Quản lý tuân thủ đối với doanh nghiệp xuất khẩu, nhập khẩu hàng hóa qua thương mại điện tử
NGHIÊN CỨU - TRAO ĐỔI
QUẢN LÝ TUÂN THỦ ĐỐI VỚI DOANH NGHIỆP XUẤT KHẨU,
NHẬP KHẨU HÀNG HÓA QUA THƯƠNG MẠI ĐIỆN TỬ
BÙI THÁI QUANG, PHAN MINH ĐỨC
Quản lý tuân thủ là một khái niệm đã được nhắc tới nhiều đối với hải quan trên thế giới. Tuy
nhiên, đây là một nội dung còn thiếu và yếu của quản lý nhà nước trong lĩnh vực hải quan của Việt
Nam, nhất là khi giao dịch trực tuyến trở thành thói quen trong hành vi tiêu dùng của xã hội đang
số hóa. Bài viết làm rõ quá trình quản lý tuân thủ đối với các doanh nghiệp xuất, nhập khẩu thông
qua phương thức giao dịch thương mại điện tử và đề xuất các giải pháp chính sách liên quan.
Từ khóa: Quản lý tuân thủ, doanh nghiệp xuất, nhập khẩu, thương mại điện tử
đánh giá và phân loại rủi ro đúng đối tượng trong
khoảng thời gian hạn chế, tăng cường áp dụng quản
lỷ rủi ro (QLRR) sớm hơn để tạo thuận lợi cho thông
quan, áp dụng công nghệ và quy trình quản lý tự
COMPLIANCE MANAGEMENT FOR E-COMMERCE
EXPORT AND IMPORT ENTERPRISES
Bui Thai Quang, Phan Minh Duc
Compliancemanagementisawell-knownconcept
for customs around the world. However, this is a
missing and weak aspect of the state management
in the customs field of Vietnam, especially
when online transactions become habits in the
consumption behavior of the digitizing society.
The paper clarifies the process of compliance
management for export and import enterprises
through e-commerce transaction method and
recommends relevant policy solutions.
động để ít có can thiệp mang tính hành chính đến các
hoạt động của DN.
Chính sách quản lý tuân thủ của Việt Nam
và quan điểm của Tổ chức Hải quan Thế giới
Nếu định nghĩa quản lý tuân thủ là sự kiểm soát
về mặt công nhận, chấp hành đúng và đầy đủ một
cách tự nguyện của cộng đồng doanh nghiệp (DN)
xuất nhập khẩu (XNK) đối với các quy định pháp
luật mà Hải quan phải thực thi, thì Việt Nam hiện
chưa có văn bản pháp lý nào dành riêng cho quản
lý tuân thủ đối với DN XNK nói chung và DN XNK
bằng phương thức TMĐT nói riêng. Vì vậy, Việt
Nam cần tham khảo quan điểm đối với chính sách
này từ phía Tổ chức Hải quan Thế giới (WCO) nơi
tập hợp tất cả những kinh nghiệm thực thi chính
sách hải quan của 180 tổ chức hải quan trên thế giới.
WCO đã đưa ra 2 báo cáo quan trọng nhất liên
Keywords: Compliance management, import and export
enterprises, e-commerce
Ngày nhận bài: 10/6/2019
Ngày hoàn thiện biên tập: 3/7/2019
Ngày duyệt đăng: 8/7/2019
rong bối cảnh giao dịch bán lẻ trực tuyến phát quan tới Bộ nguyên tắc khung về tuân thủ tự nguyện
triển, hàng hóa có một chu trình vận chuyển năm 2015 và Bộ chuẩn mực khung về TMĐT xuyên
dài và đa dạng hơn, thậm chí xuyên biên giới. biên giới vào giữa năm 2018. Theo đó, Nghị quyết
T
Với sự phát triển của thương mại điện tử (TMĐT) tại Luxor năm 2017 đã nhấn mạnh 8 nguyên tắc quản
Việt Nam, việc vận chuyển hàng hóa xuyên biên giới lý đối với hàng hóa XNK theo phương thức TMĐT
phải được quản lý tốt hơn về dữ liệu khai báo, về thuế gồm: QLRR và dữ liệu điện tử tiên tiến; Đơn giản hóa
(chuyển giá, tránh thuế, trốn thuế), về tiêu chuẩn chất và đẩy nhanh quy trình thủ tục; An toàn và an ninh;
lượng và các vấn đề kỹ thuật khác, vì những rủi ro Đảm bảo nguồn thu; Đo lường và phân tích; Hợp tác
tiềm ẩn đối với nền kinh tế. Xét về mặt quản lý tuân đối tác; Sự hiểu biết của cộng đồng, tuyên truyền và
thủ, Hải quan Việt Nam sẽ phải thực hiện nhiệm vụ xây dựng năng lực tuân thủ; Khuôn khổ pháp lý. Như
của mình nặng nề hơn theo hướng chung phù hợp vậy, QLRR vẫn được nhấn mạnh là công cụ hàng đầu
với thông lệ quốc tế là thu thập thông tin đầy đủ và trong quản lý tuân thủ đối với hàng hóa XNK bằng
kịp thời, xử lý chính xác nhất việc xác định rủi ro, phương thức TMĐT.
64
TÀI CHÍNH - Tháng 07/2019
HÌNH 1: MÔ HÌNH TIẾP CẬN CHO QUÁ TRÌNH QUẢN LÝ TUÂN THỦ CỦA WCO
THẤP
MỨC ĐỘ RỦI RO
CAO
Tuân thủ có hỗ trợ (Đối Tuân thủ theo chỉ định
Tuân thủ tự nguyện (Đối tượng cố gắng tuân thủ (Đối tượng muốn trốn Tuân thủ ép buộc (Đối tượng
Phân loại khách hàng
tượng muốn tuân thủ) nhưng không phải luôn tránh việc tuân thủ nếu
chủ ý không tuân thủ)
thành công)
họ có thể)
Tuân thủ tự nguyện
Khách hàng đầy đủ Khách hàng không đủ
Cố gắng tuân thủ
Chống đối tuân thủ
Tránh nếu có thể
Ý định phạm tội
Hành vi phạm pháp
Hành vi khách hàng
Năng lực hải quan
Thông tin
thông tin
thông tin
Can thiệp
Thông tin đầy đủ về
hàng hóa/ khách/
Thông tin chất lượng phương tiện (ra và vào)
cao, kịp thời và chính Kiểm soát được sự di
xác về việc đi và đến chuyển vật lý của tất
của người, hàng hóa và cả hàng hóa/khách/
Lý lịch cá nhân (kinh
doanh/ du lịch) không
tuân thủ
Xác định được vấn đề cụ
thể liên quan đến khâu
tuân thủ (ví dụ: hệ thống
kém chất lượng, dữ liệu
nhập cảnh chưa tốt)
Không tuân thủ do:
Ngành nghề, sản phẩm,
vị trí, dân tộc, điểm đến
hay cảng xuất phát
Phân loại sự không tuân
thủ (ví dụ: văn bản giấy
tờ sai)
Lý lịch và thông tin
tình báo (trong nước
và ngoài nước) về đối
tượng phạm pháp/ đối
tượng có khả năng sẽ
phạm pháp và những
người liên quan.
phương tiện
phương tiện (ra và vào)
qua biên giới
Nhạy bén của nhân viên
kiểm tra hành khách/
Đánh giá mức độ rủi ro hàng hóa
Đánh giá rủi ro và
Tiếp cận với các vấn đề những nhu cầu thông
tuân thủ cụ thể bằng tinh tin liên quan đề tính
Tập hợp thông tin về
hành vi của khách hàng
Xác định và kiểm soát
các xu hướng / kiểu cách
tuân thủ
Đánh giá
của người, hàng hóa và Lý lịch tình báo
thần giải quyết vấn đề
Điều tra
nghiêm trọng của hành
vi vi phạm
Điều tra
phương tiện đến và đi
Kiểm tra ngẫu nhiên
theo xác suất hợp chuẩn
Các chương trình tuân
thủ (ví dụ: Bộ phận kiểm Hướng dẫn tuân thủ có
Hành động
Can thiệp trước và sau
Ngăn chặn bằng việc thông quan
Những hàng động cần tra trực tiếp, Bộ phận trọng tâm
thiết để giảm thiểu các tổng đài)
Chế tài xử phạt
phát hiện và giám sát
Kiểm tra chuyên sâu
Truy tố
Kiểm tra chuyên sâu
Tìm kiếm hành khách/
hàng hóa
rủi ro được xác định mà Giáo dục và khuyên nhủ Chương trình kiểm tra
không làm gián đoạn Các cảnh báo hiển thị luân phiên
các hoạt động kinh công khai
Sự tăng cường mức độ
Truy tố
doanh, du lịch hợp pháp Soi chiếu hàng hóa và lưu ý
hành lý
Định hướng tuân thủ của cơ quan Hải quan đối với DN và hành khách
Chiều tăng cường sự can thiệp của cơ quan Hải quan
Nguồn: Tổ chức Hải quan Thế giới
Hành động tuân thủ của DN khi được đặt dưới TTHQĐT từ năm 2005 đến nay, trải qua nhiều giai
chính sách quản lý nhà nước đều được hướng tới đoạn phát triển vận hành TTHQĐT đã được hoàn
sự tuân thủ một cách tự nguyện (Hình 1). Thực tế chỉnh và đưa vào Luật Hải quan năm 2014 với các
cho thấy, khi DN có dấu hiệu không tuân thủ thì sẽ nội dung đầy đủ và phù hợp nhất theo thông lệ
là hình thức quản lý siết chặt, thậm chí truy tố với quốc tế được quy định tại Công ước Kyoto sửa đổi
những hành vi vi phạm nghiêm trọng để răn đe. năm 1999. Nhìn chung, TTHQĐT phải tuân theo các
Ngược lại, khi DN có lý lịch hải quan trong sạch, cơ sở pháp lý là: Luật Hải quan, Luật Giao dịch điện
có tính tuân thủ cao thì những biện pháp quản lý sẽ tử, Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, các luật
được nới lỏng. Tuy nhiên, cũng nhận thấy rằng, để khác có liên quan đến hàng hóa XNK và văn bản
DN có thể tuân thủ tự nguyện thì chính Hải quan dưới luật hướng dẫn thi hành luật, cùng các điều
cũng phải chuẩn bị cho mình một số nền tảng như: ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên. Về nội dung
(1) Truyền thông chính sách hiệu quả; (2) Trình độ, chính sách, hàng hóa sau khi được giao dịch thông
kinh nghiệm của cán bộ hải quan; (3) Hệ thống phân qua hợp đồng điện tử giữa các quốc gia sẽ trở thành
tích dữ liệu và mô hình kiểm tra thực tế xác suất hàng hóa XNK và phải làm đầy đủ các thủ tục hải
hiện đại; (4) Trang thiết bị soi chiếu và kiểm tra đạt quan theo quy định chung.
chuẩn quốc tế.
Trong quản lý tuân thủ đối với DN XNK qua
Hoạt động XNK hàng hóa qua phương thức phương thức TMĐT, tại Việt Nam còn rất lúng
TMĐT bắt buộc phải được vận hành trên cơ sở thực túng khi xác định đầy đủ rõ ràng các đối tượng
hiện qua thủ tục hải quan điện tử (TTHQĐT). Hải của công tác quản lý này. Cần nhận diện các đối
quan Việt Nam đã có bề dày thành tích áp dụng tượng tham gia vào hoạt động TMĐT: Các đơn vị
65
NGHIÊN CỨU - TRAO ĐỔI
BẢNG 1: TÌNH HÌNH ĐÁNH GIÁ TUÂN THỦ DOANH NGHIỆP
XUẤT NHẬP KHẨU NĂM 2018
Tổng cục Hải quan đã đẩy mạnh cải cách hành chính
và hiện đại hóa. Cụ thể, Cơ chế một cửa quốc gia được
triển khai với sự tham gia của 12 bộ, ngành, với 148
thủ tục hành chính, giải quyết khoảng 1,8 triệu bộ hồ
sơ của hơn 26.000 DN, tiếp tục mở rộng cho cảng biển
và đường hàng không. Cơ chế một cửa ASEAN được
kết nối với 4 nước (Singapore, Indonesia, Malaysia
và Thái Lan); Hệ thống quản lý hải quan tự động tại
cảng, kho, bãi được triển khai từ tháng 12/2017 tại
Cục Hải quan TP. Hải Phòng; Hệ thống thông quan
Phân loại tuân thủ
DN ưu tiên
Số lượng DN
69
Tỷ lệ (%)
0,066
12.030
1.562
11,572
1,503
DN tuân thủ
DN không tuân thủ
DN khác
90.297
103.958
86,859
100
Tổng số DN XNK
Nguồn: Tổng cục Hải quan (2019)
xây dựng thiết kế dịch vụ trực tuyến; Người kinh hàng hóa tự động được triển khai và tiếp tục hoàn
doanh vận chuyển hàng hóa hoặc dịch vụ logistics; thiện nâng cấp với các phần mềm nhánh như Khai
Người bán hàng (website cung cấp dịch vụ TMĐT, báo điện tử, Hóa đơn điện tử, Thanh toán điện tử,
website TMĐT bán hàng); Người mua hàng (tổ C/O điện tử và e-Manifest (Lược khai điện tử dành
chức, cá nhân).
cho tàu biển). Ngoài ra, để phục vụ cho việc hướng
Các đối tượng trên khi nhận diện được rõ ràng trên tới cung cấp dịch vụ công trực tuyến mức độ 4, Hải
cơ sở có đầy đủ thông tin được thu thập theo các chỉ quan Việt Nam cũng đang hoàn thiện các hệ thống
tiêu cần thiết, phục vụ cho việc xây dựng các tiêu chí e-Customs (phiên bản 5).
đánh giá mức độ tuân thủ và phân loại rủi ro. Sau khi
Tuy nhiên, số lượng vi phạm pháp luật hải quan
nhận diện và xác định đánh giá mức độ tuân thủ của vẫn tồn tại đáng kể (Bảng 2). Trước hết, có thể nhận
từng đối tượng mới có điều kiện áp dụng các chính thấy, vi phạm diễn ra có tỷ lệ % biến động qua các
sách tùy theo mức độ tuân thủ của họ.
năm, đặc biệt năm 2018 với số container được kiểm
tra thực tế thủ công ít hơn hẳn so với 2 năm trước đó
nhưng tỷ lệ vi phạm lại cao đột biến. Tiếp theo, các dữ
liệu kiểm tra của cơ quan hải quan sau khi hàng hóa
Tình trạng tuân thủ của doanh nghiệp xuất nhập khẩu
hàng hóa ở Việt Nam, giai đoạn 2016 - 2018
Theo dữ liệu báo cáo của Tổng cục Hải quan, đã thông quan có xu hướng giảm và thực thu về số
năm 2018 có 103.958 DN hoạt động XNK trên cả tiền phạt từ DN vi phạm đều giảm trong 2 năm gần
nước (Bảng 1). Theo đó, số lượng DN tuân thủ đây, dù năm 2016 có tăng đột biến so với năm 2015.
và ưu tiên chiếm hơn 11,5% là quá khiêm tốn; số Nếu số các vụ việc kiểm tra sau thông quan ít đi, do
lượng DN không tuân thủ chỉ chiếm 1,5% rất nhỏ số lượng DN có dấu hiệu vi phạm ít đi sau khi thông
và những DN thuộc dạng khác là 86,8% là con số quan hàng hóa là thực chứ không phải do sự giảm cơ
cần phải bàn. Những DN tuân thủ thường là tự học theo ý muốn chủ quan của cơ quan quản lý. Đây
nguyện thực hiện theo quy định của pháp luật; còn là diễn biến tích cực của quá trình tuân thủ pháp luật
DN có rủi ro cao luôn không tuân thủ cần phải ép đối với các DN XNK. Dù vậy, vẫn phải thẳng thắn
buộc trong thực hiện tuân thủ. Còn con số 86,8% nhận định rằng, vi phạm vẫn tồn tại, chiếm một tỷ lệ
DN phân loại khác cho thấy, tính chất bấp cập hiện nhất định và biến đổi khó lường sau quá trình thông
tại của việc đánh giá mức độ tuân thủ đối với một quan hàng hóa. Đây cũng là một kết luận quan trọng
bộ phận DN XNK do phần lớn thuộc dạng vừa và thúc đẩy Hải quan Việt Nam tiến tới thu thập, phân
nhỏ, hoạt động cầm chừng, thường xuyên có sự tích và đưa ra những con số thống kê liên quan đến
thay đổi, thậm chí, tạm ngưng rồi quay trở lại hoạt quản lý tuân thủ đối với các DN XNK hàng hóa thông
động như mới thành lập. Khi thời gian hoạt động qua phương thức TMĐT khi hiện tượng này dần trở
liên tục chưa đủ 365 ngày thì DN chưa thể được nên phổ biến.
đưa vào nhóm tuân thủ. Do vậy, cần ứng dụng
CNTT hiện đại, tự động hóa để theo dõi đánh giá
Các hàm ý cho chính sách quản lý nhà nước
tình hình kinh doanh của các DN vừa và nhỏ này
Để giảm thiểu các bất cập, tồn tại trên, các giải pháp
trong XNK để có biện pháp hỗ trợ thúc đẩy đạt cần tập trung thực hiện trong thời gian tới gồm:
được mức độ tuân thủ cao dần, khi DN hoạt động
thường xuyên và tính tuân thủ cao thì lợi ích dành
Đối với chính sách của Nhà nước
cho đất nước sẽ rất nhiều.
Thứ nhất, Nhà nước cần tạo ra hành lang pháp lý
Việc nâng cao năng lực nắm bắt thông tin, đánh cho quản lý tuân thủ đối với hàng hóa được XNK bằng
giá và hành động nhằm hạn chế rủi ro và tăng tính phương thức TMĐT, đặc biệt trong giai đoạn đầu của
tuân thủ của DN XNK trong giai đoạn 2016 – 2018, cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0.
66
TÀI CHÍNH - Tháng 07/2019
BẢNG 2: TÌNH HÌNH KIỂM TRA PHÁT HIỆN VI PHẠM LĨNH VỰC HẢI QUAN GIAI ĐOẠN 2016 - 2018
Kiểm tra (1) - Khi thực hiện thủ tục hải quan (2) - Sau khi hàng hóa đã thông quan
2016
2017
2018
2016
2017
2018
Số lượng
(1) Tờ khai hải quan được chỉ định soi chiêu
(2) Cuộc kiểm tra sau thông quan
43.852
58.206
52.618
9.693
8.987
6.320
(1) Container được soi chiêu
50.979
3.519
80.920
1.731
44.198
809
8.318
1.375
7.722
1.265
5.007
1.313
(2) Cuộc kiểm tra sau thông quan tại cơ quan hải quan
(1) Container được kiểm tra thực tê thủ công
(2) Cuộc kiểm tra sau thông quan tại
trụ sở người khai hải quan
(1) Trường hợp vi phạm
564
198
172
2.442
+ 21
2.231,5
- 14
2.080
- 7
(2) Thực thu ngân sách nhà nước (tỷ VNĐ)
(1) Tỷ lệ vi phạm (%)
16,02
11,43
21,26
(2) Tỷ lệ thay đổi so với cùng kỳ năm trước (%)
Nguồn: Tổng hợp từ Báo cáo của Tổng cục Hải quan (2019)
Thứ hai, việc xây dựng luật cần cụ thể, bao hàm tuân thủ đối với DN XNK bằng phương thức TMĐT.
đầy đủ các tình huống thực tiễn. Các văn bản luật Làm được như vậy, hoạt động quản lý tuân thủ sẽ
cần tránh quá nhiều trích dẫn, gây khó DN trong được chi tiết hóa, được thực thi bài bản và đúng thông
thực thi.
Thứ ba, cần xem xét lại chính sách miễn thuế cho
lệ quốc tế hơn.
Thứ tư, tích cực nghiên cứu áp dụng mô hình quản
hàng hóa qua hình thức chuyển phát nhanh để tránh lý tuân thủ tiên tiến trên cơ sở đánh giá rủi ro và các
việc lợi dụng chính sách, “xé nhỏ” thành các kiện mô hình điển hình hiệu quả, hiệu lực của các cơ quan
hàng có giá trị nằm trong mức miễn thuế và điều hải quan khác, kết hợp tăng cường các hoạt động kiểm
chỉnh điều kiện ràng buộc cho các trường hợp được tra trước và sau thông quan cùng với thực hiện quy
miễn giảm thuế.
trình thủ tục bài bản trong quá trình kiểm tra trong
Thứ tư, Nhà nước phải đóng vai trò nhạc trưởng, thông quan. Đây là cách tiếp cận mang tính phòng
tạo ra một cơ chế phối hợp liên cơ quan (như giữa chống và răn đe cho cả chuỗi cung ứng đối với các DN
Thuế, Hải quan, Biên phòng, Tình báo kinh tế, Công hoạt động TMĐT.
an kinh tế, Quản lý thị trường và các bộ, ngành liên
quan) để thiết lập cơ chế quản lý tuân thủ tích hợp tại
Tài liệu tham khảo:
các tuyến biên giới.
1. Tổng cục Hải quan, "Báo cáo số 266/BC-TCHQ về Tổng kết công tác năm 2017 và
phương hướng nhiệm vụ công tác năm 2018 của Tổng cục Hải quan," Tổng cục
Hải quan, Hà Nội, 2018;
Đối với chính sách quản lý ngành của Hải quan Việt Nam
Thứ nhất, phải làm rõ được xu hướng phát triển 2. CSIRO Data61, "Việt Nam ngày nay - Báo cáo đầu tiên của Dự án Tương lai Nền
của TMĐT, sự tất yếu của giao thương xuyên biên
giới thông qua nền tảng điện tử/số hóa, theo đó,
kinh tế số Việt Nam," Aus4Innovation, Bộ Ngoại giao và Thương mại Úc, Bộ Khoa
học và Công nghệ Việt Nam, Hà Nội, 2018;
Ngành sẽ nhận diện được các đối tượng hoạt động 3. Tổng cục Hải quan, "Tình hình xuất khẩu, nhập khẩu hàng hóa của Việt Nam
TMĐT xuyên quốc gia và các đối tượng liên quan để tháng 12 và năm 2018, https://www.customs.gov.vn/Lists/TinHoatDong;
đặt vào tầm ngắm trong hoạt động quản lý chuyên 4. Tổng cục Hải quan, "Tổng kết công tác năm 2018 và phương hướng nhiệm vụ
môn của mình. công tác năm 2019 của Tổng cục Hải quan," Tổng cục Hải quan, Hà Nội, 2019;
Thứ hai, kết hợp tốt công tác số hóa hoạt động với 5. WCO, "Study Report on Cross-border E-commerce," World Customs Organisation,
các cơ quan quản lý chuyên ngành; thống nhất các nền Brussels, 2017;
tảng dữ liệu, đơn giản hóa việc sử dụng thông qua 6. WCO, "Cross-border E-commerce framework of standards," World Customs
nhất thể hóa về nội dung và ứng dụng quản lý điện tử
và thực hiện các biện pháp nâng cao năng lực sử dụng
các ứng dụng của đội ngũ công chức hải quan và cộng
đồng DN. Từ đó, ngành Hải quan xử lý được các vụ
việc có tính chất phức tạp cao.
Thứ ba, đề xuất các cấp có thẩm quyền ban hành
văn bản pháp lý cho quản lý tuân thủ và cho quản lý
Organisation, Brussels, 2018.
Thông tin tác giả
ThS. Bùi Thái Quang - Cục Quản lý rủi ro, Tổng cục Hải quan
TS. Phan Minh Đức - Khoa Kinh tế chính trị,
Học viện Báo chí và Tuyên truyền
Email: buithaiquang1010@gmail.com
67
4 trang
21060
Free
Bạn đang xem tài liệu "Quản lý tuân thủ đối với doanh nghiệp xuất khẩu, nhập khẩu hàng hóa qua thương mại điện tử", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- quan_ly_tuan_thu_doi_voi_doanh_nghiep_xuat_khau_nhap_khau_ha.pdf
