Không gian và thời gian nghệ thuật trong một số truyện ngắn của Trần Thanh Cảnh dưới góc nhìn Phân tâm học
Tạp chí Khoa học & Công nghệ Số 14
90
Không gian và thời gian nghệ thuật trong một số truyện ngắn của
Trần Thanh Cảnh dưới góc nhìn Phân tâm học
Võ Minh Nghĩa
Khoa Âm nhạc, Đại học Nguyễn Tất Thành
Tóm tắt
Nhận
Được duyệt 11.06.2021
Công bố 15.07.2021
06.05.2021
Không gian và thời gian nghệ thuật vốn là hai phạm trù thi pháp hết sức quan trọng khi
vận dụng để nghiên cứu và phân tích một tác phẩm truyện. Mỗi nhà văn, trong quá
trình định hình phong cách sáng tác của mình có những không gian và thời gian nghệ
thuật khác nhau. Đối với nhà văn Trần Thanh Cảnh - người con của xứ Kinh Bắc, hội
viên hội nhà văn Việt Nam thì không gian và thời gian nghệ thuật của tác giả lại hết
sức độc đáo, bởi sự phóng túng, thẳng thắn đi vào vấn đề tính dục một cách rất nhân Từ khóa
văn. Việc sử dụng lí thuyết Phân tâm học của Sigmund Freud để soi chiếu không gian Không gian nghệ thuật,
và thời gian nghệ thuật trong các truyện ngắn của Trần Thanh Cảnh đã bổ sung một thời gian nghệ thuật,
cách kiến giải mới về giá trị văn hoá của tiểu vùng Bắc bộ Việt Nam.
truyện ngắn, Phân tâm
học, Trần Thanh Cảnh.
® 2021 Journal of Science and Technology - NTTU
mà còn cho thấy quan niệm về thế giới, chiều sâu cảm
thụ của tác giả hay của một giai đoạn văn học" [2].
Chính vì thế, không gian nghệ thuật là nơi thể hiện
những quan điểm của tác giả. Cũng như lời văn, không
gian nghệ thuật trong các truyện ngắn của Trần Thanh
Cảnh cũng đậm đà chất vị Phân tâm. Đó là những
không gian thuộc về tầng sâu vô thức, không gian đắm
chìm trong những giấc mơ của dục vọng, không gian
tỉnh thức của những điều đã giác ngộ ra đúng sai, phải
trái... Đó là một không gian nghệ thuật vô cùng đặc sắc
mang màu sắc riêng không pha lẫn vào ai của Trần
Thanh Cảnh. Từ sau năm 1975, theo chúng tôi quan sát,
không gian nghệ thuật trong các truyện ngắn của Việt
Nam đã bắt đầu có sự mở rộng. Nó không còn là những
không gian thực, gắn với núi rừng, với khói bom và
những cuộc chiến tranh mà đã mở rộng ra không gian
của gia đình, văn hoá bản địa trong đó có văn hoá phồn
thực mà theo nghiên cứu chúng tôi gọi là không gian
vô thức tính dục. Cùng với Nguyễn Minh Châu,
Nguyễn Ngọc Tư, Nguyễn Nhật Ánh thì Trần Thanh
Cảnh cũng đã khẳng định vị thế nghệ thuật riêng của
1 Không gian và thời gian nghệ thuật
1.1 Không gian nghệ thuật
Không gian là "một mở rộng ba chiều không biên giới
đối với nhau" [4]. Khái niệm này thuộc về lĩnh vực vật
lí. Khi nói đến không gian, người ta thường nghĩ ngay
đến các sự vật cấu thành nên nó, cây cối cho ta không
gian xanh; dòng suối, ngọn đồi cho ta không gian thiên
nhiên; ti vi, tủ lạnh, ghế sa lông, đèn chùm cho ta không
gian sang trọng,... Đó là khái niệm về không gian trong
đời thực, vậy còn trong văn học?
Không gian trong văn học là sản phẩm sáng tạo của tác
giả, ở đó, có những nhân vật, hành động, con người liên
quan, tạo nên quan niệm nghệ thuật của nhà văn. Do
đó, khi được khúc xạ qua lăng kính ngôn từ, không gian
trong văn học chỉ là không gian mang tính chủ quan của
riêng mỗi nhà văn. Không gian ấy chính là không gian
nghệ thuật. Theo Từ điển thuật ngữ văn học định nghĩa:
"Không gian nghệ thuật chẳng những cho thấy cấu trúc
nội tại của tác phẩm văn học, các ngôn từ tượng trưng,
Đại học Nguyễn Tất Thành
Tạp chí Khoa học & Công nghệ Số 14
91
mình qua những không gian đậm chất tính dục ấy. Tất
nhiên, trong các truyện ngắn của ông còn nhiều loại
không gian khác đồng tồn tại như: không gian văn hoá
xứ Kinh Bắc, không gian thiên nhiên vùng phía Bắc,
không gian xã hội, không gian hoài vãng, không gian
đồng hiện; nhưng trong phạm vi nghiên cứu, chúng tôi
chỉ đơn cử không gian tính dục.
Ngọc và Kì nhân làng Ngọc, có đến 12/25 truyện (tỉ lệ
48 %) tác giả sử dụng đêm khuya, thanh vắng, để làm
nơi giải quyết các nhu cầu tính dục của các nhân vật.
Bên cạnh không gian và thời gian khuya, thanh vắng,
chúng tôi còn nhận thấy ở các truyện ngắn một không
gian và thời gian khác cũng đậm chất vô thức tính dục,
đó là không gian tắm trần của các cô gái làng Ngọc.
Hầu như ở các truyện ngắn xây dựng theo lối cốt truyện
giàu dục tính đều có không gian này. Bên bờ suối, bờ
ao, ao sen nơi các thiếu nữ làng Ngọc tắm trần, cũng là
nơi gợi dục nhất và bắt đầu cho những cuộc tình nhiều
nhất.
Như trong Giỗ hậu, có đến 05 lần, Hàn Xuân khoả thân
và tắm giữa ao sen trong đêm trăng sáng vằng vặc. Và
cứ mỗi lần Hàn Xuân tắm như thế là bắt đầu cho một
cốt truyện tính dục về cuộc đời nàng:
- Lần 1: "Lúc trăng lên Hàn Xuân ra tắm, Vũ đã gọi khe
khẽ... Vũ cứ ngồi lặng yên trên cây ngắm Hàn Xuân
tắm trong ao sen, dưới sông" [5, tr.224] Sau lần đó,
Vũ mang lễ vật sang cưới Hàn Xuân;
- Lần 2: "Tối hôm rằm...Hàn Xuân ra bậc thềm cầu ao
tuột hết váy áo...rồi nhoài xuống khoảng ao sen mát
rượi" [5, tr.227] Vũ và Hoàn Xuân ân ái ngay trong
ao sen, Vũ chết vì chứng thượng mã phong. Hàn Xuân
goá chồng và nhận lấy những lời miệt thị từ gia đình
Vũ.
- Lần 3: "Ban đêm không ngủ được nàng sang ao bên
chùa tắm, ... nàng vùng vẫy dưới ao chán rồi nằm ngửa,
gối đầu lên bậc cầu ao, ... hằng đêm Xuân cứ trần trụi
vùng vẫy dưới ao sen trong vườn" [5, tr.236] Philip
bị thu hút và lao vào Hàn Xuân như một con trâu nước
đang điên lên. Hàn Xuân bắt đầu cuộc sống ở nơi cửa
hào môn với người chồng thứ ba của mình.
- Lần 4: "Mình cho em tắm một lần cuối trong ao sen
đêm nay nhé" [5, tr.242] Hàn Xuân từ biệt làng
Ngọc và lên chốn thị thành, sống đời vương giả như
một mệnh phụ phu nhân đầy danh giá.
- Lần 5: "Lâu về không tắm thì lại cồn cào không yên.
Hàn Xuân ra bậc cầu ao, trút bỏ quần áo, từ từ lội
xuống" [5, tr.247] Hàn Xuân mệt nhoài vì Philip cấu
xé mỗi đêm trong dục vọng và sự bất lực, cũng đêm ấy
Xuân bị Hán cưỡng hiếp nhưng nàng quyết khước từ
bèn cắn lưỡi tự tử ngay trên ao sen đó.
1.2. Thời gian nghệ thuật
Về vấn đề thời gian nghệ thuật, đây vốn cũng là một
phạm trù của lí luận văn học và phương pháp nghiên
cứu văn học từ góc nhìn Thi pháp học, nên khi phóng
chiếu nó sang Phân tâm học, chúng tôi cũng xin giản
lược những khái niệm phức tạp mà đi đến viện dẫn một
khái niệm của Trần Đình Sử: "Thời gian nghệ thuật là
thời gian do nhà văn sáng tạo ra, vừa thể hiện trạng thái
con người trong thời gian, sự cảm thụ thời gian, vừa mở
ra lộ trình để người đọc đi vào thế giới tác phẩm" [3].
Qua khái niệm đó, chúng ta hiểu, thời gian nghệ thuật
chính là lối dẫn người đọc đi vào cốt truyện của tác
phẩm tự sự. Thời gian nghệ thuật cũng giống như
không gian nghệ thuật, nó là phương tiện để thể hiện
mục đích của nhà văn, do đó, nó cũng mang chất chủ
quan duy ý chí. Từ thời gian nghệ thuật nhà văn xây
dựng nên những nhân vật, cho nhân vật sống, tồn tại và
hoạt động để thể hiện vấn đề muốn chuyển tải.
Tương ứng với không gian tính dục, thì thời gian trong
các truyện ngắn của Trần Thanh Cảnh cũng là những
khung thời gian vô thức, những thời gian của tâm
tưởng. Qua đó, thể hiện sự thống nhất trong phong cách
sáng tác, lấy tính dục làm trung tâm bàn luận cho các
quan điểm nhân sinh của mình.
2. Học thuyết Phân tâm soi sáng không gian và thời
gian nghệ thuật trong một số truyện ngắn của Trần
Thanh Cảnh
2.1. Không gian và thời gian vô thức
Để xây dựng một cốt truyện giàu tính dục, thì Trần
Thanh Cảnh đã rất có ý thức xây dựng những bối cảnh
không gian, thời gian tính dục để dễ dàng làm nền cho
những câu chuyện về dục tính của các nhân vật.
Trong các câu chuyện về làng Ngọc, chủ yếu tác giả
xây dựng các tình tiết tính dục đều vào thời gian là lúc
khuya, không gian là thanh vắng, đây là thời điểm dễ
dàng cho các cuộc ái ân diễn ra. Không gian thực đến
không gian vô thức của con người thường đồng nhất
với nhau vào đêm khuya ở làng Ngọc. Với 25 truyện
mà chúng tôi khảo sát trong 02 tập truyện Mĩ nhân làng
Trong một câu chuyện, nhưng có đến 05 lần như thống
kê ở trên về không gian và thời gian tắm tiên, nó như
trở thành một hình tượng nghệ thuật, nơi mà Trần
Thanh Cảnh phô bày ngòi bút miêu tả "Một toà thiên
Đại học Nguyễn Tất Thành
Tạp chí Khoa học & Công nghệ Số 14
92
nhiên" (Truyện Kiều - Nguyễn Du) của phụ nữ thật rực
rỡ. Rải rác trong các câu chuyện như: Hội làng, Kì nhân
làng Ngọc, Hoa núi, Ngay trong đêm, Hương đêm, Đập
lúa đêm trăng thì những không gian này cứ được lặp đi
lặp lại như một motif của tính dục. Văn hoá làng Ngọc
là tắm tiên, nam nữ cứ trần truồng tắm bên những
không gian sinh hoạt thường ngày như cầu ao, bờ sen,...
điều đó thể hiện tính huê tình của các cô gái trong làng,
lẫn nét văn hoá phồn thực độc đáo của xứ Kinh Bắc.
Cũng chính vì tục tắm tiên này mà đã đánh thức những
bản năng tình dục rất sớm của trai gái làng Ngọc. "Nữ
thập tam, nam thập lục" là đã ái ân với nhau,
ấy, cô thôn nữ Lâm Di hai mươi bốn tuổi không ngủ
được. Cứ nhắm mắt vào, cô lại như nhìn thấy cảnh ban
chiều" [6, tr.101]. Việc xây dựng không gian tính dục
này, khiến cho việc diễn tả tâm lí của nhân vật càng trở
nên độc đáo và có điểm nhìn mang tính khoa học trong
tiếp nhận của người đọc.
Có thể nói, bằng việc phục dựng lại các không gian và
thời gian tính dục đã mang đến hiệu quả tự sự cho
truyện ngắn của Trần Thanh Cảnh. Các câu chuyện của
ông luôn xoay quanh những đề tài tính dục, thế nên, với
không gian và thời gian đó, những nhân vật được dịp
thoả thích thể hiện tính cách và bản năng rất con người
của mình. Không gian khuya, thanh vắng; không gian
tắm trần bên bờ nước thanh thanh trong ao hồ, sông suối
là đặc trưng của miền Bắc đã làm ám ảnh chúng tôi trong
suốt quá trình nghiên cứu đặc điểm nghệ thuật của nhà
văn này dưới góc nhìn Phân tâm học. Bởi lẽ, chúng quá
giàu tính dục, những tính dục thuộc về vô thức tập thể
trong bản năng mỗi con người chúng ta và cũng ám ảnh
bởi đằng sau những khát khao tính dục ấy là một câu
chuyện sâu sắc mà có khi còn là cả một kiếp người.
2.2. Không gian và thời gian của giấc mơ
Trong lí thuyết về vô thức cá nhân, Freud đã dành sự
quan tâm đặc biệt đến những giấc mơ của con người.
"Giấc mơ là trạng thái của người ngủ, được đặc trưng
bằng những biểu hiện khi mờ khi tỏ do những hoạt động
của những bộ phận riêng biệt chưa bị ức chế của não.
Những điều ta thấy trong chiêm bao là dựa vào những
ấn tượng mà chúng ta đã có từ trước, giờ được tái hiện
ra dưới dạng những mối quan hệ muôn hình, muôn vẻ,
đôi khi mang tính chất phi lí, hoang đường" [1]. Freud
rất chú trọng đến giấc mơ, ông đã tạo ra một phương
pháp riêng để phân tích giấc mơ dựa trên các giả thiết về
việc thực hiện ham muốn vô thức hay nói cách khác là
sự thực hiện đó được ẩn dấu trong giấc mơ của mỗi con
người. Có hai yếu tố đặc trưng của giấc mơ:
"Lấy chồng từ thuở mười ba.
Đến nay mười tám thiếp đà năm con".
(Ca dao) [7]
Nét văn hoá đó gắn liền với văn hoá bản địa lấy nghề
nông làm kế sinh nhai, khi đất trời giao hoan, thì vạn
vật tốt tươi, mùa màng bội thu, cá tôm đầy ắp, thế nên
người dân làng Ngọc xem việc nữ tắm trần là một hình
thức làm nảy nở bản năng con người, giúp mang lại một
cuộc sống ấm no. Cũng nhờ đó mà đám trai làng đã
khơi gợi dậy những vô thức bản năng đàn ông khi chỉ
mới vừa tròn mười ba tuổi.
Không những không gian tắm trần của các cô gái gợi
dục cho các chàng trai mà khi khảo sát, chúng tôi còn
thấy không gian tắm trần của chàng trai cũng khiến dục
tính nữ của các cô gái tuôn trào. Trong truyện Vô vi,
Hoài đã tự dâng hiến đời mình cho Mã Giám Sinh (một
chàng trai có nửa bên mặt thiên thần và nửa bên ác
quỷ). Bỏ lại vẻ bề ngoài xấu xí đó, Sinh có một thân
hình cực kì rắn rỏi, thu hút Hoài ngay từ lần đầu tiên vô
tình thấy Sinh tắm trần "Ở sân giếng, Sinh đang cởi trần
dội nước, trên người chỉ mặc mỗi cái quần đùi mỏng.
Thân thể Sinh cường tráng, cơ bắp cuồn cuộn, ... vai
ngực nở nang, eo ếch mông gọn gắn với cặp đùi dài rắn
chắc" [6, tr.100]. Hình ảnh đó, đã khiến Hoài không thể
kìm lòng lại. Dục tính phát ra từ trong vô thức, khiến
Hoài không còn để tâm gì đến thế giới xung quanh và
cả sự "tiết hạnh" theo quan niệm xã hội bấy giờ. Nàng
quyết tâm theo dõi đến cùng việc tắm trần này của Sinh
và rồi "Trên sân giếng, trong ánh chiều hè đỏ rực, Sinh
đã khoả thân hoàn toàn mà ra sức dội nước, kì cọ. Con
chim của Sinh vừa được xổ khỏi chiếc quần lót mỏng,
thẳng căng kêu hãnh chĩa thẳng về phía Hoài ngồi" [6,
tr.100]. Để rồi, cái sinh thực khí đàn ông đó đã đánh
thức bản năng đàn bà khao khát dục tình của Hoài, giấc
mơ giới tính ngay lập tức xuất hiện trong "Đêm hôm
- Cái gì hiện rõ trong giấc mơ, ông gọi là nội dung hiện
ra;
- Cái gì lờ mờ trong giấc mơ có liên hệ đến ham muốn
vô thức, ông gọi là ý tưởng tiềm tàng của giấc mơ.
Trong đó, Freud chủ trương đi sâu tìm hiểu những kí
hiệu tượng trưng, bởi khi những ước muốn vô thức đó
xuất hiện trong mơ, nó sẽ bị kiểm duyệt, kiềm chế bởi
các lớp tri nhận ở vỏ não nên chỉ có thể hiện ra dưới
dạng những kí hiệu.
Vì thế, để xây dựng một truyện ngắn giàu tính dục, chắc
chắn Trần Thanh Cảnh không thể bỏ qua yếu tố nghệ
Đại học Nguyễn Tất Thành
Tạp chí Khoa học & Công nghệ Số 14
93
thuật về không gian và thời gian trong những giấc mơ
- nơi có đầy sự vô thức và các dục tính ham muốn của
con người.
Trong Kì nhân làng Ngọc, chi tiết giấc mơ xuất hiện
02 lần.
tròn của Thuý, rồi suốt những ngày gần đây khi tình cờ
được làm việc chung với nàng. Ý thức và siêu thức
không cho phép Vũ có lỗi với vợ và gia đình mình, nên
Vũ có thể tâm lí thương nhớ, khát khao đối với người
xưa chảy trong người Vũ mà hình thành nên giấc mơ.
"Cứ đêm về, nhắm mắt lại là Hoàng như nhìn thấy
khuôn mặt thanh tú, đôi môi đỏ rực màu hoa phượng.
Rồi cái màu đỏ nồng nàng ấy ám ảnh Hoàng, bao trùm,
- Lần thứ nhất, giấc mơ hiện ra với không gian dục tính
của khu ngõ Chợ Khâm Thiên xưa, không gian hẹp của
căn gác xép mà từ "mười ba tuổi lúc nào cũng sực nức
mùi đàn bà" [5, tr.292]. Thời gian là lúc chập tối, khi
những cô gái điếm đi làm về và khêu gợi chàng trai trẻ
mới lớn như Bình. Trong giấc mơ đó, nó đã gọi về
những mùi đời năm xưa mà Bình sớm nếm trải. Sau
khoảng thời gian đủ dài trong quân ngũ, không được
gần gũi đàn bà, giấc mơ vô thức này như đánh thức bản
năng đàn ông luôn chực chờ trong người Bình. Và cũng
chính trong không gian thực của căn phòng hẹp nhà
Thinh, Bình đã cho cô nàng luống tuổi này những giây
phút thăng hoa trải đời.
- Lần thứ hai, giấc mơ hiện ra trong Bình không phải là
giấc mơ tính dục mà nó là một ám ảnh về bàn tay
nhuộm máu bảy mươi hai lính Mĩ năm xưa. Trong
không gian ngổn ngang trên sườn đồi, vào thời gian
chiều tối, Bình mơ thấy xác lính Mĩ chất đống, mùi tử
khí và mùi thuốc súng trộn lẫn vào nhau mà kinh tởm.
Giấc mơ đó như một kí hiệu của sự tội lỗi, dù là chiến
tranh vốn dĩ phải giết người để bảo vệ chính nghĩa theo
quan điểm của một phe nào đấy, nhưng hình ảnh về
những cái xác không toàn thây cứ trở đi trở lại trong
đầu Bình đã tạo nên miền ám ảnh khó mà phai nhạt. Có
lẽ, cái siêu thức vốn có của con người nó quá thanh sạch
đến khi bị những thực tại vấy bẩn, nó sẽ đẩy những hình
ảnh đó vào vô thức, chỉ chờ ngày chực trào ra, để nhắc
nhở, để uốn nắn chúng ta hướng thiện lành, xa điều dữ.
Nhân vật Vịnh trong Gái đảm cũng có những giấc mơ
rất bản năng đàn ông sau một thời gian không được gần
gũi với Yến. Hằng đêm, Vịnh mơ về một tấm thân đẹp
đẽ, thơm tho mình từng thưởng thụ nay lại lăn lóc trong
tay hết thằng này sang thằng khác. Giấc mơ đó mang
không gian riêng tư và thời gian xưa cũ của những lần
bên bờ ao, Vịnh và Yến ái ân, làm tình thâu đêm suốt
sáng. Giấc mơ mở ra một kỉ niệm đẹp đầy ắp dục vọng,
khiến cho Vũ ở hiện tại rạo rực không yên. Việc sử
dụng chi tiết giấc mơ, Trần Thanh Cảnh đã làm cho nội
tâm nhân vật thêm phần sáng rõ.
tràn trề khắp cuộc sống của Hoàng"
[5, tr.47].
Giấc mơ như sự giải toả những nhớ thương về Thuý
của Bình. Giấc mơ càng ám ảnh, càng chứng tỏ sự chịu
đựng ở ý thức của Bình, ý thức mách bảo Bình phải cố
gắng để không bị những vô thức tình dục này ép đến
con đường bất nghĩa với vợ mình. Qua giấc mơ, tác giả
như khẳng định nhân cách nhân vật này nhiều hơn.
Trong truyện ngắn Giấc mơ, nhân vật Huyền cũng có
một giấc mơ giới tính nhưng ở đó, nó biểu hiện hoàn
toàn khác. Sau những lần ân ái xác thịt suốt cả những
năm tháng sinh viên cho đến khi không được về làm vợ
nhà Thuấn, Huyền đã bắt đầu tỏ ra ngán ngẩm trước
những lần ái ân với anh chàng này. Huyền quyết định
đi làm để quên hết tháng ngày, quên hết tất cả. Với ý
thức đó, giấc mơ giới tính ướt át của nàng đã không có
cơ hội để hiện hữu. Trong những lần chập choạng về
trên chuyến xe đưa rước công nhân, nàng nửa tỉnh nửa
mê, với không gian chật hẹp của chiếc xe mà khi ấy chỉ
còn lại anh Kiên (lái xe) và Huyền, Kiên có những đụng
chạm xác thịt với Huyền, nhưng vì đã lãnh cảm hoàn
toàn nên giấc mơ chập chờn ấy cũng không đủ để gọi
dục tính bên trong Huyền thức dậy. Ở khía cạnh này,
việc xây dựng giấc mơ đó của tác giả đã khiến người
đọc xót xa vì đương tuổi xuân thì, Huyền đã tự tắt đi
thanh xuân của chính mình.
Đập lúa đêm trăng cũng là một truyện ngắn thể hiện
giấc mơ vô thức về tính dục của con người. Tú và Hà
là đôi bạn lớn lên từ nhỏ, ngày còn bé, Tú đã có dịp
nhìn thấy được những bộ phận nhạy cảm trên cơ thể Hà
"đi đập lúa đêm nên Hà mặc mỗi cái áo đông xuân trắng
cộc tay... thấy vú Hà cứ nảy bần bật theo nhịp đập, ...
sáng trưng cả cặp vú nhễ nhại tròn như cái bát cơm úp
ngược" [5, tr.46]. Những lần chứng kiến cảnh đó, Tú bị
ám ảnh bởi những bộ phận cơ thể đầy sự hấp dẫn của
bạn mình, dần dần nó đánh thức trong Tú sự lột xác của
tính dục. Lên cấp ba, Tú bắt đầu chạm ngõ đầu đời với
giấc mơ giới tính đầu tiên của mình "Đêm hôm ấy về,
Tú mơ một giấc lạ lùng. Trong giấc mơ, Tú lại thấy
mình đi bắt cua cùng Hà trên bờ ruộng. Tự nhiên, Tú
Hoàng trong Mùa thi cũng mơ, cũng là giấc mơ ám ảnh
khi thực tại không có được Thuý. Cả một mùa hoa
phượng của tuổi thơ Hoàng ấn tượng với cặp ngực căng
Đại học Nguyễn Tất Thành
Tạp chí Khoa học & Công nghệ Số 14
94
đưa tay bật những hàng khuy bấm trên cái áo nâu của
Hà. Rồi Tú thấy mình vục mặt vào bộ ngực chum chúm
nũm cau của Hà" [6, tr.48]. Giấc mơ đó cũng được tác
giả xây dựng trên nền không gian thanh vắng, riêng tư
của hai người với thời gian chập choạng đêm về. Không
gian giấc mơ hiện rõ trên bờ ruộng quen thuộc, nơi mà
đôi trẻ vẫn ngày ngày quấn lấy nhau sau mỗi giờ học.
Giấc mơ đó cho thấy sự phát triển tâm sinh lí bình
thường của một cậu bé đã bắt đầu lớn đã biết yêu và
khao khát được yêu. Chính vì thế mà nội tâm nhân vật
dù lớn hay nhỏ cũng được tác giả miêu tả rất đời thực.
Chắc hẳn mỗi chúng ta khi đọc cũng sẽ thoáng thấy
hình ảnh về giấc mơ giới tính đầu tiên của chính mình
lúc tuổi dậy thì gõ cửa.
Giấc mơ trong truyện ngắn của Trần Thanh Cảnh
không chỉ có tính dục mà ở đó nó có những giấc mơ cố
tri, hoài niệm nhớ về những người bạn cũ năm xưa.
Trong Sương đêm cuối ngõ, hình ảnh người bạn Quyết
cứ mơ đi mơ lại cùng một không gian, thời gian. Không
gian của ngôi nhà Phương, dưới ánh trăng sáng vằng
vặt, khói thuốc lào nghi ngút, hai người bạn cùng chung
một hoàn cảnh: vợ bỏ đi xuất khẩu lao động biệt tăm
không thấy về. Phương đột tử chết ngay tại không gian
đó, thời gian đó, nên nỗi nhớ thương người bạn cũ vẫn
đi về trong những lần nửa tỉnh, nửa mơ của Quyết. Nhớ
bạn đến hao gầy, nhớ người từng vào ra lớp học đến
cánh đồng suốt những năm tháng tuổi thơ, nhớ sự cùng
cảnh ngộ khi cô đơn lạc lõng. Thế nên, những kỉ niệm
ấy bỗng hoá vô thức lúc nào không hay và nó hiện đi
hiện về trong vô thức của Quyết. Về sau vì không giải
toả được, Quyết đã mắc chứng rối loạn tâm thần. Chính
nghệ thuật xây dựng những giấc mơ ảo huyền này, đã
tạo cho câu chuyện Sương đêm cuối ngõ những điều
hết sức nhân văn và ý nghĩa.
Mỗi lần các nhân vật mơ, chúng ta như chứng kiến một
không gian và thời gian thu nhỏ khác của những cốt
truyện trong quá khứ. Giấc mơ đã tạo ra một lối cấu
trúc truyện lồng trong truyện thật bất ngờ và thú vị.
Không gian và thời gian của những giấc mơ là không
gian riêng tư đậm nét tính dục, nó góp phần không nhỏ
tạo nên những thành công lớn lao của tác giả khi xây
dựng phong cách tự sự lấy tính dục làm trung tâm.
3 Kết luận
Bằng sự phóng chiếu kết hợp giữa Phân tâm học, chúng
ta đã có cái nhìn khác về một tác phẩm tự sự khi nó
được cấu trúc nghệ thuật theo nội dung tính dục.
Nghiên cứu về nghệ thuật của truyện ngắn Trần Thanh
Cảnh, chúng ta đã đi đến được bước tiến mới trong việc
phân tích tâm lí nhân vật từ góc nhìn của các phức cảm
đa phân trong vấn đề về bản năng con người. Không
chỉ có nội dung mà nghệ thuật của nhà văn này cũng
ướt át và thấm đẫm một cách nhuần nhị chất "người".
Để bắt đầu xây dựng nghệ thuật của một tác phẩm tự
sự, Trần Thanh Cảnh trước hết đã chọn ngôn ngữ giàu
tính phồn thực. Đây cũng là yếu tố làm nên phong cách
của tác giả. Kế đến chính là giọng điệu kể chuyện giàu
tính gợi dục. Hai yếu tố ấy phối hợp thống nhất, hài hòa
đã làm nên phong cách rất đặc trưng của nhà văn. Cuối
cùng, trong chuỗi thi pháp nghệ thuật, Trần Thanh
Cảnh đã lần nữa khẳng định sự nhất quán trong phong
cách sáng tác khi sử dụng không gian và thời gian nghệ
thuật cũng thấm đẫm chất vị vô thức bản năng của con
người.
Đại học Nguyễn Tất Thành
Tạp chí Khoa học & Công nghệ Số 14
95
Tài liệu tham khảo
1. Hồ Thế Hà, Giáo trình Phân tâm học và Văn học, Trường Đại học Khoa học - Đại học Huế, 2000, tr.29.
2. Lê Bá Hán - Trần Đình Sử - Nguyễn Khắc Phi, Từ điển thuật ngữ Văn học, NXB Giáo dục, Hà Nội, 2010,
tr.1611.
3. Trần Đình Sử, Lí luận văn học - Tác phẩm và thể loại văn học, NXB Đại học Sư phạm, Hà Nội, 2010, tr.86.
4. Trần Đình Sử, Lí luận văn học (tập 3), NXB Đại học Sư phạm, Hà Nội, 2014, tr.119.
5. Trần Thanh Cảnh, Kì nhân làng Ngọc, Nxb Trẻ, Tp. Hồ Chí Minh, 2015.
6. Trần Thanh Cảnh, Mĩ nhân làng Ngọc, Nxb Trẻ, Tp. Hồ Chí Minh, 2016.
7. Khuyết danh (Tác giả dân gian), Lấy chồng từ thuở mười ba, https://www.thivien.net/Khuy%E1%BA%BFt-
danh-Vi%E1%BB%87t-Nam/L%E1%BA%A5y-ch%E1%BB%93ng-t%E1%BB%AB-thu%E1%BB%9F-
m%C6%B0%E1%BB%9Di-ba/poem-kwvYaC2eV3uadEDLn-6MLQ
Artistic space and time in some short stories by Tran Thanh Canh
from a psychoanalytic perspective
Vo Minh Nghia
Faculty of Music, Nguyen Tat Thanh University
Abstract Artistic space and time are two very important poetic aspects when used to study and analyze a work of
story. Each writer, in the process of shaping their writing style, will develop different artistic spaces and times. For
author Tran Thanh Canh of the Kinh Bac origin, a member of the Vietnamese Writer Association, he has an artistic
space-time which is very unique because of his bohemian and straightforward sexual issues in a very humanistic
way. The use of the Psychoanalysis theory of Sigmund Freud to illuminate artistic space-time in Tran Thanh Canh's
short stories has given us interesting insights into the cultural values of the Northern sub-region in Vietnam.
Keywords Art space, art time, short story, Psychoanalysis, Tran Thanh Canh.
Đại học Nguyễn Tất Thành
6 trang
28280
Free
Bạn đang xem tài liệu "Không gian và thời gian nghệ thuật trong một số truyện ngắn của Trần Thanh Cảnh dưới góc nhìn Phân tâm học", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- khong_gian_va_thoi_gian_nghe_thuat_trong_mot_so_truyen_ngan.pdf
