Vận dụng nguyên lí “Tảng băng trôi” trong dạy học đọc hiểu tác phẩm “Muối của rừng” của Nguyễn Huy Thiệp cho học sinh lớp 11
Phạm Thị Thu Hiền, Hoàng Thị Thùy Dương
Vận dụng nguyên lí “Tảng băng trôi” trong dạy học
đọc hiểu tác phẩm “Muối của rừng”
của Nguyễn Huy Thiệp cho học sinh lớp 11
Phạm Thị Thu Hiền1, Hoàng Thị Thùy Dương2
TÓM TẮT: Tác phẩm nghệ thuật như một “Tảng băng trôi” là nguyên lí sáng
1 Email: hienpham17[email protected]
tác do nhà văn E.Hemingway (Mĩ) đề ra. Theo nguyên lí này, nhiều tầng ý
nghĩa của tác phẩm văn học sẽ được người đọc rút ra tùy theo thể nghiệm
và cảm hứng trước hình tượng. Lối viết này đề cao sự sáng tạo của người
đọc khi tiếp nhận tác phẩm. Bài viết đề xuất cách vận dụng nguyên lí “Tảng
băng trôi” trong dạy học đọc hiểu tác phẩm “Muối của rừng” của Nguyễn
Huy Thiệp - một tác phẩm mới đưa vào dạy học cho học sinh lớp 11 theo
Chương trình Giáo dục phổ thông môn Ngữ văn (2018) nhằm thấy được
nhiều tầng ý nghĩa khác nhau của tác phẩm, từ đó góp phần phát triển
năng lực ngôn ngữ, năng lực văn học, đặc biệt là khả năng đọc sáng tạo
của học sinh.
2 Email: hoangthuyduon[email protected]
Trường Đại học Giáo dục - Đại học Quốc gia Hà Nội
182 Lương Thế Vinh, Thanh Xuân, Hà Nội, Việt Nam
TỪ KHÓA: Tảng băng trôi; đọc hiểu; đọc sáng tạo; “Muối của rừng”; Nguyễn Huy Thiệp.
Nhận bài 12/03/2020 Nhận kết quả phản biện và chỉnh sửa 16/03/2020 Duyệt đăng 25/03/2020.
1. Đặt vấn đề
phẩm, đồng thời góp phần bồi dưỡng cho HS những
phẩm chất và năng lực cần thiết.
Ngữ văn là một môn học quan trọng ở nhà trường phổ
thông, góp phần phát triển cho học sinh (HS) những năng
lực chung và năng lực chuyên biệt, trong đó có năng lực
ngôn ngữ và văn học. Đồng thời, môn Ngữ văn cũng góp
phần hình thành và bồi dưỡng cho HS những phẩm chất
tốt đẹp. Tuy nhiên, việc dạy môn Ngữ văn nói chung
và dạy đọc hiểu văn bản nói riêng tại đa số các trường
phổ thông hiện nay chưa thể đáp ứng được những yêu
cầu về đầu ra đúng như chương trình quy định bởi tình
trạng “thầy đọc trò chép”, “thi gì học nấy” khiến HS chỉ
thụ động tiếp nhận kiến thức. Ở Chương trình Giáo dục
phổ thông môn Ngữ văn mới (năm 2018), ngoài những
văn bản có trong chương trình cũ (năm 2006), đã có
thêm nhiều văn bản mới được lựa chọn để dạy học đọc
hiểu, trong đó có “Muối của rừng” (Nguyễn Huy Thiệp).
Đây là một tác phẩm còn khá mới mẻ với nhiều người,
đồng thời là một tác phẩm (như nhiều tác phẩm khác của
Nguyễn Huy Thiệp) chứa đựng nhiều mạch ngầm ẩn sâu
dưới lớp ngôn từ bộn bề hơi thở của cuộc sống khách
quan. Nếu giáo viên (GV) và HS không nắm vững bản
chất của hoạt động dạy học đọc hiểu, không có cách tiếp
cận đúng đắn thì sẽ dễ cảm thấy ngột ngạt và đánh mất
đi những giá trị vốn có của tác phẩm cũng như khả năng
khám phá của bản thân HS. Từ đó, hoạt động đọc hiểu
văn bản sẽ không đạt được hiệu quả. Để góp phần khắc
phục hạn chế này, GV nên vận dụng nguyên lí “Tảng
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Nguyên lí “Tảng băng trôi” trong sáng tác văn học và
trong “Muối của rừng” (Nguyễn Huy Thiệp)
“Tảng băng trôi” là khối băng trôi tự do trên đại dương.
Mô hình của một tảng băng trôi luôn có một phần nổi và
nhiều phần chìm. Đặc trưng này đã trở thành một nguyên
lí được áp dụng trong cách hiểu và tiếp cận rất nhiều vấn
đề thuộc nhiều lĩnh vực của đời sống như kinh tế, chính
trị, văn hóa,… bởi tính phù hợp của nó, trong đó có văn
học mà người khởi xướng là E.Hemingway.
Ở lĩnh vực văn học, nhà văn E.Hemingway đã đưa ra
khái niệm nguyên lí “Tảng băng trôi” lần đầu tiên khi sáng
tác truyện “Ông già và biển cả” (1951), coi “phần chìm”
của tác phẩm là nơi chứa giá trị chủ yếu của nó. Trong
tác phẩm này, E.Hemingway “kể rất ít những sự kiện
xung quanh câu chuyện, cốt để lại nhiều khoảng trống.
Người đọc sau đó sẽ lấp đầy các chỗ trống đó. Nguyên
tắc này tạo ra tính chất mở cho văn bản trên nhiều cấp
độ. Tương ứng với các trình độ khác nhau, người đọc sẽ
có các văn bản khác nhau. Đây là cách các nhà hậu hiện
đại thường xuyên thực hiện trong tác phẩm.” [1; tr.51].
Như vậy, E.Hemingway đã dùng hình ảnh tảng băng trôi
để nói về mục đích và nguyên tắc sáng tác văn học của
mình nói riêng và bản chất của một tác phẩm nghệ thuật
băng trôi” (do E.Hemingway - một nhà văn Mĩ đề ra) thực sự nói chung. Theo đó, một phần nổi trong mô hình
để giúp HS đọc hiểu được văn bản, nhất là tìm ra được tảng băng trôi chính là những gì nhà văn quan sát được,
những ý nghĩa hàm ẩn đằng sau lớp vỏ ngôn từ của tác tái hiện lại trong tác phẩm của mình mà độc giả có thể dễ
Số 27 tháng 03/2020
31
NGHIÊN CỨU LÍ LUẬN
dàng nhìn thấy, đọc được ngay khi tiếp xúc. Nhiều phần tượng, tình huống truyện, chi tiết nổi bật, giọng điệu, đối
thoại… Những yếu tố này kết hợp với nhau, vận hành
cùng nhau, kiến tạo nên nhau do ý đồ của người sáng tác.
Phần hàm ẩn là phần ý nghĩa ẩn sâu bên dưới lớp ngôn từ
mà người đọc cần phải suy ngẫm, lí giải mối quan hệ và
đối thoại giữa các hình tượng trong những tình huống cụ
thể, đặc điểm ngôn ngữ, giọng điệu để tìm ra vấn đề và
những “tiểu tự sự” riêng của mình. Cốt truyện của “Muối
của rừng” rất đơn giản, đó là cuộc đi săn của ông Diểu,
truyện kể rất ít nhưng lại có những bước ngoặt trái với
logic trong lối tư duy và hành xử vốn có của con người.
Nhắc đến người thợ săn tức là nhắc đến người mà lâu
nay trong quan niệm phổ biến là người thường lập chiến
công và thể hiện sức mạnh của mình bằng cách hạ gục
được những con vật trong rừng. Do đó, một người thợ
săn vác súng vào rừng với tâm thế đầy hứng khởi như
ông Diểu sẽ thật sung sướng và mãn nguyện khi chiếm
được con mồi. Thế nhưng những gì diễn ra trong “Muối
của rừng” lại khiến người đọc không khỏi băn khoăn. Dù
ban đầu sung sướng về thành quả của mình, song có lúc
ông Diểu phải lo sợ, có lúc bàng hoàng, thảng thốt, …
trước những động thái của thiên nhiên, của con mồi. Và
rồi cuối cùng ông ra về với thân hình trần trụi. Không
gian và thời gian trong truyện, nơi mà các nhân vật hành
động và đối thoại như vậy tưởng chừng như bị bo hẹp.
Tuy nhiên, chính sự bo hẹp đó lại chứa đựng không ít
những cơ hội và thách thức đối với người thợ săn trong
hành trình thực hiện mục đích đi săn của mình.
chìm trong mô hình đó chính là những nội dung hàm ẩn
dưới lớp ngôn từ mà người đọc có thể thỏa sức khám phá
ra nhiều ý nghĩa khác nhau theo thể nghiệm và cảm hứng
của riêng mình. Chính nguyên lí sáng tác này đã giúp
văn học loại bỏ đi phần khuyết điểm thường thấy, mà
như Hemingway đã từng chia sẻ rằng: Nếu nhà văn bỏ
sót một cái gì đó bởi vì anh ta không biết thì sẽ có một lỗ
hổng trong truyện. “Lỗ hổng” ấy sẽ được độc giả bù lấp
khi tiếp nhận tác phẩm theo nguyên lí “Tảng băng trôi”.
Nguyên lí mà E.Hemingway khởi xướng đã ngày càng
thể hiện phổ biến trong nhiều tác phẩm văn chương, đặc
biệt thấy rõ trong các tác phẩm văn học hậu hiện đại.
Vì vậy, hoạt động tiếp nhận những tác phẩm này cần
lựa chọn phương pháp mới phù hợp. Ở khía cạnh khác,
việc đọc hiểu giờ đây không còn mang tính khuôn mẫu
nữa mà đã trở nên rộng mở. Vì vậy, việc “thầy đọc trò
chép” là sai lệch nghiêm trọng với việc tìm hiểu những
tác phẩm văn học hậu hiện đại. Trong khi đó, nguyên lí
“Tảng băng trôi” mở ra cho người đọc cách tiếp cận văn
bản một cách phù hợp, mở ra nhiều cơ hội để độc giả
khám phá ra nhiều tầng ý nghĩa thú vị từ văn bản ban
đầu của nhà văn. Vì vậy, việc vận dụng nguyên lí này
trong dạy đọc hiểu một văn bản văn xuôi hậu hiện đại
như “Muối của rừng” là phù hợp với đặc điểm của văn
bản cũng như bản chất của việc dạy học đọc hiểu trong
Chương trình Giáo dục phổ thông môn Ngữ văn. Mặc dù
khi nhìn vào mô hình tảng băng, ta thấy được giới hạn
của phần chìm. Tuy nhiên, trong thực tế, khi giải quyết
những vấn đề cụ thể theo nguyên lí này, con người sẽ
không tìm được giới hạn của vấn đề. Đây cũng là một
cách nhìn cuộc sống đúng đắn bởi đời sống là không
ngừng chuyển động và có rất nhiều những vấn đề phức
tạp nảy sinh. Tương tự như vậy, khi đọc hiểu một văn
Câu chuyện ấy được kể bằng ngôn ngữ phong phú, chỗ
thì ướt át, đậm chất trữ tình, chỗ lại thô sơ, mộc mạc,
một số chỗ còn tục tằn nhưng tất cả đều là ngôn ngữ và
cảm nhận của nhân vật chứ không có sự thể hiện tình
cảm chủ quan của tác giả. Do đó, giọng điệu của nhân
vật vẫn được thể hiện một cách rõ ràng và là một yếu tố
bản văn học, việc đưa ra những câu trả lời dang dở để xây dựng nên đặc điểm hình tượng. Ở đây, có thể thấy
tiếp tục gợi ra những câu hỏi khác là hết sức bình thường. ông Diểu có sự thay đổi trong giọng điệu một cách linh
Về sự thể hiện của nguyên lí “Tảng băng trôi” trong hoạt, lúc thì gay gắt, tức giận, lúc lại sợ hãi, lúc mơ hồ,
tác phẩm “Muối của rừng” của Nguyễn Huy Thiệp, qua lúc đầy tự hào. Trong tác phẩm, hình tượng cũng là một
nghiên cứu có thể nhận thấy trên hai phương diện: quá yếu tố rất quan trọng mà chúng ta không thể bỏ qua trong
trình sáng tác của tác giả và sự thể hiện trong tác phẩm. hoạt động đọc hiểu.
Nói về quá trình sáng tác tác phẩm này, “nhà văn Nguyễn
Các hình tượng mà chúng ta cần quan tâm trong tác
Huy Thiệp còn tiết lộ, khởi nguồn cho “Muối của rừng” phẩm “Muối của rừng” chính là người thợ săn (ông
chính là tác phẩm “Ông già và biển cả của Hemingway” Diểu), khỉ đực, khỉ cái, khỉ con, khẩu súng, hõm chết,
[2]. Do đó, có thể thấy trong “Muối của rừng”, tuy câu hoa tử huyền… Mỗi hình tượng đều mang trong nó
chuyện ông Diểu đi săn nhìn chung vẫn có cốt truyện những hàm nghĩa riêng để trở thành biểu tượng nhưng
đơn giản, số lượng nhân vật xuất hiện ít nhưng truyện có theo nguyên lí “Tảng băng trôi” thì điều này ít hay nhiều
những bước ngoặt khiến cho cuộc đi săn ấy làm nhiều còn phụ thuộc và sự khám phá của độc giả. Để có thể
người đọc phải suy ngẫm. Và nếu chỉ đọc mà không phân tích sâu sắc hơn về mỗi hình tượng và sự đối thoại
ngẫm thì cũng giống như N.I.Kudriasep đã khẳng định, giữa chúng, ta cần phải xem xét mỗi hình tượng trong
đại ý: Thiếu người đọc thì hoạt động văn học chẳng khác tương quan với các hình tượng khác. Một thế giới ngầm
gì một tiếng kêu vô vọng vang lên giữa cánh đồng hoang của tác phẩm nằm ngay dưới những đối thoại giữa các
mọc đầy cỏ dại. Đối với “Muối của rừng”, người tiếp hình tượng. Có thể nói, tính đối thoại là một điểm mấu
cận cần chú ý vào đặc trưng của thể loại truyện ngắn chốt để ta khám phá thế giới ngầm ấy. “Muối của rừng”
văn xuôi tự sự hậu hiện đại. Cụ thể là những yếu tố bao có nhiều cuộc đối thoại, chủ yếu là giữa ông Diểu và gia
gồm: không gian và thời gian truyện, ngôn ngữ, hình đình nhà khỉ, giữa ông Diểu với chính ông và giữa ông
TẠP CHÍ KHOA HỌC GIÁO DỤC VIỆT NAM
32
Phạm Thị Thu Hiền, Hoàng Thị Thùy Dương
với thiên nhiên xung quanh. Thực chất, những cuộc giao Ngoài “Muối của rừng”, ông có nhiều tác phẩm nổi tiếng
tiếp này khá đặc biệt, nó không đơn thuần là đối thoại như: “Tướng về hưu” (1987), “Những ngọn gió Hua Tát”
bằng lời mà có lúc bằng ánh mắt, bằng lời độc thoại, (1989), “Con gái thủy thần” (1993), … Sở trường của nhà
văn là viết truyện ngắn với mảng đề tài đa dạng gồm lịch
sử và văn học. Các sáng tác của ông thường mang hơi
hướng huyền thoại và cổ tích nhưng lại phản ánh những
vấn đề mang tính thời sự. Qua đó, nhà văn thể hiện cái
nhìn mới mẻ và táo bạo, không chỉ về nội dung mà cả hình
thức của tác phẩm văn học. Tác phẩm “Muối của rừng”
kể về hành trình vào rừng đi săn của ông Diểu trong một
ngày đầu xuân. Trong cuộc đi săn đó, ông Diểu chuẩn bị
đầy đủ thức ăn, súng và một tâm thế hứng khởi. Tuy nhiên,
dù hạ gục được con mồi, nhưng người thợ săn này đã gặp
phải nhiều bất trắc khiến tâm trí ông bấn loạn. Con khỉ cái
dường như cố gắng cứu khỉ đực khỏi tay ông khiến ông
cảm thấy nhục nhã và tức giận. Con khỉ con cướp khẩu
súng và rơi xuống Hõm Chết làm ông hoảng hốt, rồi núi lở
khiến ông lo sợ. Khỉ đực nhìn ông với ánh mắt cầu xin sự
giúp đỡ và tha mạng khiến ông day dứt và quyết định cứu
nó. Cuối cùng, ông Diểu trở về trần trụi, không mảnh vải
che thân, thức ăn bị mối đùn, khẩu súng cũng mất. Truyện
tưởng chừng chỉ bao gồm những sự việc đơn giản như vậy
nhưng thực chất nó lại thuộc về một quá trình diễn biến
tâm lí hết sức phức tạp. Sự thể hiện của nguyên lí “Tảng
băng trôi” nằm ở đó. Đây cũng chính là thách thức lớn cho
những người tiếp nhận khi khám phá những ý nghĩa của
tác phẩm.
Vận dụng nguyên lí “Tảng băng trôi” trong dạy học
đọc hiểu truyện “Muối của rừng” (Nguyễn Huy Thiệp)
là có cơ sở. Đây là văn bản được gợi ý lựa chọn để dạy
đọc hiểu cho HS cấp THPT theo Chương trình Giáo dục
phổ thông môn Ngữ văn (2018). Chương trình không ghi
cụ thể văn bản này sẽ được dạy cho HS lớp nào ở cấp
THPT mà để mở cho GV lựa chọn, nhưng rà soát mục
“Kiến thức văn học” trong chương trình (từ trang 67-70),
chúng tôi nhận thấy văn bản này có thể dạy cho HS lớp
11 vì nó đáp ứng được các yêu cầu về thể loại, đặc điểm
hình thức và nội dung của văn bản truyện mà HS lớp 11
cần đọc hiểu được.
bằng những động tĩnh hoặc rõ ràng hoặc mơ hồ của trạng
thái. Hơn nữa, chúng đặc biệt bởi chúng có sự đan xen
nhập nhằng với nhau khiến người đọc đôi chỗ khó có
thể phân biệt rạch ròi. Những đối thoại ấy liên tục xuất
hiện trong mỗi tình huống: ông Diểu nhìn thấy con mồi
mình mong ước, con khỉ con cướp súng của ông và rơi
xuống “Hõm chết”, con khỉ đực cầu xin ông Diểu cứu
mình. Vậy cần hiểu thế nào về tác phẩm? Tác giả muốn
nói với độc giả điều gì qua tác phẩm? Người đọc phải tự
suy ngẫm và tìm ra câu trả lời cũng như đưa ra phản biện
của chính mình về vấn đề mà tác giả đang gợi mở. Có thể
thấy, các cuộc đối thoại cứ liên tiếp diễn ra (được xô ra)
từ đầu truyện đến cuối truyện.
2.2. Bản chất của hoạt động đọc hiểu văn bản văn học
Trong hoạt động đọc hiểu văn bản văn học, GV và HS
cần phải chú ý đến lí thuyết tiếp nhận hiện đại bởi nó giữ
một vai trò quan trọng, mang tính định hướng về cách
thức và nội dung cần đọc. Nếu như trước đây, nhiều nhà
nghiên cứu văn học cho rằng, ý nghĩa và giá trị của mỗi
tác phẩm nằm ngay trong chính nó. Nhà văn là người
phát ngôn ra những triết lí, chủ động phơi bày trước mắt
độc giả của mình những thông điệp cuộc sống để người
đọc tiếp nhận và làm theo một cách thụ động,…thì giờ
đây quan niệm đó đã gần như không còn đúng nữa, nhất
là đối với nền văn học hậu hiện đại. Theo nhà nghiên
cứu văn học Trần Đình Sử, “Nhiều nhà lí luận tiếp nhận
hiện đại cho rằng, ý nghĩa không nằm trong văn bản tác
phẩm mà nằm trong tầm đón nhận của người đọc, trong
cái khung ý nghĩa mà người đọc đem lồng vào tác phẩm”
[3]. Đây chính là điểm mới trong quan niệm hiện đại về
tiếp nhận văn học - một dạng thức đặc biệt của đọc hiểu
văn bản. Từ đó, lí thuyết tiếp nhận hiện đại đề cao cá tính
sáng tạo của người đọc, coi người đọc chính là “đồng tác
giả” của mỗi tác phẩm nghệ thuật.Tuy nhiên, dù lí thuyết
tiếp nhận có mở rộng cánh cửa cho sự tư duy và giải
phóng sự sáng tạo cho người đọc thì nó vẫn giữ vai trò
quan trọng trong hoạt động tiếp nhận văn học. Khi đọc
hiểu một văn bản, người đọc vẫn cần phải dựa vào đặc
trưng thể loại của văn bản ấy để tránh đi lệch pha và bỏ
sót những yếu tố quan trọng mà nhà văn đã đưa vào tác
phẩm. Bên cạnh đó, việc khuyến khích người đọc cùng
trở thành đồng tác giả cho mỗi tác phẩm cũng đòi hỏi ở
chính họ sự cẩn trọng và trách nhiệm cao để không phạm
phải những sai sót về mặt thưởng thức nghệ thuật, không
vi phạm pháp luật của Nhà nước hay những quy chuẩn
đạo đức chung của xã hội.
Việc vận dụng nguyên lí “Tảng băng trôi” trong dạy
học đọc hiểu truyện “Muối của rừng” (Nguyễn Huy
Thiệp) được thực hiện trên nhiều bước từ việc tìm hiểu
nội dung dạy học của GV đến việc đọc hiểu của HS.
Người dạy cần hướng dẫn HS tiến hành đọc hiểu văn
bản từ những nội dung hiển hiện tường minh trong tác
phẩm để đặt ra và lí giải những câu hỏi gợi mở. Từ đó,
những ý nghĩa hàm ẩn của tác phẩm dần được khai thác.
GV có thể thể hiện nguyên lí thông qua việc mô hình hóa
tảng băng trôi, thể hiện nội dung kiến thức của bài học
trên mô hình đó. Đồng thời, GV hướng dẫn HS vận dụng
nguyên lí này để tiến hành đọc hiểu những văn bản khác
phù hợp, hay liên hệ và giải quyết những nhiệm vụ học
tập khác mang tính tích hợp. Dưới đây là những hướng
2.3. Dạy học đọc hiểu “Muối của rừng” (Nguyễn Huy Thiệp)
theo nguyên lí “Tảng băng trôi”
Nguyễn Huy Thiệp xuất hiện khá muộn trên văn đàn với dẫn dạy học đọc hiểu truyện “Muối của rừng” (Nguyễn
một vài truyện ngắn đăng trên Báo Văn nghệ năm 1986. Huy Thiệp) theo nguyên lí “Tảng băng trôi”:
Số 27 tháng 03/2020
33
NGHIÊN CỨU LÍ LUẬN
a. Mục tiêu dạy học
* Phát triển năng lực
Giúp HS:
về hiểu biết, quan điểm của người học đối với vấn đề.
GV có thể đưa ra các câu hỏi như: Theo các em, tình
trạng thiên tai, ô nhiễm môi trường, biến đổi khí hậu,
dịch bệnh có thể do những nguyên nhân nào? Con người
có thể làm gì để giảm thiểu những vấn nạn này? Sau khi
HS đưa ra câu trả lời, giáo viên có thể nhận xét và dẫn
dắt vào bài học.
- Yêu cầu nêu dự đoán và cảm nhận ban đầu về văn
bản: GV có thể đặt ra những câu hỏi hoặc yêu cầu để HS
chia sẻ một cách thoải mái về cảm nhận và dự đoán của
mình với văn bản mà mình sẽ học. Đây là bước để HS có
thể “thả lỏng cơ thể”, dần tiếp cận văn bản, vừa là cơ hội
để GV có thể nắm bắt được nhận thức và mong muốn của
HS đối với bài học này.
* Trong khi đọc: Đọc là một hoạt động không thể bỏ
qua trong một giờ dạy đọc hiểu văn bản. Hoạt động đọc
có thể được tổ chức dưới nhiều cách thức khác nhau
nhưng phải đảm bảo phù hợp với nội dung, dung lượng
và hình thức của văn bản. Với một văn bản văn xuôi khá
dài như “Muối của rừng” thì GV nên phân cho mỗi HS
lần lượt đọc từng phần một. Từ việc đọc văn bản cũng
như tìm hiểu trước ở nhà, HS có thể tiến hành đến những
bước sau:
- Xác định ngôi kể, điểm nhìn, giọng kể, sự việc chính,
cốt truyện, nhân vật: Để tiến hành hoạt động này, GV có
thể triển khai thành các câu hỏi cụ thể hoặc thiết kế thành
những nhiệm vụ học tập theo nhóm/cá nhân để HS giải
quyết. Việc xác định ngôi kể, điểm nhìn, giọng điệu giúp
Về nội dung: Phân tích được các chi tiết tiêu biểu,
đề tài, câu chuyện, sự kiện, nhân vật và mối quan hệ
của chúng trong tính chỉnh thể của tác phẩm; Nhận xét
được những chi tiết quan trọng trong việc thể hiện nội
dung văn bản; Phân tích và đánh giá được chủ đề, tư
tưởng, thông điệp mà văn bản muốn gửi đến người đọc
thông qua hình thức nghệ thuật của văn bản; Phân tích và
đánh giá được tình cảm, cảm xúc, cảm hứng chủ đạo của
người viết thể hiện qua văn bản; Phát hiện được các giá
trị văn hoá, triết lí nhân sinh từ văn bản.
Về hình thức: Phân tích được tính đa nghĩa của ngôn
từ trong tác phẩm văn học; Nhận biết và phân tích được
một số yếu tố của truyện như: không gian, thời gian, câu
chuyện, nhân vật, người kể chuyện, sự thay đổi điểm
nhìn, sự nối kết giữa lời người kể chuyện, lời nhân vật,...
- Liên hệ, so sánh, kết nối: Vận dụng được kinh nghiệm
đọc, trải nghiệm về cuộc sống để nhận xét, đánh giá văn
bản văn học; Phân tích được ý nghĩa hay tác động của
văn bản văn học trong việc làm thay đổi suy nghĩ, tình
cảm, cách nhìn và cách thưởng thức, đánh giá của cá
nhân đối với văn học và cuộc sống.
* Bồi dưỡng phẩm chất: Góp phần bồi dưỡng cho HS
những phẩm chất sau: Yêu thương, tôn trọng và sống
trách nhiệm với thiên nhiên, ý thức cao về việc cần phải
sống ý nghĩa và tử tế, tôn trọng và lan tỏa những giá trị
tốt đẹp của tác phẩm cũng như sự cống hiến của tác giả. HS có cơ sở để tìm hiểu được ý đồ của tác giả khi sáng
b. Quy trình dạy học
tác; việc tìm hiểu sự việc, cốt truyện, nhân vật cung cấp
Để đảm bảo sự logic và hiệu quả của bài học, GV cần cho HS nội dung chính của văn bản cũng như đề tài, chủ
thiết kế giáo án và tiến hành bài dạy theo một quy trình đề chính mà văn bản hướng tới. Những yếu tố này cũng
nhất định. Theo chúng tôi, GV nên tổ chức cho HS đọc chính là phần nổi của tảng băng trôi, thao tác này cung cấp
hiểu theo các giai đoạn: trước, trong và sau khi đọc. Theo cho người học công cụ để tiếp tục đào sâu tìm hiểu những
đó, mỗi giai đoạn, GV cần đưa ra những nhiệm vụ học phần chìm của nó trong thời gian tiếp theo của tiết học.
tập khác nhau phù hợp với mục tiêu dạy học cũng như
- Xác định những hình tượng chính và các tình huống
đặc điểm của đối tượng HS. Đồng thời, quy trình dạy truyện tiêu biểu: Để hướng dẫn HS xác định hình tượng
học này cũng cần bám sát nguyên lí “Tảng băng trôi” sao và tình huống truyện, GV có thể đưa ra các câu hỏi như
cho nguyên lí này được thể hiện một cách rõ ràng và dễ sau: Có những sự vật, con vật, con người nào xuất hiện
hiểu nhất.
* Trước khi đọc:
nhiều lần và mang ý nghĩa quan trọng trong văn bản?
Theo em đâu là nhân vật trung tâm? Vì sao? Những sự
- Tạo tâm thế đọc: Trước khi dạy đọc bất kì một văn vật, con vật, con người nào xuất hiện nhiều lần và mang
bản văn học nào, việc tạo tâm thế đọc cho HS là bước ý nghĩa quan trọng gọi chung là hình tượng trong văn
vô cùng quan trọng, góp phần lớn vào thành công của bản. Theo em những hình tượng ấy mang ý nghĩa gì (đại
giờ học. Có rất nhiều cách khác nhau để tạo tâm thế tích diện cho điều gì trong văn cảnh của văn bản)? Có những
cực cho người học khi bắt đầu vào bài như: đặt câu hỏi hoàn cảnh nào có vấn đề mà bắt buộc nhân vật phải đưa
gợi mở, chơi trò chơi, hát bài hát, xem video, quan sát ra sự lựa chọn? Hãy đánh giá về mức độ kịch tính hay
hình ảnh, …nhưng tất cả đều phải liên quan đến nội dung tính thách thức của những tình huống ấy. Trên đây đều
chính của bài học và được diễn ra trong khoảng thời gian là những câu hỏi dẫn dắt người đọc tìm đến những hình
hợp lí. Ở bài dạy học đọc hiểu “Muối của rừng” (Nguyễn tượng trung tâm, những tình huống truyện quan trọng,
Huy Thiệp), GV có thể tạo tâm thế đọc cho HS bằng cách đó là mấu chốt để HS có thể khám phá những tầng sâu ý
đưa ra những hình ảnh về những vấn đề tiêu cực đang nghĩa của tác phẩm.
diễn ra trong cuộc sống như ô nhiễm môi trường, thiên
- Giải quyết hệ thống câu hỏi gợi mở xung quanh các
tai, biến đổi khí hậu, … để các em quan sát, suy ngẫm. hình tượng và tình huống truyện: Để có thể khai thác
Sau đó, GV đưa ra các câu hỏi nhằm mục đích điều tra được tình huống truyện, GV cần hướng dẫn HS đặt ra
TẠP CHÍ KHOA HỌC GIÁO DỤC VIỆT NAM
34
Phạm Thị Thu Hiền, Hoàng Thị Thùy Dương
những câu hỏi xoay quanh việc lí giải sự lựa chọn của điểm riêng cho mình về vấn đề đó. Vì vậy, GV cần giao
nhân vật, những đối thoại giữa các hình tượng dành cho
nhau trong những tình huống đó. Đây chính là những câu
hỏi gợi mở để HS phát hiện và khai thác sâu hơn phần
hàm ẩn của tác phẩm. Những câu hỏi ấy có thể xoay
quanh các dạng như sau: Trong tình huống ấy, nhân vật
đã có phản ứng như thế nào? Phản ứng ấy có gì đặc biệt?
Tại sao nhân vật lại có phản ứng như thế? Em đánh giá
như thế nào về phản ứng của nhân vật? Những ý nghĩa
hàm ẩn nào mà em có thể nhận thấy thông qua đối thoại
giữa các hình tượng?...
- Xây dựng mô hình “Tảng băng trôi” tổng hợp những
vấn đề cần giải quyết trong tác phẩm: Mô hình tảng băng
trôi là sự thể hiện nguyên lí “Tảng băng trôi” bằng cách
cụ thể hóa thành hình họa. Đó thường là mô hình đơn
giản phác họa lại hình ảnh của một tảng băng trôi trên
biển, có ít phần nổi trên bề mặt và nhiều phần chìm sâu
dưới lòng biển. Tuy nhiên, có nhiều cánh mô phỏng khác
nhau, miễn là thể hiện được phần nổi và phần chìm của
đối tượng. Sau đây là mô hình mà chúng tôi xây dựng để
học sinh có thể có được cái nhìn tổng quát về nội dung
bài học: cũng như xâu chuỗi các yếu tố quan trọng cần
quan tâm:
cho HS hai yêu cầu chính sau:
- Tổng kết bài học: Đây là thao tác mà HS cần thâu
tóm toàn bộ nội dung bài học dưới một hình thức ngắn
gọn và cô đọng nhất cho riêng mình, bao gồm: giá trị
nội dung, giá trị nghệ thuật, kĩ năng và kinh nghiệm đọc
hiểu. Thao tác này có thể được thực hiện bằng cách GV
yêu cầu HS sơ hồ hóa kiến thức được học một cách ngắn
gọn và đầy đủ.
- Vận dụng những tri thức đã đọc được vào giải quyết
những nhiệm vụ trong học tập và đời sống thực tiễn
khác: Thao tác này thường không được chú trọng trong
các bài học về đọc hiểu văn bản ở trường phổ thông
hiện nay. Tuy nhiên, đây là một thao tác hết sức quan
trọng để người học có thể chuyển hóa những kiến thức
từ bài học thành kiến thức của riêng mình, vận dụng nó
để giải quyết các vấn đề mang tính nội môn hoặc liên
môn. GV có thể yêu cầu HS thực hiện thao tác này hiện
thông qua một số nhiệm vụ như: Viết bài/đoạn văn nghị
luận về vấn đề con người và tự nhiên, môi trường, đưa
ra các giải pháp lí thú, dễ thực hiện để góp phần cải tạo
môi trường tự nhiên, đóng vai trong một vở kịch để giải
* Sau khi đọc: Ở thời điểm này, HS đã hiểu được quyết một vấn đề thực tiễn nào đó liên quan đến nội
những vấn đề trong văn bản, có được bài học và quan dung bài học…
- Cốt truyện: Hành trình đi săn của ông Diểu
- Không gian, thời gian truyện: Mùa xuân ở trong rừng, thiên nhiên, hoa tử huyền
kể theo trình tự thời gian tuyến tính -Tình huống truyện:
- Ngôn ngữ kể: Đa dạng, chủ yếu mang tính mộc mạc, (1) Ông Diểu nhìn thấy con mồi
- Hình tượng: ông Diểu (thợ săn), gia đình khỉ, khẩu súng,
P
H
Ầ
N
N
Ổ
I
bộn bề hơi thở cuộc sống và thể hiện tính đối thoại cao
(2) Con khỉ cái cứu khỉ đực trước mặt ông Diểu
- Giọng điệu kể: Thay đổi linh hoạt, lúc chua chát, đau (3) Con khỉ con cướp súng của ông và rơi xuống “Hõm chết”
đớn, lúc vui vẻ, lúc lại sợ hãi, ...
(4) Con khỉ đực cầu xin ông Diểu cứu mình.
Tình huống 1
Tình huống 2
Tình huống 3
Tình huống 4
- Ông Diểu đã - Khi chứng kiến khỉ - Ông Diểu đã có hành - Điều gì làm ông Diểu gián đoạn việc quyết
có những suy cái cứu khỉ đực, ông động như thế nào khi con định mang con khỉ đực đã săn được trở về?
P
H
Ầ
N
nghĩ gì? Tại sao Diểu có tâm trạng và khỉ con cướp mất súng?
ông Diểu lại có suy nghĩ ra sao? - Đứng trước hõm chết và thế nào đối với khỉ đực? Hãy nhận xét về
những suy nghĩ - Điều đó chứng tỏ ông sự ra đi của con khỉ con những hành động đó.
đó? Diểu là người như thế cùng khẩu súng, ông Diểu - Em đánh giá như thế nào về quyết định
- Ông Diểu đã nào? đã nghĩ đến những điều cuối cùng của người thợ săn?
quyết định như - Trong tình thế đó, gì? Tâm trạng của ông ra Hình ảnh hoa Tử Huyền nở ở cuối truyện
thế nào với con ông Diểu có còn giữ sao? mang ý nghĩa gì?
mồi? vai trò chủ động hay
- Ông Diểu đã có suy nghĩ và hành động như
C
H
Ì
M
- Bầy khỉ phản không? Có những điều - Hãy đánh giá về vị thế của - Theo em, ông Diểu mất gì và được gì trong
ứng ra sao với gì đã chi phối suy nghĩ ông Diểu lúc này so với cuộc đi săn này? Từ những phân tích đó, hãy
hành động của và hành động của ông? thiên nhiên xung quanh.
ông?
rút ra những thông điệp mà em khám phá được.
- Quan hệ giữa con người và thiên nhiên
- Hành trình đi tìm ý nghĩa thực sự trong cuộc sống của con người
- Sự đối lập giữa mong ước phát triển trong thời đại công nghiệp với sự an toàn của thiên nhiên và cuộc sống của chính con người.
Số 27 tháng 03/2020
35
NGHIÊN CỨU LÍ LUẬN
3. Kết luận
của HS trong quá trình vận dụng để có những yêu cầu
Vận dụng nguyên lí “Tảng băng trôi” trong dạy đọc và điều chỉnh hợp lí, vận dụng nhưng không lạm dụng,
hiểu tác phẩm “Muối của rừng” của Nguyễn Huy Thiệp không biến nó thành quy trình đọc hiểu cứng nhắc làm
cho HS lớp 11 theo hướng trên đã đưa đến một cách nhìn hạn chế khả năng sáng tạo của HS. Quan trọng nhất là
nhận, tư duy mới về hoạt động dạy học đọc hiểu văn GV cần tạo ra được những hoạt động giúp HS ý liên hệ,
bản, nhất là những tác phẩm văn học hậu hiện đại trong kết nối các nội dung để hiểu bài một cách logic, tạo cho
nhà trường phổ thông, giúp cho hoạt động này vừa đáp mình một tâm thế học tích cực, thoải mái khi đọc hiểu
ứng bản chất của dạy học đọc hiểu, đồng thời linh hoạt văn bản. GV có thể vận dụng cách làm này với những tác
và cởi mở hơn. Tuy nhiên, khi vận dụng cách làm này, phẩm hậu hiện đại khác có trong chương trình Ngữ văn
GV cần chú ý tính phù hợp của nguyên lí đối với văn bản mới, giúp việc dạy học đọc hiểu các văn bản này trở nên
đang tiến hành đọc hiểu, chú ý đến năng lực và hứng thú có hiệu quả hơn.
Tài liệu tham khảo
[1] Lê Huy Bắc, (2013), Văn học hậu hiện đại lí thuyết và
tiếp nhận, NXB Đại học Sư phạm, Hà Nội.
[2] Huy Thông, (19/7/2018), Nhà văn Nguyễn Huy Thiệp: Tôi
chỉ là người “độc hành kì đạo”, Trang Thethaovanhoa.
Nguyệt, (2018), Dạy học phát triển năng lực môn Ngữ
văn Trung học phổ thông, NXB Đại học Sư phạm, Hà
Nội.
[7] Hà Minh Đức (Chủ biên) - Đỗ Văn Khang - Phạm Quang
Long - Phạm Thành Hưng - Nguyễn Văn Nam - Đoàn
Đức Phương - Trần Khánh Thành - Lí Hoài Thu, (2003),
Lí luận văn học, NXB Giáo dục, Hà Nội.
vn,
Nguồn:
van-nguyen-huy-thiep-toi-chi-la-nguoi-doc-hanh-ky-
dao-n20180719064255317.htm
[3] Trần Đình Sử, (2012), Lí thuyết tiếp nhận và phê bình văn
học, trang Phê bình văn học,
[8] Nguyễn Thị Bình, (2015), Văn xuôi Việt Nam sau 1975,
NXB Đại học Sư phạm, Hà Nội.
an-va-phe-binh-van-hoc/.
[4] Bộ Giáo dục và Đào tạo, (2018), Chương trình Giáo dục
phổ thông - Chương trình tổng thể.
[5] Bộ Giáo dục và Đào tạo, (2018), Chương trình Gáo dục
phổ thông môn Ngữ văn.
[6] Đỗ Ngọc Thống (Tổng chủ biên) - Bùi Minh Đức (chủ
biên) - Đỗ Thu Hà - Phạm Thị Thu Hiền - Lê Thị Minh
[9] Nguyễn Viết Chữ, (2013), Phương pháp dạy học tác
phẩm văn chương (Theo thể loại), NXB Đại học Sư
phạm, Hà Nội.
[10] Trần Thị Hà, (2017), Vận dụng chiến thuật “cuộc giao
tiếp văn học” vào dạy học đọc hiểu truyện ngắn Việt Nam
giai đoạn 1945 - 1975 ở Trung học phổ thông, Luận văn
Thạc sĩ khoa học Giáo dục, Trường Đại học Sư phạm Hà
Nội 2.
APPLYING THE ICEBERG PRINCIPLE IN TEACHING READING
COMPREHENSION OF “SALT OF THE FOREST” BY NGUYEN HUY THIEP
FOR 11TH GRADE STUDENTS
Pham Thi Thu Hien1, Hoang Thi Thuy Duong2
ABSTRACT:Aworkofartasan“iceberg”isawritingprincipleproposedbythewriter
1 Email: hienpham17[email protected]
Ernest Hemingway (USA). According to this principle, different meaning layers
of literary works will be drawn by readers depending on their experience
and inspiration from images. This style of writing, therefore, emphasizes the
creativity of the readers when reading the works. The paper proposes how
to apply the iceberg principle in teaching reading comprehension of “Salt of
the Forest” by Nguyen Huy Thiep for 11th grade students under the new
Philology Curriculum (2018) to see the different meaning layers of the work,
thereby contributing to the development of linguistic and literary competencies,
especially creative reading skills for students.
2 Email: hoangthuyduon[email protected]
VNU University of Education,
Vietnam National University, Hanoi
182 Luong The Vinh, Thanh Xuan, Hanoi, Vietnam
KEYWORDS: Iceberg; reading comprehension; creative reading; “Salt of the Forest”;
Nguyen Huy Thiep.
TẠP CHÍ KHOA HỌC GIÁO DỤC VIỆT NAM
36
6 trang
24340
Free
Bạn đang xem tài liệu "Vận dụng nguyên lí “Tảng băng trôi” trong dạy học đọc hiểu tác phẩm “Muối của rừng” của Nguyễn Huy Thiệp cho học sinh lớp 11", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- van_dung_nguyen_li_tang_bang_troi_trong_day_hoc_doc_hieu_tac.pdf
