Tình hình nghiên cứu tiểu thuyết sinh thái trong văn học đương đại Trung Quốc
TÌNH HÌNH NGHIꢀN CꢁU TIꢂU THUꢃꢄT SINH THÁI
TRONG VꢅN HꢆC ꢇꢈꢉNG ꢇꢊI TRUNG QUꢋC
TrꢀnꢁVꢂnꢁTrꢃng
KhoaꢀꢁgꢂꢀꢃꢄnꢀꢃàꢀKhoaꢀhꢅcꢀꢆꢇꢀhꢈi
Emailꢉꢀtrongtꢃ@dhhpꢊeduꢊꢃn
Ngàꢀꢁnhꢂnꢁbài:ꢁ28/5/2021
NgàꢀꢁPBꢁꢃánhꢁgiá:ꢁ25/6/2021
Ngàꢀꢁduꢀꢄtꢁꢃꢅng:ꢁ02/7/2021
TÓMꢁTꢄTꢅ Gꢀn bꢁn thꢂp niꢃn ꢄꢅ qua tính tꢆ thꢂp niꢃn 1980, tiꢇu thuyꢈt sinh thái trong vꢉn hꢊc ꢄꢋꢌng
ꢄꢍi Trung Quꢁc trꢎ thành mꢏt khuynh hꢋꢐng tiꢇu thuyꢈt khá hꢑp dꢒn ꢄꢅ thu hút ꢄꢋꢓc sꢔ quan tꢕm cꢖa
các nhà vꢉn, các nhà nghiꢃn cꢗu, phꢃ bꢘnh. Bài viꢈt này trꢃn cꢌ sꢎ tꢘnh hꢘnh phát triꢇn cꢖa tiꢇu thuyꢈt
sinh thái và hiꢙn trꢍng nghiꢃn cꢗu tiꢇu thuyꢈt sinh thái trong vꢉn hꢊc Trung Quꢁc ꢄꢋꢌng ꢄꢍi khá sꢚi
nꢛi hiꢙn nay ꢄꢇ tꢛng thuꢂt, ꢄánh giá các xu hꢋꢐng cꢖa tiꢇu thuyꢈt sinh thái ꢄꢋꢌng ꢄꢍi cꢜng nhꢋ tính ꢄa
chiꢝu cꢖa nó tꢆ các nghiꢃn cꢗu cꢖa hꢊc giꢞ Trung Quꢁc.
TꢆꢁkhóaꢅꢁTiꢇu thuyꢈt, sinh thái, vꢉn hꢊc, Trung Quꢁc
RESEARCHꢁSITUATIONꢁOFꢁECOLOGꢇꢁNOVELSꢁꢁ
INꢁCONTEMPORARꢇꢁCHINESEꢁꢁLITERATURE
ABSTRACTꢅ Nearly four decades have passed since the 1980s, eco novels in contemporary Chinese
literature have become a quite fascinating novel trend that has attracted the attention of writers,
researchers and critics. Based on the development of eco novels and the active current status of eco
novel research in contemporary Chinese literature the article summariꢟes and evaluates the trends of
contemporary eco novels as well as its multidimensionality from the studies of Chinese scholars.
Keyꢁwordsꢅ Novel, ecology, literature, China
I.ꢁꢈꢉTꢁVꢊNꢁꢈꢋ
niꢃn, tuy khꢚng gꢊi là dài nhꢋng ꢄꢖ thꢠi
gian ꢄꢇ lꢢng ꢄꢊng và kꢈt tinh. Bꢢt nguꢣn tꢆ
trào lꢋu vꢉn hꢊc sinh thái ꢤu Mꢥ du nhꢂp
vào cꢏng vꢐi tác hꢍi mꢦt trái cꢖa nꢝn vꢉn
minh hꢂu cꢚng nghiꢙp cꢖa loài ngꢋꢠi, vꢑn
ꢄꢝ sinh thái ꢄꢋꢓc các nhà vꢉn, nhà báo, hꢊc
giꢞ, nhà phꢃ bꢘnh quan tꢕm sꢕu sꢢc và phát
triꢇn thành mꢏt dòng vꢉn hꢊc mꢍnh mꢧ -
vꢉn hꢊc sinh thái, trong ꢄó tiꢇu thuyꢈt sinh
thái là mꢏt khuynh hꢋꢐng ꢄꢍt ꢄꢋꢓc nhiꢝu
thành tꢔu nhꢑt vꢐi các tác giꢞ tiꢃu biꢇu nhꢋ
Quách Tuyꢈt Ba, Trꢋꢌng Vꢨ, Triꢈt Phu,
Tiꢇu thuyꢈt1 sinh thái trong vꢉn hꢊc
Trung Quꢁc ꢄꢋꢌng ꢄꢍi tính tꢆ tiꢇu thuyꢈt
Màuꢁ xanhꢁ hꢀꢁ vꢆng cꢖa Trꢋꢌng Trꢋꢠng
(Nxb nhꢕn dꢕn Quꢡ Chꢕu, 1983) ꢄꢈn nay
ꢄꢅ ꢄi ꢄꢋꢓc mꢏt hành trꢘnh gꢀn bꢁn thꢂp
1ꢁKháiꢁniꢄmꢁ“tiꢇuꢁthuꢀꢈtꢉꢁꢊꢁbàiꢁviꢈtꢁnàꢀꢁꢃꢋꢌcꢁsꢍꢁdꢎngꢁvꢏiꢁ
nghꢐaꢁrꢑngꢁnhꢋꢁcáchꢁhiꢇuꢁtrongꢁꢁlꢒꢁluꢂnꢁvꢅnꢁhꢆcꢁTrungꢁ
Quꢓc,ꢁtꢔcꢁlàꢁbaoꢁgꢕmꢁcácꢁthꢇꢁloꢖiꢁtiꢇuꢁthuꢀꢈt,ꢁtruꢀꢄnꢁvꢗa,ꢁ
truꢀꢄnꢁngꢘnꢁtheoꢁcáchꢁhiꢇuꢁcꢙaꢁViꢄtꢁNamꢁvàꢁthꢈꢁgiꢏi.
TꢀPꢁCHꢂꢁKHOAꢁHꢃC, Sꢄꢁ49,ꢁthángꢁ11ꢁnꢅmꢁ2021
Trꢀn ꢁng Tꢂng, Khꢃꢄng Nhung, Giꢅ Bꢆnh
Ao, Lí Truyꢇn Phongꢈ.
Vꢇ mꢥt tꢨng thꢌ, các nhà nghiꢋn cꢢu,
phꢋ bꢆnh quan tꢕm ꢎꢍn tiꢌu thuyꢍt sinh thái
ꢎꢃꢄng ꢎꢏi tꢊp trung tꢆm hiꢌu nhꢯm làm
sáng tꢰ các vꢗn ꢎꢇ: loꢏi hꢆnh tiꢌu thuyꢍt,
tiꢍp nhꢊn và thꢃꢒng thꢢc nghꢦ thuꢊt, xu
hꢃꢔng thꢫm mꢱ, giá trꢩ dꢟ báo, nghꢦ thuꢊt
tꢟ sꢟ và góc ꢎꢑ trꢀn thuꢊtꢈ. Tiꢋu biꢌu nhꢃ
cꢘng trꢆnh Suꢀꢁ nghꢂꢁ vꢃꢁ sꢄꢁ chꢅchꢁ hꢆꢇngꢁ
cꢈaꢁtiꢉuꢁthuꢀꢊtꢁsinhꢁtháiꢁꢋꢆꢌngꢁꢋꢍiꢁTrungꢁ
Quꢎcꢁcꢖa Triꢦu Thꢲ Cꢀn, Long Kꢳ Lꢕm.
Trong cꢘng trꢆnh nghiꢋn cꢢu này, các tác
giꢅ ꢎꢐ phꢕn tích và chꢤ ra sꢢc mꢏnh dꢴo
dai, khꢅ nꢝng dung hꢡp và sꢢc hꢗp dꢵn
cꢖa tiꢌu thuyꢍt sinh thái nhꢃ sꢟ xꢕm nhꢊp
cꢖa yꢍu tꢉ thꢀn thoꢏi trong tiꢌu thuyꢍt
sinh thái hay tính hꢑi hꢞa ꢎꢃꢡc biꢌu hiꢦn
rõ trong các chꢖ ꢎꢇ vꢇ ꢎꢗt ꢎai, ꢎꢑng vꢊt,
nꢃꢔc, rꢬng... ꢙánh giá vꢇ ngꢘn ngꢧ nghꢦ
thuꢊt, các tác giꢅ cho rꢯng tiꢌu thuyꢍt sinh
thái ꢎꢐ dung hꢡp ꢎꢃꢡc ngꢘn ngꢧ khoa hꢞc
kꢶ thuꢊt, ngꢘn ngꢧ thꢃꢄng mꢏi mꢑt cách
tꢟ nhiꢋn, thꢌ hiꢦn ꢎꢃꢡc khꢅ nꢝng vꢘ hꢏn
cꢖa ngꢘn ngꢧ nghꢦ thuꢊt Hán ngꢧ hiꢦn ꢎꢏi.
Tuy nhiꢋn, vꢗn ꢎꢇ mà các tác giꢅ gꢞi là sꢟ
“chꢦch hꢃꢔng” ꢒ ꢎꢕy là các tác giꢅ cꢖa
tiꢌu thuyꢍt sinh thái dành sꢟ quan tꢕm quá
mꢢc ꢎꢍn vꢗn ꢎꢇ “sinh thái tꢟ nhiꢋn” mà
ít chú ꢛ ꢎꢍn vꢗn ꢎꢇ “sinh thái nhꢕn vꢝn”
cꢚng ꢎang bꢩ ꢎe dꢞa nghiꢋm trꢞng bꢒi
cuꢑc cách mꢏng khoa hꢞc cꢘng nghꢦ cꢖa
loài ngꢃꢓi ꢷ3ꢸ. Nhꢧng cꢘng trꢆnh, bài viꢍt
nghiꢋn cꢢu tiꢌu thuyꢍt sinh thái sꢔm nhꢗt
cꢚng ꢎꢐ khai thác nꢑi hàm ꢛ thꢢc sinh thái
trong các tác phꢫm cꢚng nhꢃ ꢎánh giá sꢟ
phát triꢌn tích cꢟc cꢖa ꢎꢑi ngꢚ sáng tác.
Các nhà nghiꢋn cꢢu tꢊp trung ꢎi sꢕu phꢕn
tích nhiꢇu bꢆnh diꢦn nꢑi hàm khác nhau
trong tác phꢫm cꢖa các tiꢌu thuyꢍt gia sinh
thái tiꢋu biꢌu nhꢃ Quách Tuyꢍt Ba, Diꢦp
Quꢅng Cꢀm, Trꢀn ꢁng Tꢂng, Lꢕm Bách...
Gꢀn bꢉn thꢊp niꢋn phát triꢌn, tiꢌu
thuyꢍt sinh thái Trung Quꢉc ꢎꢃꢄng ꢎꢏi
ꢎꢐ trꢅi qua mꢑt hành trꢆnh khai phá, mꢒ
ꢎꢃꢓng cho mꢑt khuynh hꢃꢔng quan tꢕm
mꢔi cꢖa giꢔi cꢀm bút: ꢎó là vꢗn ꢎꢇ khꢖng
hoꢅng mꢘi trꢃꢓng sinh thái. ꢙó cꢚng là lꢛ
do mà mꢑt sꢉ quan ꢎiꢌm ꢎꢐ ꢎꢜng nhꢗt vꢝn
hꢞc sinh thái là vꢝn hꢞc viꢍt vꢇ vꢗn ꢎꢇ mꢘi
trꢃꢓng. Tuy nhiꢋn, thꢟc tiꢠn sáng tác cꢖa
tiꢌu thuyꢍt sinh thái Trung Quꢉc ꢎꢐ vꢃꢡt
qua ꢎꢃꢡc “nhꢊn thꢢc” hꢏn hꢣp nói trꢋn ꢎꢌ
“ꢎꢑt phá” tiꢍn lꢋn mꢑt bꢃꢔc cao hꢄn khi
khꢘng chꢤ là nhꢊn thꢢc, lꢛ giꢅi mꢥt trái
cꢖa cuꢑc cách mꢏng cꢘng nghiꢦp ꢎꢐ ꢎꢌ
lꢏi nhꢧng hꢊu quꢅ nꢥng nꢇ vꢇ mꢘi trꢃꢓng
sinh thái mà còn lꢛ giꢅi tác ꢎꢑng cꢖa xꢐ hꢑi
vꢝn minh cꢘng nghiꢦp cꢚng ꢎꢐ làm “tꢨn
thꢃꢄng” tinh thꢀn xꢐ hꢑi, giá trꢩ nhꢕn vꢝn
cꢖa loài ngꢃꢓi.
Dꢂ còn tꢜn tꢏi nhꢧng tranh luꢊn bꢗt
ꢎꢜng vꢇ quan ꢎiꢌm, nhꢃng có thꢌ khꢪng
ꢎꢩnh tiꢌu thuyꢍt sinh thái ꢎꢐ thúc ꢎꢫy giá
trꢩ tinh thꢀn mꢑt cách rõ ràng vꢇ mꢉi quan
hꢦ giꢧa con ngꢃꢓi vꢔi tꢟ nhiꢋn, giꢧa con
ngꢃꢓi vꢔi xꢐ hꢑi cꢚng nhꢃ sꢟ phꢅn tꢤnh
tꢟ thꢕn cꢖa nhꢕn loꢏi trong tiꢍn trꢆnh hiꢦn
ꢎꢏi hóa. Tꢬ thꢟc tiꢠn nhꢧng giá trꢩ nghꢦ
thuꢊt ꢎꢑc ꢎáo cꢖa tiꢌu thuyꢍt sinh thái ꢎem
lꢏi nhꢃ hꢆnh thꢢc diꢠn ngꢘn, nguyꢋn tꢭc
tꢟ sꢟ, góc nhꢆn tꢟ sꢟ, khꢘng gian tꢟ sꢟ ꢎꢐ
có nhiꢇu ꢎꢨi mꢔi, chuyꢌn biꢍn, ꢎóng góp
thꢋm nhꢧng tiꢍng nói trong sꢟ phát triꢌn ꢎa
hꢃꢔng cꢖa tiꢌu thuyꢍt Trung Quꢉc ꢎꢃꢄng
ꢎꢏi. Vꢆ lꢮ ꢎó, tiꢌu thuyꢍt sinh thái trꢒ thành
ꢎꢉi tꢃꢡng nghiꢋn cꢢu cꢖa lí luꢊn và phꢋ
bꢆnh vꢝn hꢞc tꢬ nhiꢇu bꢆnh diꢦn.
II.ꢀNꢁIꢀDUNGꢀNGHIÊNꢀCꢂU
1.ꢀTꢃnhꢀhꢃnhꢀnghiꢄnꢀcꢅuꢀtiꢆuꢀthuyꢇtꢀ Tꢬ nhꢧng nghiꢋn cꢢu này, các nhà nghiꢋn
sinhꢀtháiꢀTrungꢀQuꢈcꢀhiꢉnꢀnay
cꢢu ꢎꢐ mꢒ rꢑng ranh giꢔi tiꢌu thuyꢍt
TRꢀꢁNGꢂꢃꢄIꢂHꢅCꢂHꢆIꢂPHꢇNG
sinh thái nhꢃ cꢘng trꢆnh Tꢏꢁ“vꢍnꢁvꢐtꢁnꢑꢁ lꢥp; mꢘ thꢢc hóa kꢍt cꢗu tꢟ sꢟ; phꢨ biꢍn
hoaꢒcꢈaꢁLꢓmꢁBáchꢁthꢔpꢁthoángꢁtꢄꢁsꢄꢁnꢕꢁ cách thꢢc mꢐ hóa ngꢘn ngꢧ nghꢦ thuꢊt; lái
tínhꢁsinhꢁthái cꢖa Trꢀn ꢁng Tꢂng. Bài viꢍt dꢃ luꢊn giá trꢩ tác phꢫm ꢷ9ꢸ...Theo tác giꢅ,
này tꢬ góc ꢎꢑ lꢛ luꢊn phꢋ bꢆnh sinh thái ꢎiꢇu này ꢎꢐ khiꢍn tiꢌu thuyꢍt sinh thái thꢍ
ꢎꢐ “mꢐ hóa” tiꢌu thuyꢍt ꢎꢃꢄng ꢎꢏi, khai kꢺ XXI tuy có bꢃꢔc phát triꢌn mꢏnh mꢮ
thác nhꢧng giá trꢩ tiꢍn bꢑ cꢖa tiꢌu thuyꢍt song vꢵn chꢃa thꢌ vꢃꢄn mꢆnh sánh vꢔi vꢝn
sinh thái ꢎóng góp vào tiꢌu thuyꢍt ꢎꢃꢄng hꢞc sinh thái ꢻu Mꢶ vꢆ nhꢧng hꢏn chꢍ kꢌ
ꢎꢏi nói chung ꢷ12ꢸ. ꢹ mꢑt khía cꢏnh khác, trꢋn. ꢹ quy mꢘ toàn bꢑ vꢝn hꢞc sinh thái
tiꢌu thuyꢍt sinh thái ꢎꢃꢄng ꢎꢏi cꢚng ꢎꢃꢡc ꢎꢃꢄng ꢎꢏi, các nhà nghiꢋn cꢢu cꢚng chꢤ ra
ꢎꢥt trong bꢉi cꢅnh rꢑng lꢔn cꢖa hoàn cꢅnh nhꢧng thiꢍu sót, khiꢍm khuyꢍt cꢖa vꢝn hꢞc
hꢊu hiꢦn ꢎꢏi ꢎꢌ nghiꢋn cꢢu tꢀm cao suy sinh thái nhꢃ cꢘng trꢆnh Bànꢁvꢃꢁsángꢁtácꢁ
tꢃ triꢍt hꢞc. Tiꢋu biꢌu cho hꢃꢔng nghiꢋn vꢞnꢁhꢘcꢁsinhꢁtháiꢁꢋꢆꢌngꢁꢋꢍiꢁTrungꢁQuꢎc
cꢢu này là chuyꢋn luꢊn Nguꢖnꢁgꢎcꢁkhꢈngꢁ cꢖa Dꢃꢄng Kiꢍm Long và Chu Húc Phong.
hoꢗng:ꢁgiꢘngꢁꢋiꢅuꢁngꢙmꢁꢚnꢁphꢗnꢁánhꢁtínhꢁ Tꢬ sꢟ phát triꢌn phꢜn vinh cꢖa thi ca sinh
hiꢅnꢁꢋꢍiꢁ-ꢁnghiꢛnꢁcꢜuꢁtiꢉuꢁthuꢀꢊtꢁsinhꢁtháiꢁ thái, tꢅn vꢝn sinh thái, phóng sꢟ vꢝn hꢞc
ꢋꢆꢌngꢁꢋꢍiꢁTrungꢁQuꢎc ꢷ8ꢸ cꢖa Lꢘi Minh. sinh thái và tiꢌu thuyꢍt sinh thái, các nhà
Lꢘi Minh ꢎꢐ giꢅi thiꢋng sꢟ mꢋ hoꢥc cꢖa nghiꢋn cꢢu ꢎꢐ chꢤ ra 3 hꢏn chꢍ khiꢍn vꢝn
tính hiꢦn ꢎꢏi, hꢊu hiꢦn ꢎꢏi, sꢟ tꢘn sꢂng lí hꢞc sinh thái ꢎꢃꢄng ꢎꢏi Trung Quꢉc chꢃa
tính, ꢎꢥt tiꢇn ꢎꢇ cho mꢉi quan hꢦ giꢧa ꢎꢥc phát triꢌn nhꢃ ꢛ thꢢc sáng tác vꢝn hꢞc sinh
trꢃng nꢑi tꢏi cꢖa vꢝn minh cꢘng nghiꢦp vꢔi thái chꢖ yꢍu nhꢗn mꢏnh vꢗn ꢎꢇ tàn phá mꢘi
nghꢦ thuꢊt tiꢌu thuyꢍt sinh thái. Tác giꢅ trꢃꢓng mà thiꢍu chiꢇu sꢕu nghiꢋn cꢢu vꢗn
cꢚng chꢤ ra sꢢc hꢗp dꢵn nꢨi bꢊt cꢖa tiꢌu ꢎꢇ sinh thái tinh thꢀn, sinh thái nhꢕn vꢝn;
thuyꢍt sinh thái nꢯm ꢒ giꢧa tính chꢖ thꢌ sꢟ tꢲt hꢊu cꢖa lí luꢊn phꢋ bꢆnh sinh thái,
và nguy cꢄ khꢖng hoꢅng sinh thái ꢎꢐ cꢗu ꢎꢥc biꢦt sꢟ thiꢍu vꢭng tꢃ tꢃꢒng triꢍt hꢞc
thành phꢃꢄng diꢦn giá trꢩ lꢔn nhꢗt tràn ꢎꢀy sinh thái truyꢇn thꢉng Trung Quꢉc trong
tính thꢄ. Nhiꢇu cꢘng trꢆnh nghiꢋn cꢢu cꢚng sáng tác; lí luꢊn phꢋ bꢆnh sinh thái chꢃa
ꢎꢐ lꢊp luꢊn và giꢅi thích các dꢗu hiꢦu ꢎꢑc ꢎꢃꢡc giꢔi phꢋ bꢆnh vꢝn hꢞc quan tꢕm ꢎúng
ꢎáo cꢖa tiꢌu thuyꢍt sinh thái, bao quát cꢅ mꢢc và phꢃꢄng pháp phꢋ bꢆnh chꢃa ꢎꢏt
mꢑt trong nhꢧng thành tꢟu trong lꢱnh vꢟc ꢎꢃꢡc sꢟ thꢉng nhꢗt nꢋn còn nhiꢇu cách
phꢋ bꢆnh sinh thái ngày nay là sꢢc hꢗp dꢵn hiꢌu và áp dꢲng khác nhau giꢧa các nhà
cꢖa diꢠn ngꢘn phꢋ bꢆnh.
nghiꢋn cꢢu ꢷ7ꢸ.
Nghiꢋn cꢢu hiꢦn trꢏng hꢄn 30 nꢝm
Nhꢆn chung, tiꢌu thuyꢍt sinh thái ꢎꢃꢄng
phát triꢌn tiꢌu thuyꢍt sinh thái Trung Quꢉc ꢎꢏi Trung Quꢉc ꢎꢐ phá vꢼ giꢔi hꢏn hꢆnh
ꢎꢃꢄng ꢎꢏi, các nhà nghiꢋn cꢢu cꢚng ꢎꢇ cꢊp thꢢc vꢝn hꢞc truyꢇn thꢉng vꢇ mꢉi quan hꢦ
ꢎꢍn nhꢧng tꢜn tꢏi hꢏn chꢍ cꢖa tiꢌu thuyꢍt giꢧa con ngꢃꢓi vꢔi tꢟ nhiꢋn. Tꢬ góc ꢎꢑ lí
sinh thái nói chung cꢚng nhꢃ vꢝn hꢞc sinh luꢊn sinh thái xem xét lꢏi toàn bꢑ tiꢍn trꢆnh
thái nói riꢋng. Lꢘi Minh trong Bꢎnꢁhꢍnꢁchꢊꢁ vꢝn minh nhꢕn loꢏi, trong ꢎó chꢖ ꢎꢇ xoay
lꢇnꢁcꢈaꢁtiꢉuꢁthuꢀꢊtꢁsinhꢁtháiꢁthꢊꢁkꢝꢁmꢇi trꢋn quanh vꢗn ꢎꢇ triꢌn khai bꢅo vꢦ mꢘi trꢃꢓng,
cꢄ sꢒ phꢕn tích ꢎꢐ chꢤ ra bꢉn khuyꢍt ꢎiꢌm nhꢃng giꢧa lí luꢊn sinh thái và vꢝn hꢞc mꢘi
cꢖa tiꢌu thuyꢍt sinh thái thꢍ kꢺ XXI: lꢟa trꢃꢓng ꢎꢄn thuꢀn có ꢎiꢌm khác nhau. Các
chꢞn ꢎꢇ tài và sáng tꢏo hꢆnh tꢃꢡng trꢂng nhà nghiꢋn cꢢu ꢎꢐ chꢤ ra ꢎꢥc trꢃng chꢖ yꢍu
TꢀPꢁCHꢂꢁKHOAꢁHꢃC, Sꢄꢁ49,ꢁthángꢁ11ꢁnꢅmꢁ2021
cꢖa tiꢌu thuyꢍt sinh thái ꢎꢃꢄng ꢎꢏi Trung thuyꢍt sinh thái tiꢋu biꢌu ꢎiꢌn hꢆnh cꢖa vꢝn
hꢞc sinh thái ꢎꢃꢄng ꢎꢏi.
Quꢉc có thꢌ lí giꢅi tꢬ ba khía cꢏnh sau:
Thꢢ 3, sꢟ phát triꢌn thꢩnh vꢃꢡng cꢖa
tiꢌu thuyꢍt sinh thái ꢎꢃꢄng ꢎꢏi và sꢟ tiꢍn
bꢑ cꢖa lí luꢊn phꢋ bꢆnh sinh thái có mꢉi
liꢋn hꢦ mꢊt thiꢍt khꢘng thꢌ tách rꢓi. ꢙꢥc
biꢦt trong sáng tác tiꢌu thuyꢍt ꢎꢃꢄng ꢎꢏi,
thꢅo luꢊn vꢇ lí luꢊn sinh thái là mꢑt trong
nhꢧng chꢖ ꢎꢇ quan trꢞng ꢎꢃꢡc nhiꢇu sáng
tác triꢌn khai. Nhiꢇu cuꢑc thꢅo luꢊn vꢇ lꢱnh
vꢟc nꢑi dung này ꢎꢐ cung cꢗp chꢗt liꢦu cho
sáng tác tiꢌu thuyꢍt sinh thái. Nhꢧng chꢗt
liꢦu phong phú này khiꢍn cho sáng tác tiꢌu
thuyꢍt sinh thái thoát khꢰi tꢀm nhꢆn hꢏn
hꢣp, ꢎꢏt ꢎꢃꢡc sꢟ quan tꢕm ꢎꢍn chiꢇu sꢕu
sinh thái ꢷ14ꢸ.
Thꢢ nhꢗt, tiꢌu thuyꢍt sinh thái ꢎꢃꢄng
ꢎꢏi Trung Quꢉc ꢎꢐ kꢍ thꢬa tꢃ tꢃꢒng sáng
tác tiꢌu thuyꢍt sinh thái nói chung ꢎꢜng
thꢓi có nhꢧng ꢎꢥc ꢎiꢌm mꢔi cꢖa tiꢌu
thuyꢍt sinh thái ꢎꢃꢄng ꢎꢏi. Tꢬ thꢓi ꢎꢏi khai
sáng, ngꢃꢓi ta ꢎꢐ ꢎꢇ xꢃꢔng dꢂng con mꢭt
lí tính ꢎꢌ xem xét thꢍ giꢔi chung quanh,
chꢖ trꢃꢄng phát huy tính nꢝng ꢎꢑng chꢖ
quan cꢖa con ngꢃꢓi ꢎꢌ tꢆm kiꢍm lꢡi ích
tài nguyꢋn vꢊt chꢗt. Tuy nhiꢋn, vꢔi sꢟ tiꢍn
bꢑ xꢐ hꢑi, nhꢊn thꢢc cꢖa nhꢕn loꢏi vꢇ mꢉi
quan hꢦ giꢧa con ngꢃꢓi và tꢟ nhiꢋn dꢀn
dꢀn có bꢃꢔc trꢃꢒng thành. Nhꢊn thꢢc này
có thꢌ nói ꢎꢃꢡc thꢌ hiꢦn rꢗt tꢉt trong sáng
tác tiꢌu thuyꢍt sinh thái.
Nhꢧng nghiꢋn cꢢu vꢇ tiꢌu thuyꢍt sinh
thái Trung Quꢉc ꢎꢃꢄng ꢎꢏi rꢗt phong phú,
ꢎánh giá nhiꢇu mꢥt tꢬ khía cꢏnh tích cꢟc,
tiꢍn bꢑ ꢎꢍn nhꢧng hꢏn chꢍ cꢖa tiꢌu thuyꢍt
sinh thái. Trong nhꢧng khuynh hꢃꢔng
nghiꢋn cꢢu ꢎó, có mꢑt sꢉ khuynh hꢃꢔng
nghiꢋn cꢢu nꢨi ꢎꢊm lꢋn nhꢃ nghiꢋn cꢢu
vꢇ tiꢌu thuyꢍt sinh thái ꢎꢑng vꢊt và nghiꢋn
cꢢu tính ꢎa chiꢇu cꢖa tiꢌu thuyꢍt sinh thái.
Thꢢ hai, mꢑt ꢎꢥc ꢎiꢌm quan trꢞng cꢖa
tiꢌu thuyꢍt sinh thái là thái ꢎꢑ nghi ngꢓ cꢖa
nó ꢎꢉi vꢔi viꢦc khai thác tài nguyꢋn mꢘi
trꢃꢓng, yꢋu cꢀu con ngꢃꢓi quay trꢒ vꢇ vꢔi
thiꢋn nhiꢋn, khꢘi phꢲc tính huyꢇn bí cꢖa tꢟ
nhiꢋn, chꢖ trꢃꢄng con ngꢃꢓi kính phꢲc tꢟ
nhiꢋn. Kꢆ thꢟc sáng tác tiꢌu thuyꢍt ꢎꢃꢄng
ꢎꢏi Trung Quꢉc rꢗt nꢝng ꢎꢑng, nhiꢇu tác
giꢅ ꢎꢐ ꢎꢃa chꢖ ꢎꢇ này vào trong sáng tác.
Lꢓi kꢋu gꢞi này ꢎꢐ có ꢅnh hꢃꢒng sꢕu rꢑng
trong sáng tác tiꢌu thuyꢍt sinh thái. Thꢘng
qua ngòi bút cꢖa các tác giꢅ, chúng ta có
thꢌ có ꢎꢃꢡc hiꢌu biꢍt toàn diꢦn vꢇ giꢔi tꢟ
nhiꢋn, trꢋn nꢇn tꢅng ꢎó có thꢌ thꢅo luꢊn
vꢇ sꢟ phát triꢌn mꢉi quan hꢦ giꢧa con
ngꢃꢓi và tꢟ nhiꢋn. Tiꢌu thuyꢍt Bꢍnꢁ trꢛnꢁ
caoꢁnguꢀꢛn, Hoàiꢁniꢅmꢁhꢟcꢁngꢆꢁtrongꢁꢋꢙmꢁ
ꢋenꢁcꢖa Trꢃꢄng Vꢱ, Hoàiꢁniꢅmꢁsói cꢖa Giꢅ
Bꢆnh Ao, Tꢠtemꢁsói cꢖa Khꢃꢄng Nhung,
Mꢡaꢁsꢞn,ꢁVꢡngꢁꢋꢔtꢁsꢞn cꢖa Triꢍt Phuꢈꢎꢐ
miꢋu tꢅ nhꢧng vꢂng ꢎꢗt rꢑng lꢔn, giàu có
vꢔi truyꢇn thꢉng vꢝn hóa, phong tꢲc ꢎꢑc
ꢎáo, ꢎꢥc sꢭc nay bꢩ con ngꢃꢓi khai thác,
phá hoꢏi cꢏn kiꢦt. ꢙó là nhꢧng cuꢉn tiꢌu
2.ꢀNghiꢄnꢀcꢅuꢀtiꢆuꢀthuyꢇtꢀsinhꢀtháiꢀ
ꢊꢋngꢀvꢌt
Tiꢌu thuyꢍt sinh thái ꢎꢑng vꢊt trꢒ thành
mꢉi quan tꢕm hàng ꢎꢀu cꢖa các nhà nghiꢋn
cꢢu phꢋ bꢆnh sinh thái. ꢙiꢇu này hoàn
toàn là thuꢊn lꢛ và tꢟ nhiꢋn bꢒi loꢏi tiꢌu
thuyꢍt này có tꢉc ꢎꢑ phát triꢌn nhanh, sꢉ
lꢃꢡng lꢔn1 và ꢎꢑ kꢍt tinh nghꢦ thuꢊt thành
1ꢁHiꢅnꢁnaꢀꢁtuꢀꢁchꢆaꢁcóꢁtꢢngꢁkꢊt,ꢁthꢎngꢁkꢛꢁvꢃꢁsꢎꢁlꢆꢣngꢁ
tiꢉuꢁthuꢀꢊtꢁsinhꢁtháiꢁTrungꢁQuꢎcꢁꢋꢆꢌngꢁꢋꢍiꢁnhꢆngꢁdꢄaꢁ
vàoꢁnhꢕngꢁtácꢁphꢚmꢁlꢇnꢁꢋꢤꢁꢋꢆꢣcꢁxuꢔtꢁbꢗnꢁvàꢁꢋꢆꢌcꢁcácꢁ
nhàꢁnghiꢛnꢁcꢜuꢁquanꢁtꢓmꢁꢋánhꢁgiá,ꢁbꢥnhꢁluꢐnꢁthꢥꢁcóꢁthꢉꢁ
thꢔꢀꢁtꢎcꢁꢋꢦꢁphátꢁtriꢉnꢁcꢈaꢁtiꢉuꢁthuꢀꢊtꢁsinhꢁtháiꢁꢋꢦngꢁvꢐtꢁ
nàꢀ.ꢁCóꢁthꢉꢁtꢍmꢁkꢉꢁmꢦtꢁsꢎꢁtácꢁphꢚm:ꢁTꢠtemꢁsóiꢁ(Khꢆꢌngꢁ
Nhung)ꢧꢁHoàiꢁniꢅmꢁsóiꢁ(GiꢗꢁBꢥnhꢁAo)ꢧꢁTrꢑꢁvꢃꢁvꢇiꢁsóiꢁ(Lꢨꢁ
TRꢀꢁNGꢂꢃꢄIꢂHꢅCꢂHꢆIꢂPHꢇNG
thꢲc. Chꢤ nói riꢋng tác phꢫm Totemꢁsói cꢖa thꢍ kꢺ XX, ꢎꢥc biꢦt nhꢧng thꢊp niꢋn cuꢉi
Khꢃꢄng Nhung ꢎꢃꢡc xuꢗt bꢅn nꢝm 2004 cꢖa thꢍ kꢺ này, quan niꢦm giꢧa con ngꢃꢓi
và ꢎꢑng vꢊt ꢎꢃꢡc nhꢊn thꢢc lꢏi, con ngꢃꢓi
ꢎꢐ giꢅi thiꢋng quan niꢦm “nhꢕn loꢏi trung
tꢕm” tiꢍn ꢎꢍn quan niꢦm “bꢆnh ꢎꢪng trung
tꢕm” giꢧa con ngꢃꢓi và ꢎꢑng vꢊt. Tꢃ tꢃꢒng
ꢎó chính là sꢅn phꢫm mꢒ rꢑng cꢖa tꢃ tꢃꢒng
lꢛ luꢊn sinh thái ꢎꢃꢄng ꢎꢏi. Tꢬ thꢊp niꢋn
80 và 90 cꢖa thꢍ kꢺ XX, mꢢc ꢎꢑ hꢖy hoꢏi
mꢘi trꢃꢓng ngày càng tꢝng trong quá trꢆnh
hiꢦn ꢎꢏi hóa cꢖa Trung Quꢉc, con ngꢃꢓi
bꢗt chꢗp hꢊu quꢅ ꢎꢌ khai thác tài nguyꢋn
thiꢋn nhiꢋn, ra sꢢc tꢊn diꢦt mꢘi trꢃꢓng, dꢜn
ꢎꢫy nhiꢇu loài ꢎꢑng vꢊt ꢎi ꢎꢍn chꢾ tuyꢦt
chꢖng. Phꢏm vi, quy mꢘ, tꢉc ꢎꢑ hꢖy diꢦt
mꢘi trꢃꢓng sinh thái và tuyꢦt chꢖng cꢖa
sꢉ loài ꢎꢑng vꢊt diꢠn ra trꢋn phꢏm vi toàn
cꢀu1. Các hoꢏt ꢎꢑng bꢅo vꢦ mꢘi trꢃꢓng
cꢂng hoꢏt ꢎꢑng ꢎꢗu tranh cho quyꢇn lꢡi
cꢖa ꢎꢑng vꢊt dꢀn dꢀn ꢎꢃꢡc triꢌn khai, phát
triꢌn khꢘng chꢤ trꢋn bꢆnh diꢦn quꢉc gia mà
còn trꢋn bꢆnh diꢦn quꢉc tꢍ. Do ꢎó, trꢋn cꢗp
ꢎꢑ hꢆnh thái ꢛ thꢢc nhà nꢃꢔc2 ꢎꢐ bꢭt ꢎꢀu
ꢒ Trung Quꢉc ꢎꢐ gꢕy lꢋn mꢑt tiꢍng vang
lꢔn trꢋn vꢝn ꢎàn, sꢉ lꢃꢡng tiꢋu thꢲ lꢋn ꢎꢍn
hàng triꢦu bàn, ꢎꢃꢡc cꢘng ty truyꢇn thꢘng
phꢃꢄng Tꢕy mua bꢅn quyꢇn ꢎꢌ chuyꢌn thꢌ
ꢎiꢦn ꢅnh. Các nhà bꢆnh luꢊn tꢬ Trung Quꢉc
ꢎꢍn phꢃꢄng Tꢕy ꢎꢐ nghiꢋn cꢢu bꢆnh luꢊn
rꢗt nhiꢇu, kꢴ khen thꢆ nhiꢇu ngꢃꢓi chꢋ cꢚng
khꢘng ít. ꢙꢍn nꢝm 2007 cuꢉn tiꢌu thuyꢍt
này ꢎꢃꢡc dꢩch ra tiꢍng Viꢦt cꢚng gꢕy lꢋn
mꢑt làn sóng tranh luꢊn trong giꢔi nghiꢋn
cꢢu phꢋ bꢆnh Viꢦt Nam. Thꢟc tiꢠn sáng tác
vꢇ tiꢌu thuyꢍt sinh thái ꢎꢑng vꢊt vꢔi nhꢧng
thành tꢟu hiꢌn nhiꢋn nhꢃ vꢊy, giꢔi nghiꢋn
cꢢu khꢘng thꢌ khꢘng quan tꢕm, xem xét,
ꢎánh giá, phꢋ bꢆnh.
Trong lꢩch sꢽ nghꢦ thuꢊt phꢃꢄng ꢙꢘng
và phꢃꢄng Tꢕy, vꢝn hꢞc nói chung và tiꢌu
thuyꢍt viꢍt vꢇ ꢎꢑng vꢊt nói riꢋng có mꢑt
truyꢇn thꢉng lꢕu dài, tuy nhiꢋn nhꢧng
hꢆnh tꢃꢡng ꢎꢑng vꢊt phꢀn lꢔn có ꢛ nghꢱa
phꢃꢄng tiꢦn, cꢘng cꢲ - tꢢc ꢛ nghꢱa thuyꢍt lꢛ
ꢎꢏo ꢎꢢc hꢄn giá trꢩ tꢟ thꢕn bꢅn thꢌ cꢖa nó.
Con ngꢃꢓi viꢍt vꢇ vꢇ ꢎꢑng vꢊt xuꢗt phát tꢬ
quan ꢎiꢌm “con ngꢃꢓi là trung tꢕm”, “con
ngꢃꢓi là thꢃꢡng ꢎꢪng” ꢎiꢇu ꢎó có nghꢱa,
vꢏn vꢊt khác ꢎꢇu chꢤ là thꢢ yꢍu trong quan
hꢦ vꢔi con ngꢃꢓi, con ngꢃꢓi vꢆ vꢊy tha hꢜ
ꢎánh giá, nhꢊn xét vꢇ ꢎꢑng vꢊt theo diꢠn
giꢅi chꢖ quan cꢖa mꢆnh, hoàn toàn khꢘng
“ꢎꢍm xꢤa” loꢏi ꢎꢑng vꢊt hꢏ ꢎꢪng. Sang ꢎꢍn
1ꢁTheoꢁbáoꢁcáoꢁcꢈaꢁLiꢛnꢁminhꢁBꢗoꢁtꢖnꢁThiꢛnꢁnhiꢛnꢁQuꢎcꢁ
tꢊꢁ(IUCN),ꢁtꢎcꢁꢋꢦꢁtuꢀꢅtꢁchꢈngꢁcꢈaꢁcácꢁloàiꢁꢋꢦngꢁthꢄcꢁ
vꢐtꢁtrꢛnꢁTráiꢁꢋꢔtꢁhiꢅnꢁꢋangꢁꢑꢁmꢜcꢁcao,ꢁgꢔpꢁ1.000ꢁlꢙnꢁsoꢁ
con-nguoi-dang-khien-cac-loai-tuꢀet-chung-nhanh-gap-
1-000-lan-20190507121246917.htm
2ꢁꢭꢍiꢁhꢦiꢁtoànꢁquꢎcꢁꢭCSꢁTrungꢁQuꢎcꢁlꢙnꢁthꢜꢁ18ꢁdiꢱnꢁraꢁ
tꢏꢁ8/11/2012ꢁꢋꢊnꢁ14/11/2012ꢁbꢛnꢁcꢍnhꢁviꢅcꢁthꢠngꢁquaꢁdꢄꢁ
thꢗoꢁsꢲaꢁꢋꢢiꢁꢭiꢃuꢁlꢅꢁꢭꢗng,ꢁnhꢔnꢁmꢍnhꢁꢋꢊnꢁꢆuꢁtiꢛnꢁcꢗiꢁ
cáchꢁmꢑꢁcꢲa,ꢁphátꢁtriꢉnꢁkhoaꢁhꢘcꢁvàꢁthúcꢁꢋꢚꢀꢁnhꢕngꢁtiꢊnꢁ
bꢦꢁvꢃꢁsinhꢁtháiꢁnhꢆꢁ“xꢓꢀꢁdꢄngꢁmꢦtꢁnꢃnꢁvꢞnꢁminhꢁsinhꢁ
tháiꢁlàꢁmꢦtꢁkꢊꢁhoꢍchꢁthiꢛnꢁniꢛnꢁkꢝꢁchoꢁsꢄꢁphátꢁtriꢉnꢁbꢃnꢁ
vꢕngꢁcꢈaꢁꢋꢔtꢁnꢆꢇcꢁTrungꢁQuꢎcꢒ.ꢁKꢉꢁtꢏꢁsauꢁꢭHꢁlꢙnꢁthꢜꢁ
18,ꢁChꢈꢁtꢳchꢁTꢐpꢁCꢐnꢁBꢥnhꢁꢋꢤꢁnhiꢃuꢁlꢙnꢁphátꢁbiꢉuꢁvàꢁtꢢngꢁ
kꢊtꢁsꢓuꢁsꢟcꢁquꢀꢁluꢐtꢁphátꢁtriꢉnꢁvꢞnꢁminhꢁnhꢓnꢁloꢍiꢁvàꢁkꢊtꢁ
hꢣpꢁviꢅcꢁxꢓꢀꢁdꢄngꢁnꢃnꢁvꢞnꢁminhꢁsinhꢁtháiꢁvàoꢁbꢎꢁcꢴcꢁ
tꢢngꢁthꢉꢁcꢈaꢁ“nꢞmꢁtrongꢁmꢦtꢒꢁvàꢁ“bꢎnꢁbꢎꢁcꢴcꢁchiꢊnꢁlꢆꢣcꢁ
Viꢁꢩ)ꢧꢁCáoꢁsaꢁmꢍc,ꢁSóiꢁsaꢁmꢍcꢁ(QuáchꢁTuꢀꢊtꢁBa)ꢧꢁHꢢꢁ
trꢟngꢁcuꢎiꢁcꢡng,ꢁChóꢁsóiꢁꢋꢪꢁ(LíꢁTruꢀꢃnꢁPhong)ꢧꢁMꢡaꢁsꢞn,ꢁ
Vꢡngꢁꢋꢔtꢁsꢞnꢁ(TriꢊtꢁPhu)ꢧꢁHoàiꢁniꢅmꢁhꢟcꢁngꢆꢁtrongꢁꢋꢙmꢁ
ꢋenꢁ(TrꢆꢌngꢁVꢂ)ꢧꢁVꢫꢁꢋiꢅuꢁcuꢎiꢁcꢡngꢁcꢈaꢁbáo,ꢁVꢥꢁsaoꢁquꢍꢁ
kꢛuꢁ(TrꢙnꢁꢬngꢁTꢡng),ꢁChóꢁngaoꢁTꢓꢀꢁTꢍngꢁ(DꢆꢌngꢁChíꢁ
Quꢓn),ꢁThungꢁlꢫngꢁkhꢠngꢁchóꢁsóiꢁ(VꢆꢌngꢁPhongꢁLꢓm)ꢧꢁ
Sóiꢁxámꢁkhuꢀꢊtꢁtꢐtꢁ(ThꢚmꢁThꢍchꢁKhꢛ)ꢧꢁꢭiꢁsꢞnꢁbuꢢiꢁsángꢁ
(TuꢀꢊtꢁMꢍc)ꢧꢁBꢙꢀꢁsóiꢁ(ThíchꢁHuꢀꢊt)ꢮꢮ
TꢀPꢁCHꢂꢁKHOAꢁHꢃC, Sꢄꢁ49,ꢁthángꢁ11ꢁnꢅmꢁ2021
xꢀy dꢁng nꢂn vꢃn hꢄc sinh thái hài hòa vꢅi ra trong lꢪnh vꢁc tiꢈu thuyꢏt trꢌꢐng thiꢔn vꢗ
xꢆ hꢇi mà sꢁ biꢈu ꢉꢊt hay phꢋn tꢌ trꢌꢅc nó có khꢋ nꢃng tꢁ sꢁ lꢅn, khꢤng gian hoꢊt
các khꢍng hoꢋng sinh thái chꢎ là sꢁ ꢉáp lꢊi ꢉꢇng rꢇng và hꢗnh tꢌꢕng, kꢏt cꢖu ꢉꢜ sꢇ, thꢈ
cꢍa làn sóng trꢁc tiꢏp cꢍa thꢐi ꢉꢊi. Gꢑn bꢒn
thꢓp niꢔn qua, mꢇt sꢒ lꢌꢕng lꢅn các tiꢈu
thuyꢏt viꢏt vꢂ ꢉꢇng vꢓt ꢉꢆ ꢉꢌꢕc xuꢖt bꢋn,
hꢗnh tꢌꢕng ꢉꢇng vꢓt ꢉa dꢊng phong phú ꢉꢆ
trꢘ thành hꢗnh tꢌꢕng nhꢀn vꢓt chính cꢍa
tiꢈu thuyꢏt. Nhꢙng phꢌꢚng thꢛc sinh tꢜn
cꢍa ꢉꢇng vꢓt nhꢌ kꢝ nꢃng kiꢏm thꢛc ꢃn,
tán tꢎnh bꢊn tꢗnh, tránh nꢊn và tꢗnh cꢋm cꢍa
ꢉꢇng vꢓt ꢉꢌꢕc miꢔu tꢋ trꢘ thành các ꢉꢑu
mꢒi tꢁ sꢁ cꢍa tiꢈu thuyꢏt. Các thꢍ pháp nhꢌ
ꢞn dꢟ, tꢌꢕng trꢌng, thꢑn thoꢊi ꢉꢆ trꢘ thành
nguyꢔn tꢠc nghꢡ thuꢓt ꢉꢢc trꢌng trong sáng
tꢊo cꢍa tiꢈu thuyꢏt viꢏt vꢂ ꢉꢇng vꢓt. Có thꢈ
xem sꢁ quan tꢀm ꢉꢏn sinh tꢜn cꢍa ꢉꢇng vꢓt
trong tiꢈu thuyꢏt ꢉꢆ phꢋn ánh mꢛc ꢉꢇ nguy
kꢣch cꢍa khꢍng hoꢋng sinh thái ꢉꢒi vꢅi sꢁ
bꢛc hꢊi mꢤi trꢌꢐng sinh tꢜn cꢍa các loài
vꢓt. Vꢖn ꢉꢂ sinh tꢜn cꢍa nhꢀn loꢊi do ꢉó có
liꢔn quan mꢓt thiꢏt vꢅi thꢏ giꢅi sinh tꢜn cꢍa
loài vꢓt. Tiꢈu thuyꢏt viꢏt vꢂ ꢉꢇng vꢓt mꢇt
mꢢt ꢉꢆ khꢠc hꢄa khá thành cꢤng hꢗnh ꢋnh
con ngꢌꢐi ꢉánh mꢖt nhꢀn tính tinh thꢑn,
mꢢt khác cꢥng ꢉꢜng thꢐi biꢈu thꢣ nguyꢡn
vꢄng mong muꢒn tꢗm ꢉꢌꢕc ngꢤi nhà chung
cꢌ ngꢟ tꢒt ꢉꢦp hꢚn cꢍa con ngꢌꢐi và vꢊn
vꢓt sinh linh trꢔn trái ꢉꢖt này.
loꢊi tác phꢞm ꢉa dꢊng. Hꢚn nꢙa, chꢍ ꢉꢂ tàn
sát ꢉꢇng vꢓt mà tiꢈu thuyꢏt trꢌꢐng thiꢔn
nꢔu ra có cꢚ sꢘ thꢁc tiꢩn phong phú, vꢗ thꢏ
nhꢙng tác phꢞm nhꢌ Tꢘtemꢀsóiꢀ(Khꢌꢚng
Nhung),ꢀ Cáoꢀ saꢀ mꢥcꢀ (Quách Tuyꢏt Ba),
Hoàiꢀniꢁmꢀsóiꢀ(Giꢋ Bꢗnh Ao), Thungꢀlꢧngꢀ
khꢘngꢀchóꢀsói (Vꢌꢚng Phong Lꢀm)ꢫtrꢘ
thành nhꢙng tác phꢞm ꢉꢌꢕc ꢉꢇc giꢋ quan
tꢀm chú ꢬ. Còn vꢅi tiꢈu thuyꢏt trung và
ꢉoꢋn thiꢔn (truyꢡn vꢭa, truyꢡn ngꢠn), sꢒ
lꢌꢕng sáng tác ꢉꢌꢕc xuꢖt bꢋn cꢥng ngày
mꢇt nhiꢂu hꢚn. Tiꢈu thuyꢏt sinh thái ꢉꢇng
vꢓt ꢉꢆ tꢊo nꢔn sꢁ thay ꢉꢨi hoàn toàn tính
hoang sꢚ cꢍa thꢏ giꢅi tꢁ nhiꢔn thành thꢏ
giꢅi nghꢡ thuꢓt trong sáng tác vꢃn hꢄc, mꢘ
ra nhꢙng khía cꢊnh thꢞm mꢪ nghꢡ thuꢓt
mꢅi. Nhꢙng tiꢈu thuyꢏt viꢏt vꢂ ꢉꢇng vꢓt
này ꢉꢆ vꢌꢕt qua mꢛc ꢉꢇ ꢬ nghꢪa giáo dꢟc
ꢉꢚn giꢋn vꢂ ꢉꢊo ꢉꢛc và tꢗnh cꢋm thꢌꢐng
thꢖy trong hꢗnh tꢌꢕng loài vꢓt cꢍa thꢏ giꢅi
trꢮ thꢚ. Trong mꢤ thꢛc tꢁ sꢁ cꢍa tiꢈu thuyꢏt
viꢏt vꢂ ꢉꢇng vꢓt thꢌꢐng phá vꢯ cái nhꢗn
thiꢔn kiꢏn hꢊn hꢦp cꢍa nhꢀn loꢊi. Cꢀu hꢰi
vꢂ ꢉꢢc tính tinh thꢑn sinh tꢜn cꢍa nhꢀn
loꢊi trong tiꢈu thuyꢏt viꢏt vꢂ ꢉꢇng vꢓt cꢍa
thꢏ kꢱ XXI ꢉꢆ thꢈ hiꢡn giá trꢣ cꢒt lõi và tꢌ
tꢌꢘng khai sáng lꢅn lao.
Vꢂ mꢢt loꢊi hꢗnh tiꢈu thuyꢏt, sꢁ bꢧng
nꢨ tiꢈu thuyꢏt viꢏt vꢂ ꢉꢇng vꢓt chꢍ yꢏu diꢩn
ꢲꢒi vꢅi viꢡc nghiꢔn cꢛu lí thuyꢏt và
thꢁc tiꢩn tiꢈu thuyꢏt viꢏt vꢂ ꢉꢇng vꢓt còn
cꢃn cꢛ vào sꢁ phát triꢈn mꢊnh mꢳ cꢍa loꢊi
hꢗnh tiꢈu thuyꢏt ꢉꢇng vꢓt trꢌꢐng thiꢔn mà
trꢄng tꢀm chꢍ yꢏu là khám phá ꢬ thꢛc sinh
thái, ꢬ thꢛc tꢁ sꢁ và quan niꢡm hꢗnh tꢌꢕng
ꢉꢇng vꢓt. Nhiꢂu nghiꢔn cꢛu ꢉꢆ lꢖy nghiꢔn
cꢛu trꢌꢐng hꢕp (tác giꢋ hay tác phꢞm) làm
ꢉꢊi diꢡn ꢉꢈ khái quát, ꢉánh giá và nhꢓn ꢉꢣnh
thành tꢁu cꢥng nhꢌ hꢊn chꢏ cꢍa tiꢈu thuyꢏt
sinh thái ꢉꢌꢚng ꢉꢊi. Ví dꢟ nhꢌ trong cꢤng
toànꢀdiꢁnꢂꢀcꢃaꢀchꢃꢀnghꢄaꢀxꢅꢀhꢆiꢀꢇꢈcꢀsꢉcꢀTrungꢀQuꢊcꢀꢇꢋꢀ
thúcꢀꢇꢌꢍꢀꢇꢎtꢀnꢏꢐcꢀtrꢑnꢀconꢀꢇꢏꢒngꢀphátꢀtriꢋnꢀxanh.ꢀThángꢀ
2ꢀ nꢓmꢀ 2013,ꢀ Hꢆiꢀ ꢇꢔngꢀ thꢕꢀ 27ꢀ cꢃaꢀ Chꢏꢖngꢀ trꢗnhꢀ Mꢘiꢀ
trꢏꢒngꢀLiꢑnꢀhꢙpꢀquꢊcꢀꢇꢅꢀthꢘngꢀquaꢀdꢚꢀthꢛoꢀquꢍꢜtꢀꢇꢝnhꢀ
thúcꢀꢇꢌꢍꢀkháiꢀniꢁmꢀnꢞnꢀvꢓnꢀminhꢀsinhꢀtháiꢀdoTrungꢀQuꢊcꢀ
ꢇꢞꢀxꢏꢐng,ꢀꢇánhꢀdꢎuꢀsꢚꢀcꢘngꢀnhꢟnꢀvàꢀꢃngꢀhꢆꢀcꢃaꢀcꢆngꢀ
ꢇꢔngꢀquꢊcꢀtꢜꢀvꢐiꢀvꢎnꢀꢇꢞꢀnàꢍ.ꢀKꢋꢀtꢠꢀꢡHꢀ18,ꢀquanꢀꢇiꢋmꢀ
xꢢꢍꢀdꢚngꢀnꢞnꢀvꢓnꢀminhꢀsinhꢀtháiꢀtrꢣꢀthànhꢀnguꢍꢑnꢀtꢉcꢀ
chꢤꢀꢇꢥo,ꢀhꢏꢐngꢀdꢦnꢀgiꢐiꢀsángꢀtácꢀꢇiꢀsꢢuꢀvàoꢀlꢄnhꢀvꢚcꢀnàꢍ.
TRꢀꢁNGꢂꢃꢄIꢂHꢅCꢂHꢆIꢂPHꢇNG
trꢗnh Chꢓmꢀsócꢀtráiꢀꢇꢎtꢀꢨꢀꢩꢀthꢕcꢀsinhꢀtháiꢀ hoꢢc tꢭ góc ꢉꢇ tꢁ sꢁ hꢄc ꢉꢈ lꢓp luꢓn. ꢲiꢂu
vàꢀtiꢋuꢀthuꢍꢜtꢀQuáchꢀTuꢍꢜtꢀBa, nhà nghiꢔn
cꢛu Uꢤng Thꢟ ꢲꢤng ꢉꢆ phꢀn tích rꢖt sꢀu
sꢠc ꢬ thꢛc sinh thái, tính hoang dꢆ, sꢁ ꢉan
xen giꢙa nhꢀn tính và thú tính trong nꢇi
hàm hꢗnh tꢌꢕng ꢉꢇng vꢓt ꢴ4ꢵ. Chꢍ ꢉꢂ thú
tính và nhꢀn tính cꢥng dành ꢉꢌꢕc sꢁ quan
tꢀm sꢀu sꢠc cꢍa Ngꢤ Tú Minh và Trꢑn Lꢁc
Quꢀn trong cꢤng trꢗnh Hiꢁnꢀtꢏꢙngꢀvꢓnꢀhóaꢀ
sóiꢀdꢏꢐiꢀcáiꢀnhꢗnꢀvꢓnꢀhꢪcꢀsinhꢀthái. Trꢔn
cꢚ sꢘ phꢀn tích so sánh ꢉꢒi chiꢏu Tꢘtemꢀsóiꢀ
vꢅi Hoàiꢀniꢁmꢀsói và ꢉꢢt chúng trong bꢒi
cꢋnh tiꢈu thuyꢏt sinh thái ꢉꢇng vꢓt ꢉꢌꢚng
ꢉꢊi Trung Quꢒc, các tác giꢋ nꢔu ra nhꢙng
vꢖn ꢉꢂ còn tꢜn tꢊi cꢍa vꢃn hꢄc sinh thái nói
chung và tiꢈu thuyꢏt sinh thái ꢉꢇng vꢓt nói
riꢔng nhꢌ: vꢖn ꢉꢂ quan hꢡ giꢙa nhꢀn tính
và thú tínhꢶ vꢖn ꢉꢂ quan hꢡ giꢙa tính chꢀn
thꢁc sinh thái vꢅi sáng tꢊo nghꢡ thuꢓt chꢀn
thꢁcꢶ Tꢭ ꢉó các tác giꢋ ꢉꢂ xuꢖt tiꢈu thuyꢏt
sinh thái ꢉꢢc biꢡt phꢋi nhꢖn mꢊnh ꢉꢏn trí
tꢌꢘng tꢌꢕng và sáng tꢊo, cꢑn phꢋi vꢌꢕt qua
ꢬ thꢛc tꢁ sꢁ, ꢬ thꢛc vꢃn bꢋn ꢉꢈ tác phꢞm
vꢃn hꢄc sinh thái khꢤng ꢉꢚn thuꢑn là mꢇt
bꢋn sao cꢍa hiꢡn thꢁc sinh thái ꢴ11ꢵ. ꢲꢒi
vꢅi trꢌꢐng hꢕp tiꢈu thuyꢏt cꢍa Lí Truyꢂn
Phong, nhà nghiꢔn cꢛu Vꢌꢚng Bꢗnh và
Hꢊ Thiꢔn Trung trong Bànꢀvꢞꢀgiáꢀtrꢝꢀthꢌmꢀ
mꢄꢀcꢃaꢀtiꢋuꢀthuꢍꢜtꢀsinhꢀtháiꢀꢇꢆngꢀvꢟtꢀ“Vꢟtꢀ
tínhꢀchꢢnꢀthꢚcꢂꢀcꢃaꢀLíꢀTruꢍꢞnꢀPhong ꢉꢆ
chia sáng tác cꢍa Lí Truyꢂn Phong làm hai
giai ꢉoꢊn, khám phá sꢁ chuyꢈn biꢏn tꢌ duy
nghꢡ thuꢓt cꢍa tác giꢋ tꢭ khuynh hꢌꢅng
chꢍ nghꢪa “nhꢀn loꢊi trung tꢀm” sang chꢍ
nghꢪa “sinh thái trung tꢀm” tꢓp trung thꢈ
hiꢡn tꢌ tꢌꢘng thꢞm mꢪ và giá trꢣ thꢞm mꢪ
trong hai tác phꢞm Hꢫꢀtrꢉngꢀcuꢊiꢀcꢬng và
Hꢔngꢀsài (chó sói ꢉꢰ) ꢴ2ꢵ. Trong nghiꢔn
cꢛu lꢬ luꢓn vꢂ tiꢈu thuyꢏt ꢉꢇng vꢓt, cꢥng
có khi nhà nghiꢔn cꢛu tiꢏn hành phꢀn tích
cꢟ thꢈ vꢃn bꢋn tiꢈu thuyꢏt, cꢥng có khi tiꢏn
ꢉáng nói rꢷng, tiꢈu thuyꢏt Tꢘtemꢀsói tꢭ khi
ꢉꢌꢕc dꢣch ra tiꢏng Anh ꢉꢆ trꢘ nꢔn rꢖt nꢨi
tiꢏng và trꢘ thành ꢉꢒi tꢌꢕng cꢍa trào lꢌu
nghiꢔn cꢛu rꢇng rꢆi mà tiꢔu ꢉiꢈm là vꢖn
ꢉꢂ tiꢏp nhꢓn tác phꢞm vꢃn hꢄc sinh thái
Trung Quꢒc trꢔn phꢊm vi thꢏ giꢅi. Chꢸng
hꢊn nhꢌ Bànꢀvꢞꢀtiꢜpꢀnhꢟnꢀlíꢀthuꢍꢜtꢀphꢏꢖngꢀ
Tꢢꢍꢀ trongꢀ vꢓnꢀ hꢪcꢀ Trungꢀ Quꢊcꢀ thꢒiꢀ kꢭꢀ
mꢐiꢀ-ꢀnghiꢑnꢀcꢕuꢀtrꢏꢒngꢀhꢙpꢀ“Tꢘtemꢀsóiꢂ
ꢉꢌꢕc dꢣch raAnh ngꢙ cꢍa Lí Vꢪnh ꢲꢤng và
Lí Nhꢆ Bác tꢭ ba góc ꢉꢇ nhà nghiꢔn cꢛu,
nhà xuꢖt bꢋn, ngꢌꢐi dꢣch ꢉꢈ phꢀn tích thái
ꢉꢇ thành kiꢏn ꢉꢒi vꢅi vꢃn hꢄc Trung Quꢒc
và xem xét vꢖn ꢉꢂ tꢜn tꢊi lꢀu nay là xuꢖt
khꢞu vꢃn hꢄc Trung Quꢒc ra thꢣ trꢌꢐng thꢏ
giꢅi ꢴ5ꢵ. Nhꢙng hꢌꢅng nghiꢔn cꢛu này ꢉꢆ
phá vꢯ thꢁc trꢊng ꢉꢚn ꢉiꢡu viꢡc tiꢏp nhꢓn
và bꢛng trꢜng tꢌ tꢌꢘng, quan niꢡm, mꢤ
hꢗnh sáng tác tiꢈu thuyꢏt sinh thái phꢌꢚng
Tꢀy vào tiꢈu thuyꢏt sinh thái ꢉꢌꢚng ꢉꢊi
Trung Quꢒc. Thꢓm chí nhꢙng cuꢇc ꢉꢒi
thoꢊi nhꢌ vꢓy hiꢡn nay vꢹn ꢉꢌꢕc tiꢏp tꢟc
ꢉào sꢀu ꢘ cꢖp ꢉꢇ vi mꢤ. Sꢁ thành cꢤng cꢍa
tiꢈu thuyꢏt sinh thái ꢉꢇng vꢓt nói chung
và Tꢘtemꢀsói nói riꢔng cho thꢖy khꢋ nꢃng
ꢉóng góp tích cꢁc cꢍa vꢃn hꢄc nghꢡ thuꢓt
Trung Quꢒc ꢉꢌꢚng ꢉꢊi vào dòng chꢋy lꢅn
cꢍa vꢃn hꢄc sinh thái thꢏ giꢅi sau tiꢏn trꢗnh
hiꢡn ꢉꢊi hóa.
Trong nhꢙng nghiꢔn cꢛu trꢔn, xuꢖt
phát tꢭ nhꢓn thꢛc chung vꢂ giá trꢣ sinh thái
hꢄc, các nhà nghiꢔn cꢛu ꢉꢢc biꢡt chú ꢬ ꢉꢏn
quan ꢉiꢈm vꢃn hóa sinh thái. Tꢭ góc ꢉꢇ
ꢬ thꢛc sinh thái cꢍa tiꢈu thuyꢏt sinh thái
ꢉꢇng vꢓt ꢉꢆ trꢘ thành ꢉiꢈm quan sát cꢍa
nhà nghiꢔn cꢛu khi khꢋo sát vꢃn bꢋn. Kꢈ tꢭ
thꢓp niꢔn 1990, sꢁ thꢀm nhꢓp toàn diꢡn cꢍa
trào lꢌu sinh thái phꢌꢚng Tꢀy dꢪ nhiꢔn ꢉꢆ
làm gia tꢃng chꢖt lꢌꢕng cho nꢂn vꢃn hꢄc.
hành nghiꢔn cꢛu so sánh mꢇt sꢒ tác phꢞm Nhꢌng tác phꢞm nghꢡ thuꢓt nhꢌ thꢏ nào thꢗ
TꢀPꢁCHꢂꢁKHOAꢁHꢃC, Sꢄꢁ49,ꢁthángꢁ11ꢁnꢅmꢁ2021
ꢉꢌꢕc gꢄi là tiꢈu thuyꢏt sinh thái ꢉꢇng vꢓt cꢍa tiꢈu thuyꢏt sinh thái ꢉꢇng vꢓt ngay lꢓp
mà khꢤng phꢋi là truyꢡn vꢂ ꢉꢇng vꢓt mang tꢛc, song ꢉiꢂu ꢉó ít nhiꢂu cꢥng cho thꢖy
màu sꢠc luꢀn lꢬ thꢗ nhꢙng khía cꢊnh màu
sꢠc mꢅi này chꢌa ꢉꢌꢕc khai thác, ꢉào sꢀu
mꢇt cách tꢎ mꢎ cꢤng phu. Tꢤn trꢄng tính cá
thꢈ hóa, kinh ꢉiꢈn hóa cꢍa ꢉꢒi tꢌꢕng vꢃn
bꢋn, các nhà nghiꢔn cꢛu thꢌꢐng tꢓp trung
vào trꢌꢐng hꢕp các nhà vꢃn ꢉꢆ có thành
tꢁu ꢉꢈ tranh luꢓn sꢁ ꢋnh hꢌꢘng ngày mꢇt
lꢅn hꢚn cꢍa tiꢈu thuyꢏt sinh thái ꢉꢇng vꢓt
ꢉꢏn nhꢓn ꢉꢣnh vꢃn hóa, lꢣch sꢺ cꢍa các
sꢁ kiꢡn vꢃn hꢄc. Ngay nhꢌ bꢇ tiꢈu thuyꢏt
Tꢘtemꢀsói vꢒn ꢉꢌꢕc xem là mꢇt hiꢡn tꢌꢕng
ꢉꢇc ꢉáo gꢀy ꢉꢌꢕc tiꢏng vang trꢔn phꢊm vi
thꢏ giꢅi, ꢉꢌꢕc các nhà nghiꢔn cꢛu trong và
ngoài nꢌꢅc tung hꢤ, song nhiꢂu nhà phꢔ
bꢗnh cꢥng hꢏt sꢛc tꢎnh táo nhꢷm tránh thái
ꢉꢇ cꢁc ꢉoan mꢇt chiꢂu khi tiꢏn hành nghiꢔn
cꢛu lꢪnh vꢁc tiꢈu thuyꢏt sinh thái ꢉꢇng
vꢓt. Vꢂ thꢐi ꢉiꢈm ra ꢉꢐi cꢍa tiꢈu thuyꢏt
sinh thái ꢉꢇng vꢓt, do thiꢏu chiꢂu sꢀu và
tính liꢔn tꢟc lꢣch sꢺ nꢔn ꢉꢊi ꢉa sꢒ các nhà
nghiꢔn cꢛu ꢉꢂu cho rꢷng tiꢈu thuyꢏt sinh
thái ꢉꢇng vꢓt ꢉꢌꢚng ꢉꢊi chꢍ yꢏu xuꢖt hiꢡn
vào nhꢙng nꢃm 1980. Và tính ꢉꢏn hiꢡn tꢊi,
tiꢈu thuyꢏt sinh thái ꢉꢇng vꢓt cꢥng có gꢑn
bꢒn thꢓp niꢔn phát triꢈn. Tuy nhiꢔn, gꢑn
bꢒn thꢓp niꢔn qua, tiꢈu thuyꢏt sinh thái
ꢉꢇng vꢓt mꢅi chꢎ ꢉꢌꢕc nghiꢔn cꢛu ꢘ quy
mꢤ nhꢰ lꢮ, nhiꢂu nhà nghiꢔn cꢛu có thái ꢉꢇ
dꢺng dꢌng thꢐ ꢚ, thꢓm chí tꢭ quan niꢡm
lí luꢓn có sꢻn tiꢏn hành phꢀn tích lí giꢋi tꢌ
tꢌꢘng vꢃn hꢄc mꢇt cách hꢐi hꢕt. Trong các
nghiꢔn cꢛu, các nhà phꢔ bꢗnh ít quan tꢀm
nghiꢔn cꢛu loꢊi hꢗnh tiꢈu thuyꢏt trꢌꢐng
thiꢔn ꢼ mꢇt thꢈ loꢊi quan trꢄng cꢍa tiꢈu
thuyꢏt sinh thái ꢉꢇng vꢓt, khꢤng phꢀn ꢉꢣnh
rõ ràng chꢖt liꢡu vꢃn hꢄc nꢔn ꢉánh ꢉꢜng
truyꢡn ngꢠn, truyꢡn vꢭa và tiꢈu thuyꢏt sinh
thái ꢉꢇng vꢓt. Dꢪ nhiꢔn rꢷng, trong giai
tính khꢤng ꢉꢑy ꢉꢍ và hꢊn chꢏ cꢍa lí luꢓn
phꢔ bꢗnh.
3.ꢀNghiꢁnꢀcꢂuꢀtiꢃuꢀthuyꢄtꢀsinhꢀtháiꢀtꢅꢀ
gócꢀꢆꢇꢀꢆaꢀchiꢈu
Bꢇ phꢓn tꢓp trung chꢍ yꢏu nghiꢔn cꢛu
tiꢈu thuyꢏt sinh thái khoꢋng hꢚn mꢇt thꢓp
niꢔn gꢑn ꢉꢀy ꢉa sꢒ xuꢖt phát tꢭ lí luꢓn phꢔ
bꢗnh sinh thái phꢌꢚng Tꢀy ꢉꢈ mꢘ rꢇng mꢤ
hꢗnh và tꢑm nhꢗn nghiꢔn cꢛu tiꢈu thuyꢏt
sinh thái Trung Quꢒc. Mꢇt sꢒ nhà nghiꢔn
cꢛu trꢮ cꢥng dành nhiꢂu sꢛc lꢁc nghiꢔn
cꢛu tiꢈu thuyꢏt sinh thái Trung Quꢒc. Hꢄ
có nhiꢡt tꢗnh nghiꢔn cꢛu khoa hꢄc, có nꢂn
tꢋng kiꢏn thꢛc ꢉꢌꢕc trang bꢣ vꢙng chꢠc
nꢔn ꢉꢆ ít nhiꢂu góp phꢑn vào ꢉꢣnh hꢌꢅng
nghiꢔn cꢛu tiꢈu thuyꢏt sinh thái trꢔn các
phꢌꢚng diꢡn tꢑm nhꢗn, quan ꢉiꢈm và
phꢌꢚng pháp nghiꢔn cꢛu. ꢲiꢈm ꢉꢢc biꢡt là
hꢄ ꢉꢆ xuꢖt phát tꢭ ꢉꢢc trꢌng thꢞm mꢪ, ꢉꢢc
ꢉiꢈm vꢃn hóa và tꢌ duy nghꢡ thuꢓt truyꢂn
thꢒng ꢉꢈ khám phá tiꢈu thuyꢏt sinh thái
ꢉꢇng vꢓt mꢇt cách ꢉa chiꢂu. ꢲiꢂu ꢉó ꢉꢌꢕc
thꢈ hiꢡn ꢘ mꢖy khía cꢊnh dꢌꢅi ꢉꢀy:
3ꢀ1ꢁ Khaiꢁ pháꢁ ꢂꢁ thꢃcꢁ sinhꢁ tháiꢁ trongꢁ
tiꢄuꢁthuꢅꢆtꢁtꢇmꢁcꢈn
Tiꢏn trꢗnh ꢉꢨi mꢅi cꢍa vꢃn hꢄc ꢉꢌꢚng
ꢉꢊi Trung Quꢒc tꢭ sau thꢐi kꢽ ꢉꢨi mꢅi
(1976) ꢉꢆ thu ꢉꢌꢕc thành tꢁu hꢏt sꢛc tích
cꢁc vꢅi sꢁ phát triꢈn nꢘ rꢇ cꢍa các trào lꢌu
tiꢈu thuyꢏt nhꢌ tiꢈu thuyꢏt vꢏt thꢌꢚng, tiꢈu
thuyꢏt tri tꢗnh, tiꢈu thuyꢏt phꢋn tꢌ và ꢉꢢc
biꢡt trào lꢌu tiꢈu thuyꢏt tꢑm cꢃn vꢅi nhꢙng
tꢔn tuꢨi lꢅn nhꢌ Giꢋ Bꢗnh Ao, Mꢊc Ngꢤn,
Hàn Thiꢏu Cꢤng, Lꢬ Hàng DꢟcꢫVꢅi mꢟc
tiꢔu tꢗm vꢂ cꢇi nguꢜn (tꢑm cꢃn) ꢉꢈ khám
phá giá trꢣ vꢃn hóa, bꢋn sꢠc dꢀn tꢇc, tꢀm
lꢬ, tính cách dꢀn tꢇc ꢉꢜng thꢐi nhꢗn nhꢓn,
ꢉoꢊn phát triꢈn ngꢠn ngꢍi nhꢌ vꢓy, khꢤng ꢉánh giá vꢂ hiꢡn tꢊi, dꢁ ꢉoán vꢂ tꢌꢚng lai,
thꢈ ꢉòi hꢰi sꢁ kꢏt tinh các giá trꢣ thꢈ loꢊi tiꢈu thuyꢏt tꢑm cꢃn ꢉꢆ thu hút ꢉꢌꢕc nhiꢂu
TRꢀꢁNGꢂꢃꢄIꢂHꢅCꢂHꢆIꢂPHꢇNG
nhà vꢀn quan tꢁm ꢂꢃn ꢂꢄ tài này. Nhà vꢀn Lí Hàng Dꢋc, Hàn Thiꢃu Cꢎng bꢅn cꢊnh
tiꢅu biꢆu cꢇa tiꢆu thuyꢃt tꢈm cꢀn có thꢆ kꢆ
ꢂꢃn cꢁy bút Trung Quꢉc ꢂꢊi lꢋc ꢂoꢊt giꢌi
Nobel vꢀn hꢍc nꢀm 2012 là Mꢊc Ngꢎn vꢏi
hàng loꢊt các tác phꢐm nhꢑ Caoꢀlꢁꢂngꢀꢃꢄ,ꢀ
Báuꢀvꢅtꢀ cꢆaꢀ ꢃꢇi,ꢀ ꢈànꢀ hꢁꢂngꢀ hꢉnh,ꢀ Sꢊngꢀ
ꢃꢋaꢀ thácꢀ ꢃàꢌꢍꢒꢉi vꢏi tiꢆu thuyꢃt sinh
thái, con ꢂꢑꢓng phát triꢆn cꢇa nó quanh co
khuꢔt khúc và mꢕ hꢖ. Nhꢗng tác phꢐm ꢂꢈu
tiꢅn viꢃt vꢄ sinh thái lꢊi thꢑꢓng là tꢌn vꢀn
sinh thái, phóng sꢘ sinh thái. Tꢙ nhꢗng vꢔn
ꢂꢄ ꢂꢑꢚc các phóng sꢘ, tꢌn vꢀn này nꢅu ra
ꢂꢛ ꢂánh ꢂꢜng giꢏi cꢈm bút vꢄ mꢜt nguy cꢕ
khꢇng hoꢌng “nhꢛn tiꢄn” cꢇa mꢎi trꢑꢓng
sꢉng cꢇa con ngꢑꢓi. Tiꢆu thuyꢃt sinh thái
vꢝ vꢞy có sꢘ phát triꢆn muꢜn màng hꢕn so
vꢏi các trào lꢑu tiꢆu thuyꢃt ꢂꢛ kꢆ trꢅn. Tꢙ
thꢞp niꢅn 1990 trꢟ ꢂi, tiꢆu thuyꢃt sinh thái
ꢂꢑꢚc xuꢔt bꢌn khá nhiꢄu và trꢍng tꢁm cꢇa
nó ꢂꢛ bꢠt ꢂꢈu chuyꢆn hꢑꢏng ꢂꢃn vꢔn ꢂꢄ
sinh thái tinh thꢈn hoꢡc quan hꢢ giꢗa sinh
thái tꢘ nhiꢅn vꢏi sinh thái tinh thꢈn xꢛ hꢜi
chꢣ khꢎng còn thuꢈn túy là vꢔn ꢂꢄ sinh thái
tꢘ nhiꢅn. Tꢙ sꢘ chuyꢆn hꢑꢏng này, sꢘ quan
tꢁm, nhꢞn thꢣc lꢊi mꢉi quan hꢢ giꢗa con
ngꢑꢓi vꢏi tꢘ nhiꢅn, giꢗa tꢘ nhiꢅn vꢏi tinh
thꢈn xꢛ hꢜi nꢅn viꢢc miꢅu tꢌ ꢂꢊi tꢘ nhiꢅn
trong tiꢆu thuyꢃt tꢈm cꢀn ꢂꢛ trꢟ thành mꢜt
khía cꢊnh quan tꢁm cꢇa các nhà nghiꢅn
cꢣu tiꢆu thuyꢃt sinh thái. Các nhà nghiꢅn
cꢣu cho rꢤng cꢈn phꢌi xem xét lꢊi mꢜt
cách nghiꢅm túc sꢁu sꢠc quan ꢂiꢆm chꢇ
nghꢥa “nhꢁn loꢊi trung tꢁm” vꢝ theo hꢍ ꢦ
thꢣc sinh thái sꢧ thúc ꢂꢐy hꢝnh thái ꢦ thꢣc
chính trꢨ. Tꢤng ꢒꢊo Vinh, Dꢑ ꢒꢊt Trung
trong Tꢎmꢀnhꢉnꢀthꢏmꢀmꢐꢀsinhꢀtháiꢀcꢆaꢀtiꢑuꢀ
thuꢌꢒtꢀtꢎmꢀcꢓnꢀvꢓnꢀhóa ꢂꢛ phát hiꢢn trong
vꢀn bꢌn tiꢆu thuyꢃt tꢈm cꢀn thꢞp niꢅn 1980
hàm chꢣa quan niꢢm sinh thái tꢘ nhiꢅn và
quan tꢁm ꢂꢃn sinh thái vꢀn hóa và sinh thái
tinh thꢈn ꢩ15ꢪ. Nhiꢄu tác giꢌ tiꢆu thuyꢃt
sáng tác cꢫng tham gia phát biꢆu nꢅu rõ
quan ꢂiꢆm cꢇa tiꢆu thuyꢃt sinh thái dꢑꢏi
góc ꢂꢜ này càng làm tꢀng thꢅm sꢣc nꢡng
cho ꢂꢉi tꢑꢚng nghiꢅn cꢣu. Bꢟi tiꢆu thuyꢃt
tꢈm cꢀn trong lꢨch sꢬ tiꢆu thuyꢃt ꢂꢑꢕng ꢂꢊi
ꢂꢛ xác lꢞp ꢂꢑꢚc ꢂꢨa vꢨ và tính kinh ꢂiꢆn
cꢇa nó nꢅn các nhà nghiꢅn cꢣu tiꢆu thuyꢃt
sinh thái có thꢆ dꢭ dàng giꢌi thích, so sánh
tính bꢌn ꢂꢨa cꢇa phꢅ bꢝnh sinh thái. Dꢮ tꢙ
nhꢗng góc ꢂꢜ phꢅ bꢝnh khác nhau nhꢑng
các nhà nghiꢅn cꢣu kinh ꢂiꢆn ꢂꢄu chꢯ ra
quan niꢢm nghꢢ thuꢞt cꢇa tiꢆu thuyꢃt sinh
thái còn hꢓi hꢚt, vꢔn ꢂꢄ ꢂꢕn giꢌn hóa, diꢢn
khꢌo sát còn rꢜng chꢑa có chiꢄu sꢁu ꢩ7ꢪ.
3ꢀ2ꢁꢂánhꢁgiáꢁꢃꢄꢁtiꢅuꢁthuꢆꢇtꢁsinhꢁtháiꢁ
dꢈnꢁtꢉcꢁthiꢅuꢁsꢊ
Tꢙ quan hꢢ giꢗa con ngꢑꢓi vꢏi tꢘ nhiꢅn
mà xem, các dꢁn tꢜc thiꢆu sꢉ Trung Quꢉc
ꢂꢄu có lꢉi sꢉng và phꢑꢕng thꢣc sꢌn xuꢔt tꢎn
trꢍng và bꢌo vꢢ tꢘ nhiꢅn, tꢎn sꢮng tꢘ nhiꢅn
vꢏi quan niꢢm “vꢊn vꢞt hꢗu linh”, chúng
sinh bꢝnh ꢂꢰng. Quan niꢢm truyꢄn thꢉng
ꢂꢕn giꢌn vꢄ tꢘ nhiꢅn trꢅn ꢂꢛ hꢝnh thành ꢦ
thꢣc sinh thái rꢜng rꢛi trong khꢎng gian
quan niꢢm giá trꢨ vꢀn minh sinh thái mꢏi
mꢱ cꢇa con ngꢑꢓi hiꢢn ꢂꢊi. Mꢜt sꢉ tác giꢌ
dꢁn tꢜc thiꢆu sꢉ dꢮng chꢗ Hán ꢂꢆ sáng tác,
thꢎng qua các sáng tác xꢁy dꢘng lꢅn mꢜt
thꢃ giꢏi nghꢢ thuꢞt phong phú vꢏi ꢦ thꢣc
thꢐm mꢥ sinh thái ꢂꢡc sꢠc vꢄ nhꢗng vꢔn
ꢂꢄ bꢌo vꢢ sinh thái, nhꢞn thꢣc cuꢜc sꢉng,
xung ꢂꢜt và hꢚp tác vꢀn hóa. Tꢙ góc ꢂꢜ
dꢁn tꢜc quan sát nhꢑ vꢞy, tiꢆu thuyꢃt sinh
thái ꢂꢛ thꢆ hiꢢn ꢦ nghꢥa thꢐm mꢥ trong toàn
bꢜ lꢥnh vꢘc sáng tác và nghiꢅn cꢣu. Mꢜt
sꢉ nhà nghiꢅn cꢣu còn ꢂꢨnh hꢑꢏng quan
ꢂiꢆm sáng tác, nꢅu cao ꢦ nghꢥa tích cꢘc,
trꢝnh ꢂꢜ thꢐm mꢥ cꢇa tiꢆu thuyꢃt sinh thái.
Ví dꢋ Ablajan Mamat trong Khámꢀpháꢀtꢁꢀ
sinh thái nhꢑ A Thành, Trꢑꢕng Thꢙa Chí, tꢁꢔngꢀtiꢑuꢀthuꢌꢒtꢀsinhꢀtháiꢀcꢆaꢀngꢁꢇiꢀDuꢌꢀ
TꢀPꢁCHꢂꢁKHOAꢁHꢃC, Sꢄꢁ49,ꢁthángꢁ11ꢁnꢅmꢁ2021
NgꢕꢀNhꢐ ꢂꢛ lꢔy sáng tác tiꢆu thuyꢃt cꢇa các vào tính khu vꢘc cꢇa các tiꢆu thuyꢃt sinh
sꢠc tꢜc nghiꢅn cꢣu và chꢯ ra sꢘ khúc xꢊ thái và lꢔy vꢀn hóa tꢈm cꢀn là thꢑꢏc ꢂo nghꢢ
vꢄ nꢜi hàm sinh thái do bꢔt ꢂꢖng vꢀn hóa thuꢞt làm ranh giꢏi. Bài viꢃt Nhꢙnꢀtꢊꢀhꢁngꢀ
giꢗa các nhóm sꢠc tꢜc, tꢙ ꢂó chꢯ ra trꢊng khꢔiꢀtiꢑuꢀthuꢌꢒtꢀsinhꢀtháiꢀmiꢖnꢀTꢙꢌ cꢇa Lꢎi
thái nguy kꢨch cꢇa khꢇng hoꢌng sinh thái Minh xuꢔt phát tꢙ hiꢢn tꢑꢚng vꢀn hꢍc miꢄn
và tꢝnh cꢌnh ngꢡt nghèo cꢇa các sꢠc tꢜc ꢩ1ꢪ. núi phía Tꢁy hꢝnh thành ꢂꢈu thꢃ kꢳ XXI ꢂꢃn
Còn Bànꢀvꢖꢀꢗꢀthꢘcꢀthꢏmꢀmꢐꢀsinhꢀtháiꢀdꢙnꢀ nay mà lo ngꢊi sꢘ thay ꢂꢲi bꢌn sꢠc trong
tꢚcꢀTꢛng cꢇa Lí Cꢌnh Long tꢙ góc ꢂꢜ tính sáng tác. Tꢔt nhiꢅn rꢤng tꢘ nhiꢅn, tꢎn giáo
dꢁn tꢜc và tính hiꢢn ꢂꢊi ꢂꢆ chꢯ ra hoàn cꢌnh và giáo dꢋc là ba khía cꢊnh trong tꢑ tꢑꢟng
tꢘ nhiꢅn khꢠc nghiꢢt cꢇa dꢁn tꢜc Tꢊng ꢂꢛ sinh thái cꢇa nhà vꢀn trꢟ thành nhꢁn tꢉ thúc
hꢝnh thành lꢅn quan niꢢm thꢐm mꢥ tꢘ nhiꢅn ꢂꢐy sꢘ hꢑng thꢨnh tiꢆu thuyꢃt sinh thái. Bài
ꢂꢜc ꢂáo cꢇa hꢍ. Hꢕn nꢗa còn có thꢆ nhꢞn viꢃt này còn ꢂꢡt tiꢆu thuyꢃt sinh thái trong
thꢣc sꢘ ꢂꢜc ꢂáo quan niꢢm sinh thái tꢎn khuꢎn khꢲ lꢨch sꢬ vꢀn hꢍc ꢂꢑꢕng ꢂꢊi ꢂꢆ
giáo và trí tuꢢ sinh thái luꢎn luꢎn duy trꢝ nghiꢅn cꢣu vꢀn bꢌn tác phꢐm giúp các nhà
sꢘ hài hòa giꢗa con ngꢑꢓi vꢏi thiꢅn nhiꢅn nghiꢅn cꢣu tiꢃp theo có ꢂꢑꢚc phꢑꢕng pháp
hꢝnh thành lꢅn quan ꢂiꢆm nghꢢ thuꢞt và ꢦ nghiꢅn cꢣu mꢏi ꢩ10ꢪ. Còn mꢜt sꢉ cꢎng trꢝnh
thꢣc thꢐm mꢥ sinh thái ꢂꢜc ꢂáo có ꢦ nghꢥa nghiꢅn cꢣu nghiꢅn cꢣu tiꢆu thuyꢃt sinh thái
ꢂꢜt phá mꢊnh mꢧ ꢩ6ꢪ.
khu vꢘc khác cꢇa Trung Quꢉc cꢫng ꢂꢛ cho
thꢔy khuynh hꢑꢏng tiꢆu thuyꢃt hꢑꢏng vꢄ
ꢂꢊi tꢘ nhiꢅn, trꢟ vꢄ cꢌm xúc tꢑꢟng tꢑꢚng, vꢄ
cuꢜc sꢉng ꢂiꢄn viꢅn. Tꢣc là tꢙ ꢦ nghꢥa phꢁn
ꢂꢨnh khꢎng gian, tiꢆu thuyꢃt sinh thái khꢎng
thꢆ có sꢘ chính xác và tꢑꢕng hꢚp hꢕn nꢗa
giꢗa vꢀn bꢌn tiꢆu thuyꢃt và ꢂꢨa lí. Nhꢑng
trong sꢘ nhiꢢt tꢝnh hꢑꢏng vꢄ “ꢂꢊi tꢘ nhiꢅn”
cꢫng có khꢎng ít tác phꢐm biꢆu hiꢢn dꢔu ꢔn
“ꢂꢨa phꢑꢕng” phá vꢴ trꢞt tꢘ lí tính kiꢅu ngꢊo
cꢇa nhꢁn loꢊi, trꢅn mꢣc ꢂꢜ nào ꢂó cꢫng ꢂꢛ
phꢕi bày cꢀn bꢢnh tinh thꢈn con ngꢑꢓi hiꢢn
ꢂꢊi tꢊo nꢅn sꢘ tꢑꢟng tꢑꢚng gꢈn gꢫi, viꢅn
mꢛn có tính khꢎng tꢑꢟng. Trꢅn góc ꢂꢜ này,
nghiꢅn cꢣu tiꢆu thuyꢃt sinh thái mꢏi chꢯ bꢠt
ꢂꢈu tꢙ phꢅ bꢝnh chính sách, quan ꢂiꢆm và tꢔt
yꢃu sꢧ còn cꢞp nhꢞt và phát triꢆn hꢕn nꢗa.
3ꢀ3ꢁ ꢋínhꢁ ꢌꢍcꢁ sꢎcꢁ khuꢁ ꢃꢏcꢁ cꢐaꢁ tiꢅuꢁ
thuꢆꢇtꢁsinhꢁthái
Chꢇ ꢂꢄ cꢕ bꢌn cꢇa tiꢆu thuyꢃt sinh thái
là tái hiꢢn ꢂꢡc tính thꢐm mꢥ tꢘ nhiꢅn, tꢣc
khꢎng phꢌi miꢅu tꢌ trꢘc tiꢃp thꢃ giꢏi tꢘ
nhiꢅn mà ꢂꢑꢚc ꢐn dꢔu dꢑꢏi mꢎ thꢣc biꢃn
ꢂꢲi cꢇa quan hꢢ giꢗa tꢘ nhiꢅn và con ngꢑꢓi.
Nó miꢅu tꢌ sꢘ phá hoꢊt trꢞt tꢘ tꢘ nhiꢅn cꢇa
nhꢁn loꢊi. Nó có mꢜt sꢣc cꢎng phá nghꢢ
thuꢞt mꢊnh mꢧ vào diꢢn mꢊo chꢁn thꢘc
cꢇa thꢃ giꢏi tꢘ nhiꢅn nhꢑ thꢌo nguyꢅn, núi
tuyꢃt, dòng sꢎng, ꢂꢖng ruꢜng và vꢑꢓn tꢑꢚc.
Trꢅn phꢑꢕng diꢢn ꢂꢨa lí hꢍc nó ꢂꢛ góp phꢈn
tꢊo nꢅn loꢊi hꢝnh tiꢆu thuyꢃt tꢘ thuꢞt khꢎng
gian khi miꢅu tꢌ sꢘ dꢨch chuyꢆn khꢎng gian
rꢜng lꢏn tꢙ ꢒꢎng bꢠc ꢂꢃn Tꢁy bꢠc, tꢙ biꢅn
cꢑꢕng ꢂꢃn thành thꢨ trꢅn bꢌn ꢂꢖ Trung Quꢉc
tꢊo nꢅn kiꢄu tꢑ duy nghꢢ thuꢞt khꢎng gian
III.ꢀKꢁTꢀLUꢂN
Tóm lꢊi, trꢅn cꢕ sꢟ thꢘc trꢊng sáng
ꢂꢜc ꢂáo nhꢤm thꢆ nghiꢢm ꢦ thꢣc sinh thái, tác cꢇa vꢀn hꢍc sinh thái nói chung, ꢂꢡc
ꢦ thꢣc chung tay cꢌi thiꢢn, sꢬa chꢗa nhꢗng biꢢt tiꢆu thuyꢃt sinh thái ꢂꢑꢕng ꢂꢊi Trung
sai lꢈm, hꢊn chꢃ cꢇa con ngꢑꢓi. Hiꢢn nay, Quꢉc trong gꢈn bꢉn mꢑꢕi nꢀm qua, các
ꢦ nghꢥa cꢇa viꢢc nghiꢅn cꢣu phꢁn chia khu nhà nghiꢅn cꢣu ꢂꢛ cꢉ gꢠng nhꢞn diꢢn, ꢂánh
vꢘc hành chính trꢅn góc ꢂꢜ này tꢞp trung giá và tꢲng kꢃt vꢄ mꢡt lꢦ luꢞn (tuy chꢑa
TRꢀꢁNGꢂꢃꢄIꢂHꢅCꢂHꢆIꢂPHꢇNG
tiꢃp nhꢞn lꢦ thuyꢃt phꢑꢕng Tꢁy trong vꢀn hꢍc Trung
Quꢉc thꢓi kꢶ mꢏi - nghiꢅn cꢣu trꢑꢓng hꢚp Tꢕtemꢀsói
ꢂꢑꢚc dꢨch ra Anh ngꢗ”, Chuyꢅn san Nghiꢟnꢀcꢘuꢀvꢓnꢀ
hꢋcꢀhiꢜnꢀꢃꢛiꢀTrungꢀQuꢊc, sꢉ 4/2011, trang 31-34.
thꢞt ꢂꢈy ꢂꢇ) vꢏi mong muꢉn xác lꢞp ꢂꢑꢚc
nhꢗng ꢂꢡc trꢑng cꢕ bꢌn cꢇa tiꢆu thuyꢃt
sinh thái ꢂꢑꢕng ꢂꢊi ꢂꢖng thꢓi cꢫng vꢊch
ra nhꢗng hꢊn chꢃ, tꢖn tꢊi cꢇa bꢌn thꢁn tiꢆu
thuyꢃt sinh thái ꢂꢑꢕng ꢂꢊi Trung Quꢉc.
Nhꢗng tꢲng kꢃt, ꢂánh giá ꢂó tuy mꢏi chꢯ ꢂꢄ
cꢞp ꢂꢃn nhꢗng bꢝnh diꢢn lꢱ tꢱ, chꢑa có tính
hꢢ thꢉng, chuyꢅn sꢁu nhꢑng cꢈn ꢂꢑꢚc xem
là nhꢗng gꢚi mꢟ quan trꢍng ꢂꢆ cꢌ giꢏi sáng
tác và giꢏi nghiꢅn cꢣu tham khꢌo, ꢂiꢄu
chꢯnh và sáng tꢊo hꢕn nꢗa trong thꢘc tiꢭn
sáng tác và thꢘc tiꢭn nghiꢅn cꢣu cꢇa mꢝnh,
vꢝ rꢤng tiꢆu thuyꢃt là mꢜt thꢆ loꢊi vꢵn ꢂang
trong quá trꢝnh kiꢃn tꢊo chꢣ khꢎng phꢌi là
thꢆ loꢊi ꢂꢛ “thành tꢊo”.
6. Lí Cꢌnh Long (2012), “Bàn vꢄ ꢦ thꢣc thꢐm
mꢥ sinh thái dꢁn tꢜc Tꢊng”, TꢛpꢀchíꢀNghiꢟnꢀcꢘuꢀdꢙnꢀ
tꢚcꢀThanhꢀHꢠi, sꢉ 2/2012, trang 92-96.
7. Dꢑꢕng Kiꢃm Long, Chu Húc Phong (2005),
“Bàn vꢄ sáng tác vꢀn hꢍc sinh thái ꢂꢑꢕng ꢂꢊi Trung
Quꢉc”, Hꢋcꢀ báoꢀ ꢈꢛiꢀ hꢋcꢀ Sꢁꢀ phꢛmꢀ Thꢁꢡngꢀ Hꢠi
(chuyꢅn san Triꢃt hꢍc, Khoa hꢍc xꢛ hꢜi), Sꢉ 2,
quyꢆn 34, trang 38-43.
8. Lꢎi Minh (2009), Nguꢢnꢀgꢊcꢀkhꢆngꢀhoꢠng:ꢀ
giꢋngꢀꢃiꢜuꢀngꢎmꢀꢏnꢀphꢠnꢀánhꢀtínhꢀhiꢜnꢀꢃꢛiꢀꢣꢀnghiꢟnꢀ
cꢘuꢀtiꢑuꢀthuꢌꢒtꢀsinhꢀtháiꢀꢃꢁꢂngꢀꢃꢛiꢀTrungꢀQuꢊc,
NXB Vꢀn nghꢢ Sꢕn ꢒꢎng.
9. Lꢎi Minh (2010), “Bꢉn hꢊn chꢃ lꢏn cꢇa tiꢆu
thuyꢃt sinh thái thꢃ kꢳ mꢏi”, TꢛpꢀchíꢀBꢉnhꢀluꢅnꢀvꢓnꢀ
nghꢜ, sꢉ 4/2010, trang 53-58.
TꢃIꢀLIꢄUꢀTHAMꢀKHꢅO
1. Ablajan Mamat (2010), “Khám phá tꢑ tꢑꢟng
tiꢆu thuyꢃt sinh thái cꢇa ngꢑꢓi Duy Ngꢎ Nhꢥ”, Hꢋcꢀ
báoꢀHꢋcꢀviꢜnꢀsꢁꢀphꢛmꢀKashgar, ngày 29/6/2010,
trang 47-50.
10. Lꢎi Minh (2008), “Nhꢁn tꢉ hꢑng khꢟi tiꢆu
thuyꢃt sinh thái miꢄn Tꢁy”, TꢛpꢀchíꢀKhoaꢀhꢋcꢀxꢤꢀ
hꢚiꢀMꢕngꢀCꢥ, sꢉ 3/2008, trang 123-127.
11. Ngꢎ Tú Minh, Trꢈn Lꢘc Quꢁn (2008),
“Hiꢢn tꢑꢚng vꢀn hóa sói dꢑꢏi cái nhꢝn vꢀn hꢍc
sinh thái”, HꢋcꢀbáoꢀꢈꢛiꢀhꢋcꢀTrungꢀSꢂn (chuyꢅn san
Khoa hꢍc xꢛ hꢜi), sꢉ 1/2008, trang 39-46.
2. Vꢑꢕng Bꢝnh, Hꢊ Thiꢅn Trung (2010), “Bàn
vꢄ giá trꢨ thꢐm mꢥ cꢇa tiꢆu thuyꢃt sinh thái ꢂꢜng vꢞt
Vꢅtꢀtínhꢀchꢙnꢀthꢝc cꢇa Lí Truyꢄn Phong”, Hꢋcꢀbáoꢀ
ꢈꢛiꢀhꢋcꢀdꢙnꢀtꢚcꢀTrungꢀNam (chuyꢅn san Khoa hꢍc
xꢛ hꢜi nhꢁn vꢀn), sꢉ 6/2010, trang 146-150.
12. Trꢈn ꢸng Tꢮng (2010), “Tꢙ Vꢛnꢀ vꢅtꢀ nꢔꢀ
hoa cꢇa Lꢁm Bách thꢔp thoáng tꢘ sꢘ nꢗ tính sinh
thái”, HꢋcꢀbáoꢀꢈꢛiꢀhꢋcꢀSꢁꢀphꢛmꢀQuꢠngꢀTꢙꢌ, ngày
29/6/2010.
3. Triꢢu Thꢋ Cꢈn, Long Kꢶ Lꢁm (2008), “Suy
nghꢥ vꢄ sꢘ chꢢch hꢑꢏng cꢇa tiꢆu thuyꢃt sinh thái
ꢂꢑꢕng ꢂꢊi Trung Quꢉc”, HꢋcꢀbáoꢀHꢋcꢀviꢜnꢀThiꢜuꢀ
Dꢁꢂng (chuyꢅn san Khoa hꢍc xꢛ hꢜi), sꢉ 1/2008,
trang 107 ꢷ 111.
13. Tꢤng ꢒꢊo Vinh, Dꢑ ꢒꢊt Trung (2010),
“Tꢈm nhꢝn thꢐm mꢥ sinh thái cꢇa tiꢆu thuyꢃt tꢈm
cꢀn vꢀn hóa”, Hꢋcꢀbáoꢀꢈꢛiꢀhꢋcꢀkhoaꢀhꢋcꢀxꢤꢀhꢚiꢀ
GiaiꢀMꢚcꢀKꢦ, sꢉ 4/2010, trang 61-64.
4. Uꢎng Thꢋ ꢒꢎng (2006), “Chꢀm sóc trái ꢂꢔt
- ꢦ thꢣc sinh thái tiꢆu thuyꢃt Quách Tuyꢃt Ba”, Tꢊp
chí BꢉnhꢀluꢅnꢀphꢁꢂngꢀBꢞc, sꢉ 3/2006, trang 34-37.
14. Viꢢn Vꢀn hꢍc (2017), Phꢟꢀbꢉnhꢀsinhꢀthái,ꢀ
tiꢒngꢀnóiꢀbꢠnꢀꢃꢧa,ꢀtiꢒngꢀnóiꢀtoànꢀcꢎu, NXB Khoa
hꢍc xꢛ hꢜi (tr 1251-1267).
5. Lí Vꢥnh ꢒꢎng, Lí Nhꢛ Bác (2011), “Bàn vꢄ
TꢀPꢁCHꢂꢁKHOAꢁHꢃC, Sꢄꢁ49,ꢁthángꢁ11ꢁnꢅmꢁ2021
11 trang
22420
Free
Bạn đang xem tài liệu "Tình hình nghiên cứu tiểu thuyết sinh thái trong văn học đương đại Trung Quốc", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- tinh_hinh_nghien_cuu_tieu_thuyet_sinh_thai_trong_van_hoc_duo.pdf
