trong văn học Pháp. Tạp chí Văn

học, 3, tr. 43.

Cao Chi, Chu Hảo, Pierre Darriulat, Nguyễn Xuân

Xanh, Phạm Xuân Yêm (chủ biên) (2014).

Khi văn chương vinh danh khoa học (Kỳ 1, 2,

3). Trích từ Kỷ yếu Hạt Higgs và Mô Hình

Chuẩn. http://tiasang.com.vn/-van-hoa/khi-

van-chuong-vinh-danh-khoa-hoc-ky-1-7499.

Truy cập ngày: 20 tháng 8 năm 2017.

Lê Ngọc Tân (2002). Chủ nghĩa tự nhiên, Zola và

tiểu thuyết. Tp. Hồ Chí Minh, Nxb Hội Nhà

văn.

Nguyễn Thị Anh Thảo (2001). Tiểu thuyết Pháp thế

kỷ XIX và những ảnh hưởng đối với một số

nhà văn Việt Nam tiêu biểu thời kỳ 1932-

1945. Luận án Tiến sĩ ngành Lý thuyết và

Lịch sử văn học. Viện Khoa học Xã hội tại

Tp. Hồ Chí Minh.

Thái Thu Lan (1991). Emin Dôla – nhà văn của

những thể nghiệm và thử thách. Tạp chí Văn

học, 5, tr. 42.

Thái Thu Lan (2001). Các tác giả lớn của văn học

Pháp thế kỉ XIX. Tp. Hồ Chí Minh, Nxb Giáo

dục.

Đặng Thanh Tịnh (biên soạn) (2006). Lịch sử nước

Pháp. Nxb Văn hóa - Thông tin.

TháiThuLan(2005). JulesVallès–nhà văn xuấtsắccủa

Công xã Paris. Nxb Đại học quốc gia TP. HCM.

De Ligny C., Rousselot M. (1998). La littérature

française. Trịnh Thu Hồng, Đỗ Phương Mai

dịch (1998). Văn học Pháp. Tp. Hồ Chí Minh,

Nxb Giáo dục.

Hoàng Nhân (1997). Tuyển tập văn học Pháp (tập II

– thế kỷ XIX, XX). Thành phố Hồ Chí Minh,

Nxb Trẻ và Hội nghiên cứu và giảng dạy văn

học Tp. Hồ Chí Minh.

Phùng Văn Tửu, Lê Hồng Sâm (chủ biên) (2005).

Lịch sử văn học Pháp thế kỷ XVIII và thế kỷ

XIX (tập II). Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội.

Сучков Б.Л. (1977a). Исторические судьбы

реализма. Hoàng Ngọc Hiến và những người

khác (dịch từ nguyên bản tiếng Nga) (1980).

Số phận lịch sử của chủ nghĩa hiện thực (suy

nghĩ về phương pháp sáng tác), Tập 1. Tp. Hồ

Chí Minh, Nxb Tác phẩm mới, Hội Nhà văn

Việt Nam.

Hoàng Nhân, Nguyễn Ngọc Ban, Đỗ Đức Hiểu

(1979). Lịch sử văn học phương Tây, tập 2.

Tp. Hồ Chí Minh, Nxb Giáo dục.

Сучков Б.Л. (1977b). Исторические судьбы

реализма. Hoàng Ngọc Hiến và những người

khác (dịch từ nguyên bản tiếng Nga) (1982).

Số phận lịch sử của chủ nghĩa hiện thực (suy

nghĩ về phương pháp sáng tác), Tập 2. Hà Nội,

Nxb Tác phẩm mới, Hội Nhà văn Việt Nam.

Lưu Tô Xương, Quang Nhân Hồng, Hàn Thừa Văn

(chủ biên) (2002). Lịch sử thế giới thời cận đại

(1640-1900); Tập 3. Nxb Tổng hợp TP. HCM.

Zola, Z. (1881a). Le Roman Expérimental. Paris,

Cinquième edition, G. Charpentier édition.

Zola, Z. (1881b). Les Romanciers naturalists. Paris,

G. Charpentier édition.

Hà Thị Thu Phương (2016). Sự thay đổi thẩm mỹ của

dòng văn học hiện thực qua truyện ngắn Guy

de Maupassant. Luận văn Thạc sĩ. Trường Đại

học Khoa học xã hội và Nhân văn TP. HCM.

Đoàn Rạng, Vũ Quý Mão, Trần Như Thuần, Đỗ

Quang Giai (1962). Mười thế kỷ văn chương

Pháp (quyển II). Sài Gòn, Khai Trí xuất bản.

Lê Hồng Sâm, Đặng Thị Hạnh (1981). Văn học lãng

mạn và văn học hiện thực phương Tây thế kỷ

XIX. Hà Nội, Nxb Đại học và trung học

48