Ứng dụng thi pháp học của M.M. Bakhtin trong nghiên cứu - phê bình văn học ở Việt Nam từ cấp độ khái niệm
No.18_Oct 2020|Số 18 – Tháng 10 năm 2020|p.48-55
DOI:
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC TÂN TRÀO
ISSN: 2354 - 1431
ỨNG DỤNG THI PHÁP HỌC CỦA M.M. BAKHTIN TRONG NGHIÊN CỨU –
PHÊ BÌNH VĂN HỌC Ở VIỆT NAM TỪ CẤP ĐỘ KHÁI NIỆM
Phan Trọng Hoàng Linh1*
1 Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Khoa học Huế
Thông tin bài viết
Tóm tắt
M.M. Bakhtin là người có ảnh hưởng lớn đối với lịch sử thi pháp học hiện đại trên
thế giới. Từ thập niên 80 của thế kỷ trước, trong sự phát triển của thi pháp học ở
nước ta, việc tiếp nhận ngày càng đầy đủ các quan điểm thi pháp học của Bakhtin
có ý nghĩa quan trọng, góp phần định hình diện mạo thi pháp học Việt Nam trong
gần bốn thập kỷ. Bài viết này trình bày một cái nhìn hệ thống đối với tình hình
ứng dụng các khái niệm thi pháp học của Bakhtin trong nghiên cứu – phê bình
văn học ở Việt Nam, từ đó đưa ra một số đánh giá và đề xuất cho việc ứng
dụng Bakhtin trong tương lai.
Ngày nhận bài:
24/7/2020
Ngày duyệt đăng:
20/9/2020
Từ khóa:
M.M. Bakhtin, thi pháp học,
khái niệm, nghiên cứu - phê
bình văn học, Việt Nam
1. Đặt vấn đề
Từ cuối thế kỷ XX, trên phạm vi thế giới, vai trò
của M.M. Bakhtin (1895 – 1975) ngày một trở nên
quan trọng trên nhiều địa hạt như triết học, mỹ học,
ngôn ngữ và nghiên cứu văn học. Vào những năm 80
của thế kỷ trước, ông bắt đầu ảnh hưởng đến các nhà
lý luận và nghiên cứu văn học ở Việt Nam, cùng trong
quá trình thi pháp học trở lại nước ta một cách mạnh
mẽ và có hệ thống. Hầu như các tư tưởng quan trọng
của ông đều trở nên phổ biến trong giới học thuật, có
sự chi phối không nhỏ tới tiến trình thi pháp học ở Việt
Nam, trên cả bình diện lý thuyết, lẫn thực hành phê
bình và sáng tác. Trong bài viết này, chúng tôi đặt ra
mục tiêu khái quát và hệ thống lại tình hình ứng dụng
các khái niệm thi pháp học của Bakhtin ở nước ta gần
bốn thập niên vừa qua, từ đó, nêu lên một số đánh giá
và hướng đến một số đề xuất cho triển vọng ứng dụng
Bakhtin trong tương lai.
(có chỉnh sửa, bổ sung ở lần tái bản năm 1963) [1] và
Sáng tác của François Rabelais và nền văn hóa dân
gian Trung cổ và Phục hưng (1965) [2], có thể thấy rõ
ý thức của tác giả muốn hợp nhất toàn bộ ý tưởng học
thuật vào một hệ thống. Song, mong muốn đó không
thể ngăn được giới nghiên cứu nhận ra ba mảng đóng
góp nổi bật của ông trong các vấn đề liên quan đến
carnaval, đối thoại và thể loại văn học. Điều này bắt
nguồn từ tiềm năng nghiên cứu độc lập của mỗi bộ
khái niệm mà Bakhtin xây dựng. Phần nhiều trong đó
là các khái niệm sẵn có nhưng được Bakhtin xác lập
một nội hàm mới. Liên quan đến nguyên lý carnaval là
các khái niệm như carnaval, trào tiếu, nghịch dị, giễu
nhại,… Với nguyên lý đối thoại là các khái niệm như
đối thoại, tiểu thuyết đa thanh, tác giả, nhân vật, giọng
điệu,… Với lý thuyết thể loại văn học là các khái niệm
như tiểu thuyết, sử thi, dung hợp thể loại, thời - không
gian, lời văn hai giọng, không hoàn kết,…
2. Nội dung nghiên cứu
Trong các công trình quan trọng nhất của Bakhtin,
Ở Việt Nam, việc ứng dụng các khái niệm của
Bakhtin theo từng mảng tri thức là rất phổ biến. Kiểu
đặc biệt là hai cuốn Những vấn đề thi pháp Dostoievski
P.T.H.Linh/ No.18_Oct 2020|p.48-55
ứng dụng này, bên cạnh những thuận tiện, cũng tiềm
““Carnaval hóa” trong tiểu thuyết Việt Nam đương
ẩn một số nguy cơ. Tuy nhiên, thao tác phân loại của
chúng tôi sẽ không dựa trên lần lượt từng khái niệm,
xuất phát từ thực tế là hiệu quả ứng dụng thường
không được thể hiện nhiều qua việc trích dẫn hoặc
gợi nhắc một vài thuật ngữ riêng lẻ. Hơn nữa, việc
tổng hợp toàn bộ công trình, bài viết có xuất hiện một
hoặc một vài thuật ngữ của Bakhtin nằm ngoài khả
năng bao quát của chúng tôi, nhất là với tình trạng
Bakhtin đã có lúc trở thành cái tên thời thượng trong
giới nghiên cứu văn học Việt Nam, và trích dẫn ông
trở thành cái mốt.
đại” (2017) của Vũ Thị Thanh Hoài [13],…
+ Cách ứng dụng thứ hai: “Thực hành thơ như là
thực hành sống - Hồ Thế Hà - một trải nghiệm chơi”
(2015) [14], “Trò chơi ngôn ngữ trong Không biết
đâu mà lần của Văn Thành Lê” (2016) [15] của Phan
Tuấn Anh,… Và các chuyên luận: Những dấu hiệu
của chủ nghĩa hậu hiện đại trong văn xuôi Việt Nam
đương đại (Giai đoạn 1986 - 2012) (2016) của Phùng
Gia Thế [16], Nghệ thuật nghịch dị trong tiểu thuyết
Việt Nam (2018) của Huỳnh Thu Hậu [17],…
Nhận xét:
Tương ứng với mỗi mảng tri thức của Bakhtin,
việc phân loại công trình được chúng tôi tiến hành
lần lượt trên hai cấp độ tiêu chí: cấp độ đầu tiên dựa
vào đối tượng nghiên cứu: văn học nước ngoài hay
văn học Việt Nam; cấp độ thứ hai dựa vào cách thức
ứng dụng: sử dụng lý thuyết như bộ “mã khóa” duy
nhất để lý giải đối tượng, hay là kết hợp lý thuyết của
Bakhtin với các lý thuyết khác.
Thứ nhất, số lượng của các công trình ứng dụng
nguyên lý carnaval trong nghiên cứu - phê bình văn
học được phân bố khá đồng đều ở các nhóm tiêu chí
mà chúng tôi đưa ra. Điều đó cho thấy độ “phủ sóng”
trên diện rộng của Bakhtin đối với giới nghiên cứu
văn học nước ta.
Thứ hai, nguyên lý carnaval được vận dụng nhiều
nhất với tư cách cơ sở mỹ học để lý giải các hiện
tượng liên quan đến cái hài gắn với cái tục trong văn
học Việt Nam và văn học nước ngoài qua các thời
đại. Trước khi các công trình của Bakhtin được dịch
và giới thiệu ở Việt Nam, tiếng cười bật ra từ cái tục
gần như chỉ được xem là mặt trái của chủ nghĩa tự
nhiên, có tính nguy hại đối với đời sống thẩm mỹ.
Trong cuốn Văn học phương Tây (Nxb. Giáo dục)
[18], một công trình được biên soạn bởi nhiều học
giả uy tín và từ lâu đã trở thành tài liệu phổ biến cho
sinh viên ngữ văn trên giảng đường đại học khắp cả
nước, thì đến lần tái bản thứ 3 năm 1999, chương viết
về F. Rabelais hầu như vẫn chú trọng vào giá trị phê
phán nhà nước phong kiến và giáo hội Cơ đốc, cổ vũ
khoa học và chủ nghĩa nhân văn, còn các phương
diện liên quan đến cái tục đều không được nhắc đến.
Việc nghiên cứu mảng dâm tục trong thơ Hồ Xuân
Hương cũng tương tự, hoặc chú trọng vào ý nghĩa
phê phán xã hội, hoặc có thừa nhận sức hấp dẫn của
các biểu tượng lấp lửng thì cũng gần như bế tắc trong
việc biện minh cho mặt tích cực của chúng. Có thể
nói, việc tiếp nhận lý thuyết carnaval của Bakhtin với
công trình Sáng tác của François Rabelais và nền
văn hóa dân gian Trung cổ và Phục hưng là bước
ngoặt trong nghiên cứu cái tục như một giá trị mỹ
học ở nước ta, nhờ đó, phạm trù cái hài cũng được
xem xét đầy đủ, toàn diện hơn.
2.1. Ứng dụng các khái niệm liên quan đến
nguyên lý carnaval
- Ứng dụng nguyên lý carnaval trong nghiên
cứu - phê bình các hiện tượng văn học nước ngoài
+ Cách ứng dụng thứ nhất: “Sự song hành của
thời gian carnaval trong Don Quixote của Cervantes”
(2005) của Đào Duy Hiệp [3], “Tính chất carnaval
trong tiếng cười của Mark Twain” (2008) của Dương
Thị Ánh Tuyết [4], “Dấu ấn Carnaval hóa trong
Truyện mười ngày của Boccacio” (2008) của Trần
Nhật Thư [5], “Không gian và thời gian nghệ thuật
trong tiểu thuyết Don Quixote của Cervantes - từ lý
thuyết văn hóa trào tiếu dân gian” (2014) của Phan
Trọng Hoàng Linh [6],…
+ Cách ứng dụng thứ hai: “Gogol - thử nhận chân
một thế giới nghệ thuật” (2002) [7], “Thử nhận chân
thế giới nghệ thuật của Gogol” (2009) [8] của Phạm
dung nhân vật của Oe Kenzaburo (qua tiểu thuyết
Một nỗi đau riêng)” (2008) của Ôn Thị Mỹ Linh
[9],… Đặc biệt, còn có các chuyên luận: Tự sự kiểu
Mạc Ngôn (2013) của Nguyễn Thị Tịnh Thy [10],
Nghệ nhân và Margarita (M. Bulgakov) và đặc
điểm tiểu thuyết huyền thoại thế kỷ XX (2016) của
Nguyễn Thị Như Trang [11],…
- Ứng dụng nguyên lý carnaval trong nghiên
cứu - phê bình các hiện tượng văn học Việt Nam
Thứ ba, đối với văn học từ thời trung đại trở về
trước, tính chất carnaval trong tác phẩm thường được
nhìn nhận từ sự thâm nhập của văn hóa, tín ngưỡng
+ Cách ứng dụng thứ nhất: “Thế giới thơ Nôm
Hồ Xuân Hương” (1990) của Đỗ Đức Hiểu [12],
P.T.H.Linh/ No.18_Oct 2020|p.48-55
dân gian. Còn với văn học hiện đại và đặc biệt là văn
văn học Nga. Toàn bộ tiểu luận đầy ắp giá trị tư liệu
và những điểm phát hiện, kiến giải độc đáo về thế
giới tư tưởng của một trong những văn hào vĩ đại
nhất thế giới.
học hậu hiện đại, carnaval hóa thường được xác định
như một nguyên tắc thế giới quan của thời đại mới đề
cao dân chủ, đa nguyên, chống đại tự sự, giải thiêng
huyền thoại,… Đã xuất hiện những chuyên luận và
tiểu luận được đầu tư nhiều tâm huyết, trong đó,
người nghiên cứu kế thừa thành công quan niệm của
Bakhtin để chủ động phát hiện và phân tích thuyết
phục giá trị tư tưởng - thẩm mỹ của các hiện tượng
văn học trong và ngoài nước. Có thể nhắc đến “Thực
hành thơ như là thực hành sống - Hồ Thế Hà - một
trải nghiệm chơi” (2015) của Phan Tuấn Anh, Nghệ
nhân và Margarita (M. Bulgakov) và đặc điểm tiểu
thuyết huyền thoại thế kỷ XX (2016) của Nguyễn
Thị Như Trang, Những dấu hiệu của chủ nghĩa hậu
hiện đại trong văn xuôi Việt Nam đương đại (Giai
đoạn 1986 - 2012) (2016) của Phùng Gia Thế,…
Đề xuất:
Thứ nhất, đối với việc ứng dụng nguyên lý
carnaval trong nghiên cứu - phê bình văn học, cần
tránh cách hiểu giản lược các khái niệm, đặc biệt là
khái niệm nghịch dị. Trong chuyên luận về Rabelais,
Bakhtin đã khái quát hành trình của cái nghịch dị qua
các giai đoạn lịch sử văn hóa. Ở mỗi giai đoạn, sắc thái
nghĩa của cái nghịch dị đều có sự biến chuyển do tác
động phức tạp của đời sống tư tưởng, văn hóa, chính
trị. Cảm quan carnaval thẩm thấu trong hình tượng
nghịch dị, gắn với tiếng cười nhị chức năng được
Bakhtin lý giải trong sáng tác của Rabelais cũng chỉ
chủ đạo ở một thời đoạn nhất định. Thế nhưng, một
vài nhà nghiên cứu, có thể vì không đọc kỹ trước tác
của Bakhtin, đã đánh đồng cảm quan carnaval như một
thuộc tính phổ quát của cái nghịch dị, dẫn đến tình
trạng đọc sai, hiểu nhầm không đáng có.
Thứ tư, việc kết hợp nguyên lý carnaval với các lý
thuyết khác trong nghiên cứu - phê bình văn học ở
nước ta mang lại nhiều đóng góp học thuật hơn so
với cách ứng dụng còn lại, vốn phần nhiều thiên về
tính thể nghiệm lý thuyết. Đáng chú ý bậc nhất là tiểu
luận nghiên cứu về N.V. Gogol của Phạm Vĩnh Cư.
Gọi là “tiểu luận” nhưng tổng số dung lượng lên đến
hơn 80 trang giấy in khổ A4, chia thành hai phần.
Phần đầu với nhan đề “Gogol - thử nhận chân một
thế giới nghệ thuật”, công bố lần đầu trên tạp chí Văn
học nước ngoài, số 5/2002, sau được đưa vào in
chung trong sách Sáng tạo và giao lưu năm 2007.
Phần sau với nhan đề “Thử nhận chân thế giới nghệ
thuật của Gogol” tiếp tục đăng trên Văn học nước
ngoài, số 5/2009. Có thể dễ dàng nhận ra sự tiếp thu
quan niệm của Bakhtin trong cách triển khai vấn đề:
cũng bắt đầu với tiếng cười như là nhân tố bộc lộ
cảm quan của nhà văn về thế giới và con người, từ đó
tỏa ra các phương diện còn lại của thế giới nghệ
thuật. Ông cũng tiếp thu kiến giải của Bakhtin trong
bài “Rabelais và Gogol (Nghệ thuật ngôn từ và văn
hóa trào tiếu dân gian)” để định danh Gogol là “nhà
văn trào tiếu”, tiếng cười của Gogol là “tiếng cười
hai chiều”, và thế giới hình tượng của Gogol là thế
giới được khúc xạ qua cái “gương nghệ thuật nghịch
dị”. Các chủ đề như tôn giáo, tình yêu, cái đương thời
và cái lịch sử, cái dân tộc và cái nhân loại đều được
Phạm Vĩnh Cư trừu xuất và diễn giải trên nền tảng
quan niệm về “tính tiểu thuyết” trong lý thuyết thể
loại của Bakhtin. Đây xứng đáng là công trình nghiên
cứu tiêu biểu được viết trên nền tảng tri thức uyên
bác của một chuyên gia hàng đầu về tiếng Nga và
Thứ hai, cần xác định rõ cơ sở của việc ứng dụng
nguyên lý carnaval khi nghiên cứu. Một số công trình
đã không tách bạch trong việc xác định yếu tố carnaval
tồn tại trong tác phẩm như một truyền thống văn hóa,
hay như một nguyên tắc thế giới quan của thời đại mới
mà những phát kiến của Bakhtin đã góp phần hình
thành. Nếu là một truyền thống văn hóa thì nhà nghiên
cứu cần chỉ ra đường dây kết nối giữa trường hợp cụ
thể của đối tượng nghiên cứu với mạch nguồn văn hóa
trào tiếu dân gian, có tính đến nét đặc thù của từng khu
vực văn hóa. Dẫu biết nhiều lý thuyết gia và người
sáng tác thuộc trào lưu hậu hiện đại rất hâm mộ
Bakhtin, thì cảm quan carnaval trong tác phẩm của họ
cũng chịu sự quy định tất yếu từ đặc trưng văn hóa
thời đại họ đang sống. Nhiều nhà nghiên cứu đã có
phát hiện đầy lý thú về tính chất carnaval của không
gian mạng internet, cũng như sự chi phối của nó trong
sáng tác nghệ thuật. Và thiết nghĩ, chính những hình
thái mới của ngày hôm nay làm nên giá trị của tư duy
carnaval, chứ không phải sự bảo lưu trọn vẹn từ truyền
thống hàng trăm, hàng nghìn năm trước.
Thứ ba, đề xuất này được rút ra từ hai đề xuất nói
trên: mọi thực hành lý thuyết đều cần lấy đối tượng
nghiên cứu làm trung tâm, tránh hiện tượng minh họa
lý thuyết, “đẽo chân cho vừa giày”, gây tổn hại đến
tính độc đáo tự thân của đối tượng nghiên cứu. Giá trị
của một công trình học thuật là đến từ thực chất của
P.T.H.Linh/ No.18_Oct 2020|p.48-55
phương pháp vận dụng và kết quả nghiên cứu, chứ
không phải từ tính thời thượng của lý thuyết
nghiên cứu.
có mặt ở Việt Nam và tạo nên những hiệu ứng sôi
nổi, số lượng các công trình áp dụng lý thuyết đối
thoại để nghiên cứu văn học chưa thật sự phong phú,
đặc biệt là mảng ứng dụng trong nghiên cứu các hiện
tượng văn học nước ngoài; số lượng công trình để lại
ấn tượng cũng rất khiêm tốn. Đến hết năm 2018,
chúng tôi chỉ mới tìm thấy cuốn chuyên luận Thi
pháp văn xuôi A.S. Pushkin của tác giả Thành Đức
Hồng Hà, trong đó, người viết kế thừa một số gợi dẫn
của Bakhtin về tiểu thuyết đa thanh để nghiên cứu
vấn đề người kể chuyện và lời nhân vật trong văn
xuôi Pushkin.
Thứ tư, đã hơn một thập niên kể từ thời điểm
công trình Sáng tác của François Rabelais và nền văn
hóa dân gian Trung cổ và Phục hưng được dịch giả
Từ Thị Loan chuyển ngữ. Chừng đó thời gian đã quá
đủ cho những bước đi ban đầu, bỡ ngỡ làm quen, tập
tành vận dụng trong nghiên cứu văn học. Theo chúng
tôi, cho đến lúc này, việc ứng dụng nguyên lý carnaval
vẫn còn tiềm năng, nhưng chủ yếu là trong sự kết hợp
thực hành liên lý thuyết. Đây là hướng đi cần được
phát huy.
Thứ hai, các nhà nghiên cứu thường tham chiếu
nguyên lý đối thoại vào tác phẩm văn học ở các yếu tố
như lời văn, giọng điệu, ngôi kể, điểm nhìn,… Tính
đối thoại của nội dung tư tưởng trong tác phẩm phần
lớn được quan sát từ hai góc độ: từ bản chất đối thoại
của phát ngôn thẩm mỹ (cũng giống như bản chất đối
thoại của một phát ngôn thông thường, chỉ khác ở giá
trị thẩm mỹ); hoặc từ góc độ đối thoại liên văn bản
theo tinh thần của những người phát triển khái niệm
này từ nguyên lý đối thoại của Bakhtin. Chẳng hạn,
trong chuyên luận Tiểu thuyết Việt Nam đầu thế kỷ
XXI: Lạ hóa một cuộc chơi (2017), tác giả Thái Phan
Vàng Anh xác định, việc tổ chức lời đối thoại và các
yếu tố trần thuật như ngôi kể, điểm nhìn đã mở ra
những trường nhìn khác nhau, tạo điều kiện để các
tiếng nói được vang lên bình đẳng, cho dù sự tương
đồng hay khác biệt về lập trường tư tưởng. Tính đa
thanh của tiểu thuyết Việt Nam đương đại còn biểu
hiện qua phương diện liên văn bản như một nguyên tắc
trung tâm của việc mô hình hóa thế giới trong văn học
hậu hiện đại, mà xu hướng của nó là dùng triết lý và
giễu nhại để khẳng định tinh thần đối thoại. Công trình
nghiên cứu này đã càng xác quyết sự vận động không
thể đảo ngược của văn xuôi nước ta trong thiên niên
kỷ mới theo khuynh hướng đối thoại như một nguyên
tắc nghệ thuật trên tinh thần của Bakhtin.
Với tư cách của một người tiếp nhận Bakhtin,
chúng tôi hoàn toàn không loại trừ bản thân ra khỏi
những điểm hạn chế của thực tế ứng dụng như đã nêu
trên. Những đề xuất này chỉ thể hiện thái độ cầu thị,
học hỏi của chính người viết, nhằm hướng tới những
công trình nghiên cứu thật sự có giá trị trong tương lai.
2.2. Ứng dụng các khái niệm liên quan đến
nguyên lý đối thoại
- Ứng dụng nguyên lý đối thoại trong nghiên
cứu - phê bình các hiện tượng văn học nước ngoài:
Chuyên luận Thi pháp văn xuôi A.S. Pushkin (2017)
của Thành Đức Hồng Hà [19].
- Ứng dụng nguyên lý đối thoại trong nghiên
cứu - phê bình các hiện tượng văn học Việt Nam
+ Cách ứng dụng thứ nhất: “Lý thuyết đối thoại
và mấy nét nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn Chí
Phèo của Nam Cao” (1998) của Trần Đình Sử [20],
“Tính đối thoại trong tiểu thuyết Nguyễn Xuân
Khánh” (2012) của Thái Phan Vàng Anh [21], “Tính
đối thoại trong lời thơ Đây thôn Vỹ Dạ” (2019) [22]
của Lê Huy Bắc,… Năm 2016, tác giả Lê Thị Thúy
Hằng đã bảo vệ thành công luận án tiến sĩ với đề tài
Nguyên lý đối thoại trong tiểu thuyết Việt Nam từ 1986
đến 2010 [23].
Thứ ba, sự xuất hiện của nguyên tắc đối thoại theo
cách hiểu của Bakhtin, nhưng với tư cách một nguyên
tắc sáng tác, là dấu hiệu cho thấy sự biến chuyển dứt
khoát về tư duy nghệ thuật của văn học Việt Nam, đặc
biệt là tiểu thuyết Việt Nam, từ 1986. Nó là tiền đề tạo
ra sức sống mới của toàn bộ nền văn học với nhiều
gương mặt cá tính trong phong cách nghệ thuật lẫn
chiều sâu triết luận. Luận điểm này được thể hiện rất rõ
trong luận án Nguyên lý đối thoại trong tiểu thuyết Việt
Nam từ 1986 đến 2010 (2016) của tác giả Lê Thị Thúy
Hằng, một công trình nghiên cứu được đầu tư công
phu, bao quát được nhiều tác gia, tác phẩm tiêu biểu.
+ Cách ứng dụng thứ hai: “Nguyễn Minh Châu
và sự độc đáo của một giọng văn” (2003) [24] của
Nguyễn Đăng Điệp, “Tính đối thoại - phương thức
kết nối với thế giới tự nhiên trong tiểu thuyết Việt
Nam đương đại” (2017) của Nguyễn Thùy Trang
[25],… Ngoài ra còn có chuyên luận Những cách tân
nghệ thuật trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại
(2009) của Mai Hải Oanh [26],…
Đánh giá:
Thứ nhất, mặc dù đã hơn hai mươi năm từ ngày
cuốn Những vấn đề thi pháp Dostoievski chính thức
P.T.H.Linh/ No.18_Oct 2020|p.48-55
Thứ tư, trong quá trình phát triển lý thuyết để nâng
2.3. Ứng dụng các khái niệm liên quan đến thể
loại văn học
cao hiệu quả ứng dụng, nhiều nhà nghiên cứu đã chủ
động phê phán giới hạn của nhóm Bakhtin ở quan
niệm về biểu hiện của tính đối thoại trong tác phẩm
văn học. Bên cạnh nhiều ý kiến đúng đắn cũng có một
vài luận điểm chưa thật sự hợp lý, nhưng chắc chắn,
một tư duy phản biện như vậy là cực kỳ cần thiết đối
với hoạt động tiếp nhận lý thuyết văn học nước ngoài.
Và xét riêng ở góc độ này, việc tiếp nhận nguyên lý
đối thoại ở Việt Nam tạo ra được nhiều giá trị lý luận
và thực tiễn hơn việc tiếp nhận nguyên lý carnaval.
Toàn bộ công trình tiểu biểu trong việc ứng dụng
các khái niệm của Bakhtin liên quan đến thể loại văn
học mà chúng tôi tìm thấy đều chọn đối tượng nghiên
cứu là văn học Việt Nam, trong đó:
+ Cách ứng dụng thứ nhất: Tiểu luận “Từ nguyên
tắc đa âm đến một số hiện tượng trong văn học Việt
Nam” (1990) của Đặng Anh Đào [27].
+ Cách ứng dụng thứ hai: Văn xuôi Việt Nam sau
1975 (2012) của Nguyễn Thị Bình [28], Tiểu thuyết
Việt Nam đầu thế kỷ XXI - cấu trúc và khuynh hướng
(2015) của Hoàng Cẩm Giang [29], Tiểu thuyết Việt
Nam đương đại từ góc nhìn diễn ngôn (2016) của
Nguyễn Thị Hải Phương [30], Tương tác thể loại
trong văn xuôi Việt Nam đương đại (2016) của Trần
Viết Thiện [31], Phê bình ký hiệu học (2018) của Lã
Nguyên [32],…
Đề xuất:
Ngoài những ý tương tự đã được trình bày trong
phần đề xuất đối với việc ứng dụng nguyên lý
carnaval, như yêu cầu không giản lược hóa, tránh vì
hiểu chưa thấu đáo mà làm mất đi nội hàm vốn có
của các khái niệm; yêu cầu lấy đối tượng nghiên cứu
làm trung tâm, tránh “đẽo chân vừa giày”;… chúng
tôi xin nêu thêm mấy ý liên quan đến việc ứng dụng
nguyên lý đối thoại:
Đánh giá:
Thứ nhất, Bakhtin là nhà lý luận về tiểu thuyết,
nên lý thuyết thể loại văn học của ông được tiếp nhận
rộng rãi với vai trò trung tâm của những ý kiến bàn
về tiểu thuyết ở hai vấn đề: quan hệ giữa tiểu thuyết
với sử thi và quan hệ giữa tiểu thuyết với thơ. Nếu
vấn đề thứ nhất gần như nhận được sự tán thành tuyệt
đối thì vấn đề thứ hai thường xuyên được các nhà
nghiên cứu phát triển trên cơ sở phản biện.
Thứ nhất, cần đẩy mạnh hơn nữa việc ứng dụng
nguyên lý đối thoại trong nghiên cứu - phê bình văn
học, nhưng không phải để khẳng định sự hiện hữu
của nguyên tắc đối thoại ở cấp độ tổng quát của cả
nền văn học hoặc cả nền tiểu thuyết, vấn đề đã được
nhiều công trình nghiên cứu giải quyết ổn thỏa. Trên
cái nền của nguyên tắc đối thoại, cần đi vào diện mạo
của từng nhà văn riêng biệt, nhất là những nhà văn
từng trải qua thời điểm “chuyển giao” để thấy được
sự vận động trong tư duy nghệ thuật.
Thứ hai, theo chúng tôi, việc tiếp nhận lý thuyết
thể loại văn học của Bakhtin, nhất là ở quan niệm về
sử thi và tiểu thuyết, trước hết xuất phát từ đòi hỏi tự
thân của giới nghiên cứu và sáng tác trong việc xác
định bản chất của nền văn học Việt Nam thời chiến.
Điều này được thể hiện rất rõ trong các nghiên cứu
của Lã Nguyên, người am hiểu sâu sắc và vận dụng
có hệ thống lý thuyết của Bakhtin qua hàng loạt tiểu
luận được lần lượt công bố trong thời gian dài: “Diện
mạo văn học Việt Nam 1945 - 1975 (Nhìn từ góc độ
thi pháp thể loại)” (1995), “Nhìn lại các bước đi.
Lắng nghe những tiếng nói (Về văn học Việt Nam
thời đổi mới 1975 - 1991)” (2005), “Những dấu hiệu
của chủ nghĩa hậu hiện đại trong văn học Việt Nam
qua sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp và Phạm Thị
Hoài” (2006), “Văn xuôi hậu hiện đại Việt Nam:
Quốc tế và bản địa, cách tân và truyền thống” (2012)
và “Nguyễn Huy Thiệp và bước ngoặt của văn học
Việt Nam sau 1975” (2014). Dù mục tiêu cụ thể và
cách thức triển khai mỗi tiểu luận có khác nhau,
nhưng từ góc độ thể loại, có thể nhìn nhận chúng như
một sự kết nối tiến trình thể loại của văn học đất
Thứ hai, cần tận dụng tốt hơn những tiềm năng
nghiên cứu vốn chưa lưu tâm khai thác nhiều trong quan
niệm của Bakhtin về cấu trúc đối thoại nội tại có tính
chỉnh thể của tác phẩm văn học, từ đó đưa ra được
những đánh giá hợp lý về mức độ đa thanh giữa các nhà
văn, hoặc giữa các tác phẩm của cùng một nhà văn.
Tránh hiện tượng chồng chéo, thiếu thống nhất: nêu lên
cơ sở lý thuyết là đối thoại liên chủ thể, nhưng thực
hành ứng dụng lại ở góc độ đối thoại liên văn bản.
Thứ ba, trong quan điểm của chúng tôi, kết hợp
liên lý thuyết là con đường hữu hiệu nhất nhằm phát
huy tính năng sản của lý thuyết nghiên cứu, vì nhà
phê bình biết dung hợp những nhân tố tinh túy,
nhưng cần thiết và phù hợp với đối tượng nghiên
cứu, trong lý thuyết đối thoại của Bakhtin vào hệ
thống do mình tạo lập. Do đó, đây là hướng đi cần
được cổ vũ để nguyên lý đối thoại có thể tiếp tục tạo
nên những giá trị mới cho đời sống nghiên cứu -
phê bình văn học ở Việt Nam.
P.T.H.Linh/ No.18_Oct 2020|p.48-55
nước ở hai chặng, với những đặc điểm riêng: từ 1945
Trong số những gương mặt văn chương sau 1975,
Lã Nguyên đặc biệt chú ý ba cái tên: Nguyễn Huy
Thiệp, Phạm Thị Hoài và Đặng Thân, vì tác phẩm
của họ, theo ông, đi liền với một hệ hình tư duy mới
trong nghệ thuật: hệ hình hậu hiện đại. Nếu Nguyễn
Huy Thiệp và Phạm Thị Hoài là bước chuyển với các
dấu hiệu, các yếu tố hậu hiện đại “giống những tảng
đá hộc xây đắp nền móng đưa văn học dân tộc phát
triển theo một hướng mới”, thì Đặng Thân đã là
“bước ngoặt quyết đoán của văn học hậu hiện đại
Việt Nam” [32;118]. Các tiểu luận liên quan đến chủ
đề hậu hiện đại của Lã Nguyên đều được viết rất
công phu, uyên bác và cả hóm hỉnh trên nền tảng của
những mô hình thế giới diễn ngôn và truyện kể vô
cùng độc đáo do chính ông phát hiện từ thực tế văn
bản. Thế nhưng, mức độ đồng thuận của học giới
trước những kết luận khoa học của ông không phải
bao giờ cũng giống nhau. Nếu người ta tán thành rất
cao với trường hợp Đặng Thân thì cũng không ít ý
kiến nghi ngờ trường hợp Nguyễn Huy Thiệp và
Phạm Thị Hoài, hai tác gia thường được số đông xếp
vào phạm trù hiện đại. Hơn nữa, dựa trên những tiêu
chí của dấu hiệu/ yếu tố hậu hiệu đại được Lã
Nguyên phân tích, thì dường như chính ông đã “đành
đoạn ngó lơ” với nhiều tên tuổi từng được ông ghi
danh trong nền văn học Việt Nam đổi mới như
Nguyễn Việt Hà, Nguyễn Bình Phương, Tạ Duy
Anh,…
đến 1975 và từ 1975 đến nay.
Điểm khác biệt cốt yếu giữa văn học Việt Nam
trước và sau 1975 là gì? Theo Lã Nguyên, đó là:
“Trước 1975, văn học Việt Nam chủ yếu là văn học
sử thi. Văn học sau 1975 lại chủ yếu là văn học thế
sự” [32;102]. Sau 1945, tính phức tạp của các
phương diện mâu thuẫn, đối lập bị khắc phục triệt để
nhằm tạo ra sự thống nhất một chiều, trên cơ sở tất cả
thể loại đều được quy về một loại hình nội dung cơ
bản là thể hiện trạng thái sử thi của thế giới, với lý
tưởng thẩm mỹ hướng về cái đẹp và cái cao cả. Theo
chúng tôi, cần nhấn mạnh rằng, đó không phải cái
đẹp như một phạm trù mỹ học phổ quát, mà là cái
đẹp trong sự định hướng để trở thành cái cao cả, nên
thực chất lý tưởng thẩm mỹ giai đoạn này chỉ gói gọn
trong phạm trù cái cao cả. Phát triển tiếp ý trên, Lã
Nguyên nhận định, với một loại hình nội dung và lý
tưởng thẩm mỹ như vậy, văn học giai đoạn này là
mảnh đất màu mỡ cho sự thống soái của truyện và
thơ trữ tình, nhưng lại là khắc tinh đối với tiểu thuyết
theo tinh thần hiện đại của Bakhtin. Văn học 1945 -
1975 không phải không đặt ra vấn đề đời tư - thế sự,
song chỉ với tư cách những motif phụ trợ, góp phần
soi sáng trạng thái sử thi của thế giới. Nó khác hẳn
với nội dung đời tư - thế sự trong văn học 1975 được
bắt nguồn từ nhu cầu tự thân và được cắt nghĩa từ
kinh nghiệm cá nhân của tác giả. Như vậy, xét trên
nguyên tắc thế giới quan của tư duy thể loại, văn học
Việt Nam từ 1975 đến nay là sự tiếp nối quá trình
phát triển của giai đoạn hiện đại hóa văn học, sau
một chặng đột biến do sự quy định của bối cảnh lịch
sử đặc thù: chiến tranh. Cái nhìn sử thi hóa về thế
giới chuyển dần thành cái nhìn tiểu thuyết hóa về con
người. Chúng tôi cho rằng, thực ra không phải văn
học sau 1975 “chủ yếu là văn học thế sự”. Văn học
sử thi vẫn được dung dưỡng để duy trì mạch sống của
riêng nó. Có lẽ, nên diễn đạt là thành tựu văn học sau
1975 chủ yếu được xác lập bởi văn học thế sự thì
chuẩn xác hơn. Lã Nguyên nhận xét, dù sự khác nhau
là rất lớn, nhưng văn học trước và sau 1975 vẫn
chung một điểm: đều là sự thống ngự của những
tiếng nói rất to hướng về thực tại. Những tiếng nói
thầm trong văn xuôi của Nguyễn Minh Châu, Bảo
Ninh, Nguyễn Việt Hà, Nguyễn Bình Phương, Châu
Diên,… là trường hợp ngoại lệ. Song, dẫu nói to hay
nói thầm, văn học lúc này ít nhiều đều gắn với tiếng
cười trào tiếu, giễu nhại, thứ phân biệt nó với giọng
điệu trang trọng, quyền uy của văn học cách mạng.
Thứ ba, mặc dù số lượng công trình được chúng
tôi điểm tên ở đây khá khiêm tốn so với các công
trình ứng dụng hai nguyên lý carnaval và đối thoại,
nhưng trên thực tế, số lượng công trình chịu ảnh
hưởng quan niệm thể loại của Bakhtin là nhiều
không kể xiết. Thậm chí, có thể nói, sự phân biệt sử
thi và tiểu thuyết của Bakhtin đã trở thành một tri
thức có tính đại trà xuất hiện trong bất cứ công trình
nào có nhắc đến tiểu thuyết ở nước ta. Chính điều
này khiến chúng tôi buộc phải thu hẹp phạm vi tổng
thuật chủ yếu vào các chuyên luận được xuất bản
thành sách. Và xét trong phạm vi ấy, đối tượng
nghiên cứu hầu hết được tập trung ở mảng văn học
Việt Nam, đặt trong cái nhìn khái quát. Thực tế đó
cũng hợp lý, vì có lẽ không nhiều học giả nước ta
đủ khả năng bao quát toàn cảnh sự vận động của
một nền tiểu thuyết nước ngoài.
Đề xuất:
Bakhtin cho rằng tiểu thuyết là thể loại đang tiếp
diễn vận động, chưa định hình thành một bộ khung
rắn chắc, không ngừng dung hợp các hình thức văn
P.T.H.Linh/ No.18_Oct 2020|p.48-55
chương và ngoại văn chương vào cấu trúc bên trong
[2] M.M. Bakhtin (2006), Writing of François
Rabelais and folklore of the Middle Ages and
Renaissance, translated by Tu Thi Loan, Social
Science Publishing House, Hanoi.
của nó. Đây là quan niệm vừa chuẩn xác, vừa chừa ra
một độ mở rất lớn để các thế hệ nghiên cứu đi sau
tiếp tục phát triển, trên cơ sở khái quát thực tế vận
động của thể loại trong thời đại mới. Ta thấy, không
hiếm khi thể nghiệm táo bạo của nhà văn đã dẫn đến
những hình hài mới của tiểu thuyết gây bối rối cho cả
các chuyên gia trong giới nghiên cứu. Ở Việt Nam có
thể nhắc đến trường hợp Đặng Thân. Nhưng ngay cả
những trường hợp đó thì cũng không nằm ngoài một
hướng phát triển mở đầy linh hoạt của thể loại mà
Bakhtin đã tiên đoán. Do đó, chúng tôi cho rằng,
chừng nào còn chưa đến thời điểm suy tàn của tiểu
thuyết như có người từng cảnh báo, thì quan điểm về
thể loại của Bakhtin vẫn là nền tảng lý thuyết để chúng
ta dõi theo hành trình tiểu thuyết trong tương lai.
[3] Dao Duy Hiep (2008), Literary criticism from
modern theory, Educational Publishing House,
Hanoi.
[4] Duong Thi Anh Tuyet (2008), "The carnaval
nature in Mark Twain's laughter", Journal of Literary
Researches, No. 4, p.96-108.
[5] Tran Nhat Thu (2008), "The Carnaval’s Mark
in
Boccatio's
Ten-Day
Story",
source:
chi/c96/n550/Da-uan-Carnaval -ho-a-in-n-muo-i-nga-
y-cu-a-Boccatio.html, updated: May 20, 2018.
[6] Phan Trong Hoang Linh (2014), "Art space
and time in Cervantes' novel Don Quixote - from folk
satirical theory", Journal of Science and Technology,
University of Hue Science, no.2, p.37-46.
3. Kết luận
Từ những năm 1980 đến nay, thi pháp học như
một bộ môn nghiên cứu giá trị nghệ thuật của tác
phẩm văn học liên tục được truyền bá rộng rãi vào
Việt Nam với nhiều trường phái, chi nhánh. Trong
dòng chảy ấy, những phát kiến vĩ đại của Bakhtin,
đặc biệt là các vấn đề liên quan đến carnaval, đối
thoại và thể loại văn học, đã trở thành một nhánh
trọng yếu và còn nhiều tiềm năng. Do vậy, trong bài
viết này, chúng tôi hướng đến một cái nhìn hệ thống
đối với việc ứng dụng các khái niệm thi pháp học của
Bakhtin ở Việt Nam. Cách ứng dụng Bakhtin thông
qua các khái niệm riêng lẻ được thực hiện rất phổ
biến trong nhiều công trình nghiên cứu văn học ở
nước ta, bởi tính dễ dàng, tiện lợi, không đòi hỏi quá
nhiều công phu nghiền ngẫm lý thuyết. Nhưng cũng
vì thế, các công trình có giá trị chỉ thuộc về số ít; còn
lại, đa phần rơi vào tình trạng “hớt ngọn”, “nói theo”,
“đẽo chân cho vừa giày”,… Dẫu vậy, chỉ với thiểu số
các công trình có giá trị kể trên, chúng ta cũng có thể
nhận ra một pham vị đối tượng tiếp cận khá phong
phú. Về cách thức vận dụng lý thuyết, bên cạnh
những khả thủ cũng khó tránh khỏi một số bất cập,
đặc biệt là ở những công trình ứng dụng đầu tiên.
Tiềm năng của lý thuyết ở một vài khu vực nghiên
cứu văn học vẫn còn bỏ trống, do đó, có thể hứa hẹn
những viễn cảnh trong tương lai.
[7] Pham Vinh Cu (2007), Creation and
exchange, Educational Publishing House, Hanoi.
[8] Pham Vinh Cu (2009), "Trying to
acknowledge Gogol's world of art", Foreign
Literature Magazine, No. 5, pp.89-129.
[9] On Thi My Linh (2008), "The grotesque in
portrayal of Oe Kenzaburo's character (through the
novel A Personal Pain)", Journal of Literary Studies,
No. 3, p.88 -97.
[10] Nguyen Thi Nhu Trang (2016), Artist and
Margarita (M. Bulgacov) and characters of the
legendary twentieth century, Hanoi National
University Publishing House , Hanoi.
[11] Nguyen Thi Tinh Thy (2013), Mac Ngon
Autobiography, Literature Publishing House, Hanoi.
[12] Do Duc Hieu (2000), Modern Poetry,
Writers Association Publishing House, Hanoi.
[13]
Vu
Thi
Thanh
Hoai
(2017),
"Carnavalization" in contemporary Vietnamese
novels, Journal of Literary Researches, No. 8, pp.73-
84.
[14] Phan Tuan Anh (2015), "Practice poetry as a
practice living - Ho The Ha - a playing experience",
Song Huong Magazine, No. 11, pp.60-65.
REFERENCES
[1] M.M. Bakhtin (1998), Problems of
Dostoievski's Poetry, Tran Dinh Su, Lai Nguyen An
& Vuong Tri Nhan Translating, Writers Association
Publishing House, Hanoi.
[15] Phan Tuan Anh (2019), Innovative
Vietnamese literature - from reference points of
view, Culture Publishing House, Ho Chi Minh City.
P.T.H.Linh/ No.18_Oct 2020|p.48-55
[16] Phung Gia The (2016), Signs of
contemporary Vietnamese fictions", Journal of
Postmodernism in Contemporary Vietnamese Prose
(1986-2012), Hanoi National University Publishing
House, Hanoi.
Literary Researches, No. 3, p.32-37.
[26] Mai Hai Oanh (2009), Art Innovations in
Contemporary Vietnamese Fiction, Writers Association
Publishing House, Hanoi.
[17] Huynh Thu Hau (2018), Grotesque Art in
Vietnamese Fiction, Writers Association Publishing
House, Hanoi.
[27] Dang Anh Dao (2007), Vietnam and the West -
received and interfered in literature, Educational
Publishing House, Hanoi.
[18] Dang Anh Dao (editor) (1999), Western
Literature, Educational Publishing House, Hanoi.
[28] Nguyen Thi Binh (2015), Vietnamese Prose
after 1975, Hanoi Pedagogical University Publishing
House.
[19] Thanh Đuc Hong Ha (2017), Poetry of prose
A.S. Pushkin, National University Publishing House,
Hanoi.
[29] Hoang Cam Giang (2015), Vietnamese
Novels in the early twenty-first century - structure
and trends, National University Publishing House,
Hanoi.
[20] Tran Dinh Su (1996), Theory and literary
criticism, Educational Publishing House, Hanoi.
[21] Thai Phan Vang Anh (2017), Vietnamese
Novel at the beginning of the twenty-first century -
A game changer, Hue University Publishing
House, Hue.
[30] Nguyen Thi Hai Phuong (2016),
Contemporary Vietnamese Novels
- from the
perspective of discourse, Vietnamese Educational
Publishing House, Hanoi.
[22] Le Huy Bac (2019), Symbols and symbols,
Ho Chi Minh Synthetic General Publishing House,
Ho Chi Minh City.
[31] Tran Viet Thien (2016), Interaction genre in
contemporary Vietnamese prose, Ho Chi Minh
National University Publishing House, Ho Chi Minh
City.
[23] Le Thi Thuy Hang (2016), Principle of
dialogue in Vietnamese fictions from 1986 to 2010
(Doctoral thesis in Literature), Hue University, Hue.
[32] La Nguyen (2018), Semantics review,
Women Publishing House, Hanoi.
[24] Nguyen Dang Diep (2003), Vong from the
word, Literature Publishing House, Hanoi.
[25] Nguyen Thuy Trang (2017), "Dialogicality -
How to connect with the natural world in
APPLICATION OF M.M. BAKHTIN’S POETICS
IN LITERARY RESEARCH - CRITICISM IN VIETNAM
FROM CONCEPTUAL LEVEL
Article info
Abstract
M.M. Bakhtin had a great influence on the history of modern poetics in the world.
From the 1980s onwards, the adoption of Bakhtin’s poetics was of great significance,
contributing to the development of poetics in Vietnam in nearly four decades. This
paper presents a systematic view of the application of Bakhtin’s concepts of poetics in
literary research - criticism in Vietnam, giving some assessments and suggestions for
the application of Bakhtin in the future.
Recieved:
24/7/2020
Accepted:
20/9/2020
Keywords:
M.M. Bakhtin, poetics,
conceptual level,
literary research -
criticism, Vietnam
8 trang
15160
Free
Bạn đang xem tài liệu "Ứng dụng thi pháp học của M.M. Bakhtin trong nghiên cứu - phê bình văn học ở Việt Nam từ cấp độ khái niệm", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- ung_dung_thi_phap_hoc_cua_m_m_bakhtin_trong_nghien_cuu_phe_b.pdf
