Nghệ thuật xây dựng nhân vật của Gabriel Garcia Marquez qua một số tác phẩm tiêu biểu
Tạp chí Khoa học Đại học Đồng Tháp, Tập 11, Số 1, 2022, 73-83
NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT
CỦA GABRIEL GARCIA MARQUEZ QUA MỘT SỐ TÁC PHẨM TIÊU BIỂU
Bùi Ngọc Trường Giang
Khoa Sư phạm, Trường Đại học Cần Thơ
Email: truonggiangbui1@gmail.com
Lịch sử bài báo
Ngày nhận: 19/5/2021; Ngày nhận chỉnh sửa: 05/7/2021; Ngày duyệt đăng: 28/8/2021
Tóm tắt
Bài viết trình bày những điểm nổi bật trong nghệ thuật xây dựng nhân vật của nhà văn Colombia Gabriel
Garcia Marquez qua một số tác phẩm tiêu biểu: Trăm năm cô đơn, Chuyện buồn không thể tin được của
Eréndira ngây thơ và người bà bất lương, Hồi ức về những cô gái điếm buồn của tôi, trên cơ sở vận dụng
lý thuyết thi pháp nhân vật. Qua việc khảo sát các phương diện xây dựng hình tượng nhân vật bài viết chỉ
ra những điểm sáng tạo độc đáo của nhà văn trong việc tạo hình ngoại diện, khắc họa nội tâm, xây dựng
tính cách qua hành động, đối thoại và độc thoại của các nhân vật hoặc qua cái nhìn của các nhân vật khác.
Cách tiếp cận thi pháp nhân vật khi nghiên cứu tác phẩm tiêu biểu của G.G. Marquez sẽ giúp người đọc cảm
nhận và lí giải sâu hơn về tín hiệu thẩm mĩ và giá trị tư tưởng được nhà văn gửi gắm qua hệ thống nhân vật.
Từ khóa: Đối thoại, độc thoại nội tâm, Gabriel Garcia Marquez, hành động, nghệ thuật xây dựng nhân
vật, ngoại hình, tâm lí, thi pháp nhân vật,.
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
THE ART OF CONSTRUCTING CHARACTERS
BY GABRIEL GARCIA MARQUEZ IN SOME TYPICAL WORKS
Bui Ngoc Truong Giang
School of Education, Can Tho University
Email: truonggiangbui1@gmail.com
Article history
Received: 19/5/2021; Received in revised form: 05/7/2021; Accepted: 28/8/2021
Abstract
The article highlights the art of character building by a Colombian writer - Gabriel Garcia Marquez in
a number of typical works: One Hundred Years of Solitude; The Incredible, Sad Tale of Innocent Eréndira
and Her Heartless Grandmother; and Memories of My Melancholy Whores, by applying character poetic
theory and fanciful realism. Surveying the aspects of building character figures, the article points out the
writer’s uniqueness in creating the appearance, depicting the inner, constructing personality through actions,
dialogues, and interior monologues of the characters or in the eyes of other characters. The character poetic
approach to the typical works of G.G. Marquez will help readers master better the aesthetic signals and
ideological values conveyed by the writer in the character system.
Keywords: Action, appearance, character building art, character poetic method, dialogue, Gabriel
Garcia Marquez, inner monologue, psychology.
Trích dẫn: Bùi Ngọc Trường Giang. (2022). Nghệ thuật xây dựng nhân vật của Gabriel Garcia Marquez qua một số tác phẩm
tiêu biểu. Tạp chí Khoa học Đại học Đồng Tháp, 11(1), 73-83.
73
Chuyên san Khoa học Xã hội và Nhân văn
1. Đặt vấn đề
phản ánh trong tác phẩm văn học. Một tác phẩm văn
học bao giờ cũng có sự xuất hiện của một hay nhiều
nhân vật, tùy theo ý đồ nghệ thuật của tác giả mà
nhân vật sẽ được nhào nặn và chỉnh hình cho phù
hợp. Nhà nghiên cứu Trần Đình Sử (2017, tr. 114)
cho rằng: “Nhân vật văn học là khái niệm dùng để
chỉ hình tượng các cá thể con người trong tác phẩm
văn học - cái đã được nhà văn nhận thức, tái tạo, thể
hiện bằng các phương tiện riêng của nghệ thuật ngôn
từ”. Nhân vật được xem như là hình thức cơ bản của
tác phẩm văn học, để qua đó miêu tả thế giới con
người một cách hình tượng. Bản chất của văn học là
một quan hệ đối với đời sống, và văn học chỉ tái hiện
được đời sống qua những chủ thể nhất định, giữ vai
trò như những mô hình của thực tại.
Sáng tác của Gabriel Garcia Marquez (G.G.
Marquez) - nhà văn tiêu biểu cho khuynh hướng sáng
tác hiện thực huyền ảo Mỹ Latinh thế kỷ XX, được
giới nghiên cứu trên thế giới và Việt Nam chú ý ở
nhiều góc độ khác nhau. Với những đóng góp mới
mẻ từ nghệ thuật trần thuật, tổ chức cốt truyện, xây
dựng không gian và nghệ thuật cùng hệ thống nhân
vật đa dạng, sử dụng chất liệu huyền thoại dân gian,…
G.G. Marquez luôn khiến độc giả, người nghiên cứu
phải chìm nổi trong cái thế giới mênh mang, sự giao
nhau giữa hiện thực và huyền ảo. Do vậy, việc phải
tìm ra tầng ý nghĩa phía sau hình tượng nghệ thuật
mà tác giả xây dựng nên là một thách thức đối với
những ai muốn tiếp cận các sáng tác của nhà văn
G.G. Marquez.
Nhân vật luôn đóng vai trò cốt yếu và không thể
vắng bóng trong tác phẩm văn học. Nhân vật luôn giữ
một vị trí hết sức quan trọng trong việc tạo nên thành
công của một tác phẩm, gây nên tiếng vang cho tác
giả văn học. “Những nhân vật và những tính cách sinh
động chính là tấm huân chương cao quí của nhà văn”.
Mỗi một nhân vật là kết quả của cả một quá trình suy
tư, trăn trở và dốc hết sức lực của nhà văn. Nhân vật
như một sự phân thân của tác giả, không chỉ đại diện
cho một cá nhân đơn lẻ mà qua nhân vật chúng ta có
thể thấy bóng dáng của một tập thể hay cộng đồng
thậm chí là cả một xã hội loài người. Tác phẩm có
Thế giới nhân vật trong sáng tác của nhà văn
G.G. Marquez là một chuỗi đa dạng đầy màu sắc,
bởi mỗi nhân vật mà nhà văn tạo nên đều mang cho
mình một nét riêng biệt khó pha lẫn. Góp phần cho
sự thành công và tạo nên phong cách nghệ thuật
độc đáo của G.G. Marquez không thể không kể đến
nghệ thuật xây dựng nhân vật. Vận dụng lý thuyết
thi pháp nhân vật để nghiên cứu nhằm chỉ ra những
điểm nổi bật trong nghệ thật xây dựng nhân vật qua
các phương diện như tạo hình ngoại diện, xây dựng
tính cách, hành động, miêu tả tâm lí, đối thoại và độc
thoại nội tâm hay xây dựng nhân vật qua cái nhìn của giá trị sẽ tạo nên thành công của một nhà văn, trong
nhân vật khác…là một hướng nghiên cứu khả thi và đó việc xây dựng nên hình tượng nhân vật chiếm giữ
góp phần lí giải sâu hơn giá trị tư tưởng mà nhà văn vai trò trọng yếu. Nghệ thuật xây dựng nhân vật “là
gửi gắm đến độc giả qua hệ thống hình tượng nhân
vật. Bài viết này trình bày khái quát kết quả nghiên
cứu theo hướng tiếp cận thi pháp nhân vật qua việc
khảo sát các tác phẩm tiêu biểu: Trăm năm cô đơn,
Chuyện buồn không thể tin được của Eréndira ngây
thơ và người bà bất lương, Hồi ức về những cô gái
điếm buồn của tôi của G.G. Marquez.
phương thức nghệ thuật nhằm khai thác những nét
thuộc đặc tính con người, các thành tố tạo nên nhân
vật gồm: hạt nhân tinh thần của cá nhân, tư tưởng,
các lợi ích đời sống, thế giới xúc cảm, ý chí, các hình
thức ý thức và hành động” (Đỗ Thái Hà, 2010).
Mỗi một con người trong xã hội đều mang cho
mình những điểm khác biệt, con người là những thực
thể vô cùng sinh động. Vì thế, để tạo nên một nhân
vật trong văn học không phải là công việc đơn giản
như những nhà nhiếp ảnh hay điêu khắc. Việc đó đòi
hỏi nhà văn phải có khả năng đồng cảm, phát hiện ra
những đặc điểm bền vững ở nhân vật. Nhà văn phải
hiểu đời và hiểu người. Con người trong văn học
không phải là một bản sao y hệt như thực tiễn, nó
không khô cứng, bất động mà luôn vận động trong
suốt quá trình vận hành. Con người sẽ được thể hiện
mình trong các mối quan hệ thông qua những lời ăn
2. Nhân vật và nghệ thuật xây dựng nhân vật
theo lý thuyết thi pháp nhân vật
“Con người là điều thú vị nhất đối với con người,
và con người cũng chỉ hứng thú với con người”. Nội
dung quan trọng nhất mà văn học muốn hướng đến
là con người. Nhân vật trong văn học có thể là con
người, con vật, cây cối, đồ vật,... nhưng chung quy
lại, tất cả đều hướng đến con người. “Văn học là nhân
học”, con người vừa là chủ thể sáng tác, vừa là chủ
thể tiếp nhận và đồng thời cũng là đối tượng được
74
Tạp chí Khoa học Đại học Đồng Tháp, Tập 11, Số 1, 2022, 73-83
tiếng nói, hành động, suy nghĩ,... Nhà văn tạo nên tính niệm ngoại hình ở đây bao gồm hình dáng thân thể
cách cho nhân vật của mình không theo một hướng
nhất định, nhà nghiên cứu Phạm Ngọc Hiền (2019, tr.
214) quan niệm: “Tính cách nhân vật có thể được nhà
văn phát biểu trực tiếp nhưng thông thường là được
miêu tả gián tiếp qua các thủ pháp nghệ thuật sau:
lai lịch, số phận, ngoại hình, hành động, nội tâm,...”.
Nhân vật có thể được thể hiện bằng nhiều hình thức
khác nhau. Ví như, con người được miêu tả đầy đủ
cả ngoại hình lẫn nội tâm, có tính cách, tiểu sử như
một khách thể thường thấy trong các tác phẩm tự sự.
Bên cạnh đó, nhân vật có thể là những người thiếu
hẳn những nét đó, nhưng bù lại họ có tiếng nói, giọng
điệu, cái nhìn như nhân vật trần thuật hoặc đôi khi
chỉ là cảm xúc, ý nghĩ, nỗi niềm,... như nhân vật trữ
tình. Tùy vào ý đồ của nhà văn và từng loại nhân vật
cụ thể mà nhà văn sẽ vận dụng các yếu tố để khắc
họa nên những nhân vật riêng của mình.
và trang phục, đồ dùng của nhân vật”. Qua những
chi tiết miêu tả ngoại hình đã cho thấy nhiều điều về
tính cách và số phận của nhân vật. “Khi nghiên cứu
ngoại hình nhân vật, ta không nên quan tâm tới việc
tác giả miêu tả có chân thực hay không mà nên quan
tâm tới ẩn ý của việc miêu tả. Trong văn chương hậu
hiện đại, diện mạo của con người được miêu tả bằng
những nét vẽ siêu thực, bởi vậy không thể đánh giá
bằng tiêu chí thực hay không thực” (Phạm Ngọc Hiền,
2019, tr. 216). Chẳng hạn như đoạn văn sau: “Vợ tôi
có mái tóc của lửa gỗ, có tư duy ánh chớp của nhiệt.
Có vóc hình của đồng hồ cát. Vợ tôi có vóc hình con
rái cá trong hàm răng con hổ” (Tự do kết hôn) hay
“bà già, trần truồng và khổng lồ như một con cá voi,
nằm trong chậu tắm bằng đá hoa cương... Với cử động
thong thả mang vẻ kính cẩn, cô cháu tắm cho bà mình
bằng thứ nước lá thơm mà cứ mỗi bận dội nước xong,
lá bám vào lưng nần nẫn, lá bám vào mái tóc ngả màu
cước, lá bám trên đôi vai vạm vỡ có xăm hình nhăng
nhít với vẻ giễu cợt của các thủy thủ” (Chuyện buồn
không thể tin được của Eréndira ngây thơ và người
bà bất lương). Việc quan trọng khi khai thác nhân vật
không phải là tìm ra những điểm hư cấu, phi thực mà
là qua những gì nhà văn tạo dựng thì mục đích cũng
như ý nghĩa của nó là gì? nhằm biểu đạt và truyền tải
thông điệp gì cho bạn đọc?
3. Đặc sắc nghệ thuật xây dựng nhân vật
trong sáng tác của Gabriel Garcia Marquez
Đến với thế giới nhân vật trong sáng tác của
G.G. Marquez, người đọc không chỉ được khám phá
sự đa dạng và đầy sắc màu ở mỗi nhân vật mà còn
phải suy tư, trăn trở để tìm ra những dụng ý của nhà
văn đặt để trong từng nhân vật. Đó có thể là hình ảnh
mang dấu ấn cá nhân của tác giả qua nhân vật từng
trải; nhân vật hành động theo bản năng mang tính
biểu tượng về tín ngưỡng phồn thực; nhân vật đại
diện cho các chế độ, thế lực xã hội,... Bên cạnh đó,
hệ thống nhân vật trong tác phẩm của G.G. Marquez
còn mang trong mình “mã kép”, nhân vật có ngoại
hình và tính cách, thói quen kì lạ. Với mỗi kiểu/nhóm
nhân vật nhà văn sẽ có những cách thức xây dựng độc
đáo khiến người đọc phải “giải mã” những ẩn nghĩa
của các hình tượng nhân vật trong thế giới hỗn độn
đầy mê hoặc ấy.
Có lần, G.G. Marquez từng nói: “Trên thực tế,
mỗi nhà văn chỉ viết một cuốn sách. Cuốn sách mà
tôi đang viết là cuốn sách về “Cái cô đơn”. G.G.
Marquez đã sống và trải qua nhiều nỗi đau, đặc biệt
là nỗi cô đơn. Trong sự nghiệp văn chương của mình,
ông luôn đặt bút ưu ái cho cái cô đơn, phản ánh nỗi
cô đơn của con người cá nhân, tập thể và nhân loại
như mặt trái của hiện trạng mất đi tình đoàn kết, sự
sẻ chia và tình yêu thương giữa con người với con
người. Phần nhiều các sáng tác của nhà văn, chúng ta
sẽ bắt gặp hình ảnh những con người đang trở mình
nhằm chống chọi với nỗi cô đơn. Thông qua việc tạo
dựng ngoại diện cho nhân vật, nhà văn đã giúp người
đọc nhận ra quan điểm nghệ thuật về con người cũng
như ý nghĩa nhân sinh mà tác giả gửi gắm qua từng
nhân vật.
3.1. Xây dựng nhân vật thông qua ngoại diện
Ngoại hình là cái mà chúng ta có thể trực tiếp
nhận thấy khi giao tiếp, qua việc quan sát vẻ bề ngoài
của một cá nhân, chúng ta có khả năng đoán được
tính cách của người đó như thế nào. Người xưa quan
niệm: “Cái răng, cái tóc là gốc con người” quả thật
không sai, chính ngoại diện cũng góp phần tạo nên
kết quả đánh giá về một con người.
Nét độc đáo của G.G. Marquez ở việc xây dựng
ngoại hình nhân vật là tạo niềm tin và khiến cho người
đọc có cảm giác vừa ghệ sợ vừa cảm thương. Trong
tác phẩm Trăm năm cô đơn, G.G. Marquez không
Nhà nghiên cứu Phạm Ngọc Hiền (2019, tr. 216)
đã định nghĩa ngoại hình nhân vật trong thủ pháp
nghệ thuật miêu tả ngoại hình như sau: “Ta hiểu khái
75
Chuyên san Khoa học Xã hội và Nhân văn
miêu tả chi li, kỹ càng từng đặc điểm về tóc, tai, mặt cuối cùng trong dòng họ Buendía với ngoại diện gắn
mũi, chiều cao, dáng đi,... nhân vật mà chỉ chấm phá, liền với đuôi lợn. Hình ảnh đuôi lợn - kết quả của sự
điểm nét, chọn những chi tiết cơ bản nhất để phác họa
nhân vật, việc còn lại là do trí tưởng tượng của độc
giả. Với mỗi nhân vật, dường như tác giả đều đặt để
sự riêng biệt, bất thường nhằm gợi nên một dự báo về
số phận của nhân vật đó. Lần đầu đặt chân đến làng
Macondo, Rebeca xuất hiện với vẻ ngoài trông cơ cực,
đáng kinh ngạc. “Cô bé mặc quần áo vải chéo go sọc
đen đã sờn rách và đôi ủng màu vecni đã thủng, tóc
vén qua mang tai buộc bằng những chiếc nơ đen. Cô
bé còn mặc một chiếc áo choàng thêu không tay bị
mồ hôi làm phai bạc đi, và trên cổ tay phải đeo một
chiếc răng thú dữ cắm trên đế đồng, nó tựa như một
chiếc bùa hộ mạng. Nước da cô bé xanh tái, cái bụng
tròn vo và căng phồng giống như mặt trống, tất cả đều
chứng tỏ cô bé rất bệnh hoạn và đói ăn lâu ngày”. Đó
là dáng vẻ của một cô bé chưa thành niên, không rõ
nguồn gốc và dường như bị thế giới lãng quên. Chắc
hẳn, khi đối diện với nhân vật này, bạn đọc sẽ khó
có thể tin được đây là một con người, nhưng cách
mà nhà văn chọn những chi tiết để gợi lên hình ảnh
Rebeca thì hoàn toàn phù hợp. Nếu là một con người
bình thường thì không thể nào có ngoại diện như thế
được, chính vẻ bề ngoài bất thường của cô bé đã gợi
lên một dự cảm về cuộc sống không như bình thường
của cô sau này.
loạn luân và thực thi lời nguyền xóa sổ một dòng họ
vốn tồn tại trăm năm. Có thể nói, con lợn vốn là biểu
trưng cho sự dục vọng, sự tích trữ mỡ, tham ăn,...
cũng dễ hiểu lý do vì sao nhà văn không sử dụng hình
ảnh đuôi chuột, đuôi mèo,... thay cho đuôi lợn là vì
đuôi lợn ngoài việc ám chỉ cái xấu, cái dục vọng thì
nó còn chứa đựng sự chế nhạo, giễu nhại, tiếng cười
đầy phê phán.
Nhà báo già trong Hồi ức về những cô gái điếm
buồn của tôi là một nhân vật từng trải mang dấu ấn
cá nhân của tác giả. “Tôi” là một người dày dặn kinh
nghiệm về cuộc sống và lẽ đời, mặc dù có một ngoại
hình “xấu trai mẫu mực” với khuôn mặt ngựa xấu
xí nhưng không hề làm đối phương hoảng sợ, kinh
tởm. Cũng bởi vẻ ngoài như thế, Nhà báo già luôn
cảm thấy tự ti và cô đơn giữa cuộc đời. Tự nhận mình
là người xấu trai, nhút nhát và cổ lỗ mà những điều
đó không cần nói ra thì ai cũng biết. Tuy nhiên, với
ngoại diện như thế nhưng tính cách “tôi” lại là một
người trí tuệ và thông thái. Trải qua nhiều mối tình
nhưng vẫn sống cô đơn đến tuổi già, ông đã nhận ra
sự bi đát mà cuộc sống mang lại. Đó là những giới
hạn của tình yêu và mặt trái của hôn nhân, nó không
thể cứu rỗi con người mà còn gia tăng thêm giới hạn,
làm cho bi kịch ấy ngày càng đến sớm và sâu sắc hơn.
Có thể xem đó là triết lí mà nhà thông thái buồn bã
đúc kết được trong suốt cuộc đời gần thế kỉ của mình.
Điểm bất thường ở ngoại hình của nhân vật
còn được thể hiện qua việc miêu tả đại tá Aureliano
Buendía, nhà văn không tập trung vào vóc dáng,
khuôn mặt,... mà chỉ nhấn mạnh vào “đôi mắt mở thao
láo” đó là điểm đặc biệt của ngài toát lên sự cô đơn
và sau này những người con của ngài tuy ngoại hình,
màu da có khác nhau nhưng chúng đều có một điểm
chung là mang một dáng vẻ cô đơn của cha không
thể nhầm lẫn. Song song đó, Melquíades - một cụ già
người Digan xuất hiện với chiếc mũ cánh quạ trên đầu
và chiếc áo khoác đen phủ đầy bụi. Đáng lưu ý hơn
đó chính là tấm da thuộc ghi lại những tiên đoán về
số phận của dòng họ Buendía. Từ những vật dụng của
nhân vật, người đọc có thể đoán ra Melquíades không
phải là một con người bình thường, ông ta ẩn chứa
những điều kì lạ, đây là một nhân vật bí ẩn có khả
năng tiên tri. Quả thật, khi đọc tác phẩm dần dần về
sau thì ta thấy những nhận định trên về Melquíades là
hoàn toàn đúng. Bên cạnh đó, nhân vật mang bộ phận
không phải người cũng tạo nên sự đa dạng trong thế
giới nhân vật của G.G. Marquez. Aureliano - người
Việc miêu tả ngoại hình nhân vật cũng góp phần
tạo nên ý nghĩa về sự đối lập, mâu thuẫn trong đời
sống, mỗi nhân vật là một đại diện tiêu biểu cho tầng
lớp, thế lực trong xã hội. G.G. Marquez thể hiện sự đối
lập rõ rệt qua việc khắc họa ngoại hình nhân vật người
bà và Eréndira trong tác phẩm Chuyện buồn không
thể tin được của Eréndira ngây thơ và người bà bất
lương. Với thân hình “béo ục ịch”, “khổng lồ như một
con cá voi” và “tắm trong chậu bằng đá hoa cương”
chúng ta cảm nhận được cuộc sống quyền quý của
người bà, luôn “ăn trắng mặc trơn”, quen cảnh hưởng
thụ dựa trên sự phục dịch của người cháu. Eréndira
được nhà văn miêu tả là một cô bé “xấp xỉ tuổi mười
bốn”, với “dáng người mảnh khảnh và quá ngây thơ”.
Ở độ tuổi của cô bé lẽ ra là phải được đến trường, phải
sống trong sự yêu thương, đùm bọc của gia đình, độ
tuổi này không nằm trong độ tuổi lao động mà phải
được gia đình quan tâm và giáo dưỡng. Thế nhưng,
76
Tạp chí Khoa học Đại học Đồng Tháp, Tập 11, Số 1, 2022, 73-83
Eréndira lại sống như một nô lệ trong chính căn nhà ngôn ngữ) và quá trình sống. Hành động nhân vật có
vương giả của người bà, tất bật từ sáng đến tối mà ý nghĩa rất quan trọng, cho độc giả biết nhiều về con
không có thời gian để ngủ. Chính việc quá ngây thơ người, bởi hành động gắn với tư tưởng, động cơ, tâm
so với độ tuổi của mình, Eréndira phục vụ người bà
mọi lúc mọi nơi, dáng hình mảnh khảnh cũng là dấu
hiệu báo trước một số phận chông chênh, một tương
lai đầy sóng gió đối với cô bé. G.G. Marquez không
đặt nặng việc miêu tả tỉ mỉ về ngoại diện nhân vật,
nhà văn luôn để cho độc giả thỏa sức tưởng tượng ra
chân dung về nhân vật cho riêng mình. Chi tiết ngoại
hình khác thường của người bà có ý nghĩa như một kí
hiệu gợi ra tính đa nghĩa cho hình tượng nhân vật và
nhân vật mang tính biểu tượng. Như một biểu tượng
cho xã hội Mỹ Latinh lúc bấy giờ, người bà không chỉ
là đại diện cho hạng người bất nhân trong xã hội mà
rộng ra là cả một chế độ thực dân tàn bạo, áp bức và
khai thác đến tận cùng các nước thuộc địa. Eréndira
nhỏ bé, thơ ngây là mẫu người cam chịu trong cuộc
sống nhưng đó cũng là ẩn dụ cho quốc gia non trẻ
Mỹ Latinh đang bị nô lệ bởi các thế lực phi nhân, vô
đạo. Nhân vật Uylix như một vị thần cứu rỗi tâm hồn
con người đang bị đày đọa trong cái ác, như một đại
diện cho tình thương chân thực, như một người anh
hùng bảo vệ công lý.
lí, phẩm chất của nhân vật. Hơn thế, mỗi một hành
động luôn ẩn chứa những điều sắp xảy ra hoặc những
điều chưa biết trong quá trình giao tiếp. Tùy vào mỗi
nhân vật mà tác giả sẽ xây dựng nên cách thực hiện
những hành vi, cử chỉ của nhân vật khác nhau. Hành
động nhân vật là một trong những phương diện quan
trọng để giúp nhà văn hoàn thiện nhân vật của mình
bởi thông qua hành động của nhân vật sẽ nói lên được
tư cách, lí tưởng, phẩm chất cũng như những điểm
thuộc về thế giới tinh thần của con người. Tuy nhiên,
không phải bất cứ hành động nào của nhân vật cũng
được chú ý, chỉ những hành động nổi bật, mang những
dụng ý của tác giả thì mới cần xem xét.
G.G. Marquez ngoài việc xây dựng nhân vật qua
những nét tiêu biểu của ngoại hình thì nhà văn còn
để cho nhân vật thể hiện tính cách thông qua hành
động. Trong sáng tác của G.G. Marquez, con người
luôn chịu sự chi phối bởi bản năng thể hiện chủ yếu
qua: tính dục và sự tha hóa bản chất người. Đó là sự
tha hóa từ văn hóa sang bản năng, bản năng phi văn
hóa, phi nhân tính, biểu hiện ở những “con người
chưa thành người”, sự tha hóa về đạo đức, khiến con
người trở thành những kẻ lý trí lành mạnh bị che lấp
đi chỉ còn những ham muốn vật chất đang từng ngày
lên ngôi thống trị. Nếu nền văn minh châu Âu gắn
với tính chất thanh nhã, châu Phi hoang dã và phóng
khoáng trong tính dục thì Nam Mỹ lại có những lệch
chuẩn về tính dục như: ngoại tình, loạn luân, tình yêu
đồng giới… chịu ảnh hưởng sâu sắc của văn hóa bản
địa khi mà tàn dư dấu ấn tín ngưỡng nguyên thủy vẫn
còn in đậm trong tâm thức cộng đồng đang bị cưỡng
chế bởi văn hóa và tôn giáo châu Âu.
Nhìn chung, nét độc đáo trong nghệ thuật tạo
ngoại diện nhân vật của G.G. Marquez là chỉ dừng lại
ở việc điểm một vài chi tiết, không lê thê hay quá chú
trọng miêu tả cụ thể từng đặc điểm về ngoại hình. Việc
này không chỉ có vai trò định hướng xây dựng cơ bản
nhân vật mà còn giúp người đọc tự cảm nhận và tạo
nên một hình ảnh nhân vật cho riêng mình. Qua đó,
góp phần tạo nên sự đa dạng trong hình tượng nhân
vật, mở rộng nhiều cách cảm, cách nghĩ về nhân vật
và dụng ý của nhà văn cũng được khám phá ở nhiều
góc độ. Khi xây dựng ngoại hình nhân vật, điều nhà
văn cần làm là thể hiện những nét riêng biệt, cụ thể của
nhân vật để thông qua đó, người đọc có thể nắm bắt
được những đặc điểm chung của những người cùng
nghề nghiệp, tầng lớp, thời đại… Có lẽ vậy, những
nhân vật thành công trong văn học từ xưa đến nay đều
cho thấy rằng nhà văn bao giờ cũng chọn lựa công
phu những nét tiêu biểu nhất để khắc họa nhân vật.
Hành động của José Arcadio Buendía được xem
là điển hình, điềm báo cho những đặc tính nổi trội để
di truyền cho những thế hệ sau. Việc José Arcadio
Buendía lấy em họ Úrsula là hành động mang tính
loạn luân, hành động vượt ra ngoài chuẩn mực đạo
đức của muôn đời. Về sau, những thế hệ con cháu
cũng đam mê tính dục và đặc biệt ham muốn với
những người trong cùng dòng họ. Hành động giết
chết Prudencio Aguilar là hành động bạo lực, hiếu
chiến khiến ông phải day dứt cả đời. Chính đặc tính
này đã di truyền cho nhiều thế hệ sau đặc biệt là đại
tá Aureliano Buendía. Một hành động nữa của José
3.2. Xây dựng nhân vật thông qua hành động
Không giống như các nhân vật trong hội họa,
điêu khắc chỉ được thể hiện qua hình, khối bất động,
nhân vật văn học được thể hiện mình qua hành động
(ngoài hành vi còn có hoạt động, cử chỉ, suy nghĩ,
77
Chuyên san Khoa học Xã hội và Nhân văn
Arcadio Buendía cũng được xem là điềm báo cho họ khi mang tên Arcadio đều thừa hưởng một phần
đặc tính di truyền của dòng họ Buendía đó là hành từ đời sống sôi nổi và bản năng đầy tính nhục dục
của lão trượng José.
động bỏ làng ra đi. Đây là hành động tự tách mình
khỏi cộng động, đẩy mình vào cõi cô đơn tiền định.
Đặc tính này hầu hết các con cháu Buendía đều mắc
phải. José Arcadio Buendía là người tháo vát, với
trí tuệ thông suốt ông đã bố trí ngôi làng hợp lý và
gọn gàng. “Chỉ trong ít năm, Macondo là một làng
ngăn nắp gọn gàng và chuyên cần… đó là một làng
hạnh phúc, là nơi chưa một ai ngoài ba mươi tuổi,
và chưa hề có người chết” (Trăm năm cô đơn). Sức
khỏe và sự thông minh, linh hoạt của José Arcadio
Buendía đã đưa ngôi làng vùng đầm lầy ngày càng
trở nên hưng thịnh, cả ngôi làng lúc nào cũng rộn rã
tiếng chim. Nhưng rồi, những tập tục tốt đẹp, sự tháo
vát ở José Arcadio Buendía trong thời gian ngắn đã
bị cuốn tuột đi bởi những đam mê về đá nam châm,
những tính toán thiên văn, mơ mộng biến chì thành
vàng, ước muốn được biết các kỳ quan của thế giới.
Giờ đây José Arcadio Buendía trở thành một người
lười nhác, ăn mặc thì lôi thôi, râu ria thì xồm xoàm. Ở
nhân vật này chúng ta dễ dàng nhận ra hai cá tính: một
con người khỏe mạnh, vâm váp, nông nổi, táo bạo,
cá tính này được di truyền cho những thế hệ Arcadio
và một con người âu sầu nhưng rất thông minh được
di truyền cho những Aureliano.
Nhánh Aureliano - hành động theo lối sống
hướng nội, thừa hưởng trí tuệ và nỗi âu sầu. Đại tá
Aureliano Buendía là hình tượng tập trung nhất “mã
kép”, giữ vị trí quan trọng trong cốt truyện. Ngài là
hiện thân của đỉnh cao quyền lực nhưng đồng thời
cũng là một con người rất đỗi bình thường. Thời trẻ,
đại tá là một thanh niên chăm chỉ trong xưởng làm
cá vàng, có khả năng tiên đoán được sự việc sắp xảy
ra, không quan tâm đến thế giới bên ngoài và luôn
sống theo đạo đức. Vì bất bình trước sự gian lận của
cha vợ, ngài đã lên tiếng bênh vực lẽ phải và phát
động 32 cuộc chiến. Chính hành động này đã dần
thay đổi con người ngài đại tá. Nét tính cách tiêu biểu
của Aureliano Buendía được thể hiện qua từng hành
động cụ thể, phản đối kế hoạch hạ sát của viên bác
sĩ Noguera, thả Don Apolinar Moscote ra khỏi cũi
sắt cho thấy đại tá là một con người vì chính nghĩa,
biết được đâu là những kẻ bất nhân và đâu là những
người vô tội. Ở con người đại tá tồn tại những nét
tính cách trái ngược nhau, nếu lúc đầu cuộc chiến là
vì nhân dân nhưng dần về sau khi đã có quyền lực
trong tay thì đại tá lại là kẻ độc tài đáng kinh sợ. Thiết
lập vòng tròn ngăn cách tất cả mọi người đến gần kể
cả Úrsula, cho người băm xác thủ lĩnh người da đỏ
vì dám doe dọa quyền lực của ngài, sẵn sàng ban án
tử cho người bạn chí cốt một thời cùng chí hướng và
đồng hành trong các cuộc chiến. Thế nhưng, sau tất
cả danh vọng và vinh quang thì ngài lại là một kẻ cô
đơn. Hành động kí hiệp định đình chiến và trở về gia
đình với công việc trong xưởng kim hoàn cho thấy
đại tá là người thất bại hoàn toàn. Cả ngày chỉ biết
lủi thủi làm đi làm lại những con cá vàng mà không
nhàm chán, thật sự ngạc nhiên khi đó lại là cuộc sống
cuối đời của một người thủ lĩnh đầy vinh quang và
quyền lực một thời. Những hành động bạo lực, đầy
hiếu chiến, tự tách mình ra khỏi cộng đồng cũng như
cô đơn trong phòng thí nghiệm lặp đi lặp lại công việc
chế tác cá vàng là minh chứng rõ nhất cho sự thừa
hưởng tính cách từ José Arcadio Buendía.
Lần theo diễn biến câu chuyện, người đọc sẽ
nhận thấy được hầu hết các nhân vật trong dòng họ
Buendía đều hành động theo đặc tính di truyền của
lão trượng José. Trước tiên, ta có thể thấy nhóm mang
tên Arcadio - nhóm hành động theo lối sống hướng
ngoại: José Arcadio là người con trưởng trong dòng
họ Buendía, anh thừa hưởng từ người cha một thân
hình lực lưỡng, hơi thở có thể làm cho hoa lá héo tàn.
José Arcadio là hiện thân của cộng đồng mà dấu ấn
của tín ngưỡng phồn thực còn đậm nét, anh ta sống
theo tự nhiên khát thì uống, đói thì ăn và khi nào
thèm muốn nhục dục thì sẵn sàng làm tình. Có thể
nói, đây là một con người tự do và phóng khoáng, anh
ta không sống theo chuẩn mực nào hay bắt buộc bất
cứ ai phải sống theo ý muốn của mình. Vừa trưởng
thành, Arcadio đã tìm đến tình dục, bỏ nhà đi vòng
quanh thế giới 65 lần. Khi trở về nhà thì bản năng
tính dục của anh lại tiếp tục trỗi dậy, loạn luân với
em gái họ Rebeca, tự tách mình ra khỏi gia đình, xây
nhà riêng gần nghĩa địa để sinh sống cùng Rebeca
như một hành động trốn chạy tội lỗi. Ngoại trừ José
Arcadio Segundo, thì bất kì nhân vật nào trong dòng
Tiêu biểu cho kiểu nhân vật sống thiên về hành
động theo bản năng, mang đậm tín ngưỡng phồn
thực có thể kể đến Pilar Ternera. Đây là người đàn
bà có tài năng tiên tri đã từng ban phát những mối
tình nồng say cho cả hai anh em nhà Buendía. Vốn
là người phụ nữ dâm đãng và sống buông thả chẳng
78
Tạp chí Khoa học Đại học Đồng Tháp, Tập 11, Số 1, 2022, 73-83
thua gì con điếm, có khả năng gợi tình ghê gớm với động làm giàu bản thân bằng cách bán thân xác các
một mùi hương đặc trưng đầy sức quyến rũ đàn ông, cô gái vị thành niên phục vụ khách làng chơi. Có thể
nhân vật này cũng là chủ chốt dẫn đến các cuộc giao
hoan trong dòng họ, thậm chí là giữa mẹ và con ruột
của mình. Ngoài ra, Aureliano Segundo - một thế hệ
trong nhánh Aureliano cũng là nhân vật thừa hưởng
nỗi âu sầu truyền kiếp của gia tộc, kẻ duy nhất mang
tên Aureliano nhưng lại hành động bản năng và mạnh
mẽ như những José Arcadio. Sự giàu sang của anh ta
được đổi bằng hành động “làm tình” với Petra Cotes,
đó là một cách thức kinh doanh khác lạ, càng làm tình
nhiều với Petra Cotes thì vật nuôi trong nhà càng sinh
sôi nảy nở và công việc làm ăn càng thuận lợi. Nhân
vật này mang đậm tín ngưỡng phồn thực dân gian,
với một phương châm bất hủ đáng lưu vào sử sách
“Hỡi những con bò cái, hãy giạng háng ra kẻo cuộc
đời quá ư ngắn ngủi” (Trăm năm cô đơn). Aureliano
Segundo còn là một người tham ăn và tiêu xài tiền
như nước. Cuộc thi ăn huyền thoại suýt lấy đi tính
mạng vì bội thực giữa anh và một người đàn bà với
biệt danh “Voi cái” càng làm cho tính cách của nhân
vật này biểu lộ rõ nét. Hành động dán những tờ tiền
lên khắp căn nhà một mặt cho thấy sự hoang phí và
quái đản của nhân vật nhưng đó cũng là việc làm của
một kẻ cô đơn, tuy giàu có nhưng anh ta không tìm
được niềm vui và hạnh phúc ngay trong chính căn
nhà của mình.
thấy, những kẻ vì khát khao tính dục đã bất chấp cả
pháp luật, đạo đức và ngày càng lộ rõ bộ mặt thú tính
vì hành vi đi ngược lại trách nhiệm, đạo đức, văn hóa
của một con người. G.G. Marquez luôn trăn trở và
quan tâm sâu sắc đến vấn đề bản năng con người, bởi
trong phần lớn sáng tác của ông, người đọc dễ nhận
thấy hình ảnh những bà chủ nhà chứa, những người
dùng thân xác con người để trục lợi cá nhân. Người bà
của Eréndira trong Chuyện buồn không thể tin được
của Eréndira ngây thơ và người bà bất lương chỉ vì
đồng tiền mà bất chấp tình thâm máu mủ, sẵn sàng bóc
lột đến tận cùng thân xác cháu gái chưa thành niên.
Qua đó, vấn đề con người chịu sự chi phối của bản
năng đã và đang tồn tại, G.G. Marquez đặt ra vấn đề
này cũng như nêu lên hồi chuông cảnh báo rằng con
người có thể “từ lối sống và nhân cách người chuyển
lại lối sống bản năng tầm thường, thậm chí thành kẻ
chống lại cộng đồng, phá hoại chính loài của mình
và chính bản thân mình”. Chính sự thoái hóa nhân
cách đã khiến cho con người trở về với lối sống bản
năng, mất đi nhân tính. Một khi bản năng sinh vật
hoàn toàn thống trị, con người có thể hành động trái
với đạo đức, ngược với lẽ thường. Không những con
người ở tầng lớp bình dân tràn đầy khát khao vật dục
mà những quan chức trong bộ máy chính trị cũng vì
thỏa mãn bản năng sinh vật mà sẵn sàng phạm tội và
dung túng kẻ phạm tội.
Tình yêu có thể đến bất cứ lúc nào, không phân
biệt độ tuổi, địa vị và tình yêu có thể làm con người
thay đổi. Trong tác phẩm Hồi ức về những cô gái
điếm buồn của tôi tình yêu đã mang lại làn gió mới
khiến con người của Nhà báo già cảm thấy đầy sức
sống: “Lòng rối bời vì tình yêu, tôi bắt tay vào việc
dọn dẹp những đổ nát do cơn mưa bão vừa gây ra,
và cũng nhân dịp này tiến hành sửa chữa hàng loạt
thứ mà bấy lâu nay cứ chần chừ chưa làm vì hết tiền
hoặc vì lười nhác”. Nếu trước đây “tôi” là một người
cổ lỗ và nhút nhát, lo sợ về cuộc sống hôn nhân thì
giờ đây khi đã được tình yêu soi đường dẫn lối, “tôi”
trở nên có động lực cho những việc làm mà trước đây
bản thân không muốn thực hiện. Chính tình yêu đã
làm sống lại quãng đời niên thiếu của nhân vật “tôi”,
vừa đạp xe vừa cất tiếng hát. Đó là tiếng hát của sự
hạnh phúc, niềm vui mà cô nàng Delgadina đã mang
lại cho “tôi”.
Sống trong một xã hội đầy mưu toan, ngâm mình
quá lâu trong vũng bùn đen tối con người dường như
đánh mất niềm tin, đánh mất khả năng miễn nhiễm với
cái xấu. Hành động ôm túi vàng chạy trốn vào hoang
mạc sau khi được người yêu hợp sức “cởi trói” khỏi
người bà bất lương của nhân vật Eréndira (Chuyện
buồn không thể tin được của Eréndira ngây thơ và
người bà bất lương) cho thấy lòng tin vào cuộc đời
và con người đã không còn nữa. Con người là một
thực thể biết tri nhận và có xúc cảm, một khi bản thân
họ bị đè nén quá mức họ nhận ra cần phải giải phóng
thì tất nhiên họ sẽ hành động. Đó có thể xem là hành
động đầu tiên trong cuộc đời cho ước muốn tự do của
cô bé, hành động cắt đứt sợi dây ràng buộc giữa cô và
người bà. Cái chết của người bà ở cuối tác phẩm khiến
cho độc giả trăn trở và suy ngẫm nhiều. Tuy cái ác
đã được tiêu diệt nhưng hệ lụy của nó vẫn còn đọng
lại, đó là sự biến thái của những cuộc đời bị dồn nén
quá lâu. Hành động chạy vào hoang mạc với chiếc
Nhân vật Rosa Cabarcas - bà chủ nhà chứa trong
tác phẩm Hồi ức về những cô gái điếm buồn của tôi
biểu lộ sự xuống cấp đạo đức của con người qua hành
79
Chuyên san Khoa học Xã hội và Nhân văn
để chúng nó không đi vào con đường tội lỗi mà bà
ngày đêm lo sợ. Vậy mà, những lúc buồn lại chẳng
một ai tâm sự, buồn của bà cũng chính từ con cháu
mà ra, chúng luôn khiến bà bận tâm và lo lắng, không
lúc nào bà có được một nụ cười trọn vẹn. “Mình ơi,
mình hãy nhìn cảnh ngộ của chúng ta, có thảm không
chứ... Mình hãy nhìn ngôi nhà hoang vắng, con cái
chúng ta ly tán khắp thế gian, và một lần nữa chỉ có
hai chúng ta với nhau như cái thuở ban đầu”. Nhà văn
để cho nhân vật nói lên nỗi lòng mình bằng cách đối
thoại với lão trượng José - một kẻ điên bị trói dưới
gốc cây dẻ, nhưng thực ra việc đối thoại ấy chẳng có
ý nghĩa gì bởi nói chuyện với một kẻ mất nhận thức
thì có khác gì Úrsula đang độc thoại với chính bản
thân mình. Nỗi cô đơn cùng tận của nhân vật được
thể hiện thật chua xót, một người tâm thần bất định
thì làm sao có thể hiểu được đối phương nghĩ gì,
nói gì. Qua đó, có thể thấy Úrsula là nhân vật nếm
trải đầy đủ hương vị của đời nhưng có lẽ vị đắng là
chiếm ưu thế.
áo đầy vàng của Eréndira cũng đủ nói lên sự tan vỡ
về niềm tin của con người đối với cuộc sống, của con
người đối với chính đồng loại của mình. Mặc dù, hành
động giải cứu của Uylix là xuất phát từ tình yêu chân
thật nhưng vẫn không đủ sức để cứu rỗi tâm hồn đã
bị cái ác giày xéo. Đó chính là kết cục của cuộc đời
cô bé ngây thơ, một số phận bất hạnh khi phải sống
trong một xã hội đầy áp bức và mưu tính. Điều này
cũng cho thấy, tuy ngày nay các quốc gia Mỹ Latinh
đã tự chủ về kinh tế, chính trị nhưng nền văn hóa của
họ phần nào vẫn còn chịu ảnh hưởng nặng nề từ các
chế độ xâm lược.
Qua việc xây dựng hành động nhân vật, nhà văn
đã thể hiện một cách sinh động, đầy màu sắc về tính
cách nhân vật. Đó không chỉ là những con người hành
động theo bản năng, mà còn hành động vì sự cao đẹp
của tình yêu và đôi khi là sự trốn chạy vì mai một
niềm tin vào cuộc đời. G.G. Marquez thật tinh tế khi
gửi gắm quan niệm của nhà văn qua hành động của
nhân vật bởi có những điều không nhất thiết lúc nào
cũng thể hiện qua lời nói mà chỉ cần hành động cũng
đủ để nhận ra ý đồ của nhà văn. Điểm mới lạ ở G.G.
Marquez khi miêu tả hành động của nhân vật là nhà
văn đã cố tình sử dụng ngôn ngữ phóng đại để tạo
nên điểm đặc biệt ở nhân vật, đồng thời gợi ra nhiều
liên tưởng ở độc giả về nhân vật.
Nội tâm con người luôn là một vấn đề khó đoán,
một khi chịu sự chi phối của bản năng thì nội tâm
càng có sự đấu tranh kịch liệt. Để thu hút độc giả và
tạo niềm tin ở nhân vật, nhà văn phải thực am hiểu và
như đặt chính bản thân vào tâm trạng của nhân vật để
cảm, để hiểu, từ đó tạo nên tâm lí nhân vật phù hợp,
không chút gượng ép. Tâm lí của nhân vật Aureliano
Babilonia (thế hệ thứ sáu của dòng họ Buendía) được
tác giả miêu tả theo một chiều hướng đầy mâu thuẫn,
đó là những giằng xé trong mong muốn, cảm giác và
khát khao của nhân vật. “Cố nén nỗi đau khổ trong
lòng, Aureliano vùi đầu vào những dòng chữ trên tấm
da thuộc và tránh sự khêu gợi ngây thơ của người dì
đã từng làm anh mất ngủ nhiều đêm vì bị sự thèm
khát không được thỏa mãn giày vò; nhưng càng tránh
Amaranta Úrsula thì anh lại càng khao khát chờ nghe
tiếng cười khanh khách, tiếng rên như tiếng mèo gừ
của cô... Một đêm, trên chiếc bàn lớn ở xưởng kim
hoàn, chỉ cách giường của Aureliano mười mét, vợ
chồng Amaranta Úrsula đã diễn các trò ái ân một cách
cuồng nhiệt,... Đêm ấy, chẳng những Aureliano không
thể chợp mắt, mà ngay hôm sau anh vẫn còn hầm hập
như sốt và bực tức đến phát khóc lên” (Trăm năm cô
đơn). Bản năng tính dục đã thôi thúc cậu khát khao
tình yêu với Amaranta Úrsula, cảm giác bị giày vò,
khó chịu trong lòng vì sự thèm khát dành cho người
cô. Khi nghe được âm thanh của tiếng làm tình, cậu
mất ngủ, tức tối và phát khóc. Có thể, cậu tự giam
3.3. Xây dựng nhân vật thông qua tâm lí
Nhà nghiên cứu G.N. Pôxpêlôp (1998, tr. 216)
nêu định nghĩa nghệ thuật thể hiện tâm lí như sau:
“Thể hiện tâm lí (psychologisme) là phương thức
quan trọng nhất để chiếm lĩnh đời sống con người
bằng văn học nghệ thuật. Thuật ngữ này chỉ có một
sự tái hiện cá thể hóa chi tiết các thể nghiệm của nhân
vật trong quan hệ qua lại của chúng với nhau và trong
sự vận động”. Tâm lí nhân vật được thể hiện trong tác
phẩm có thể bao gồm các cảm xúc vui sướng, buồn
giận, đau đớn, sảng khoái, ngạc nhiên, yêu thương,
vô cảm, khí chất của nhân vật, những ham muốn của
nhân vật khi có ý thức hoặc vô thức.
Trong Trăm năm cô đơn nhà văn miêu tả tâm
lí có sự kết hợp cảm xúc cả phần lí tính và cảm tính
của nhân vật, tái hiện một cách chân thực quá trình
hình thành cũng như bộc lộ tâm lí nhân vật. Úrsula
cả đời chăm lo cho gia đình không phút ngừng nghỉ,
như một trụ cột chính trong gia đình, bà luôn cứng
rắn và mạnh mẽ thu xếp việc nhà ổn thỏa. Hơn thế,
Úrsula luôn ý thức rằng phải trông coi đám con cháu
80
Tạp chí Khoa học Đại học Đồng Tháp, Tập 11, Số 1, 2022, 73-83
mình quá lâu và dửng dưng với thế giới bên ngoài tùng một cách vô ý thức theo mệnh lệnh của người
nên một khi bản năng bộc phát thì khát khao muốn bà. Mặc dù, sự khai thác thân xác đến cùng kiệt của
được thực hiện bản năng lại càng dâng cao. Tâm lí đó
cũng thật dễ hiểu, bởi một khi ham muốn không được
thỏa mãn thì tâm trạng con người không thể yên ổn,
luôn chịu sự giày vò khó chịu, cứ thèm khát và muốn
được giải phóng. Aureliano Babilonia hội tụ những
gì được gọi là tinh hoa của dòng họ, là người thông
minh được ví như một “bách khoa toàn thư” nhưng
nhân vật này cũng không thoát khỏi cái cô đơn của
gia tộc. Chính nỗi cô đơn trong tình yêu, khát khao
của bản năng đã đẩy Aureliano Babilonia đi vào con
đường loạn luân để rồi chấm dứt sự tồn tại của dòng
họ Buendía.
người bà dành cho Eréndira nhưng cô bé vẫn cam chịu
“vâng ạ”. Mãi đến khi Uylix xuất hiện thì suy nghĩ
của cô bé đã bị dao động, cô nuôi hy vọng giải thoát
bản thân và hy vọng đó đã được thực hiện. Cô bé bắt
đầu suy nghĩ về cuộc đời nhục nhã của mình “cố giữ
vẻ thản nhiên” và che giấu “những suy tư thầm kín
nhất của mình”, trong lòng cô bé dâng lên niềm thích
thú khi quan sát cuộc ẩu đả giữa Uylix và người bà.
Đáng chú ý hơn, Eréndira đã trưởng thành với vẻ mặt
đứng đắn của người lớn tuổi khi chắc chắn người bà
đã chết. Sự ngây thơ, hồn nhiên của tuổi trẻ một khi
đã bị cái ác vấy bẩn quá lâu sẽ bị biến chất một cách
đáng kinh ngạc.
Nếu trước đây nhân vật “tôi” trong tác phẩm
Hồi ức về những cô gái điếm buồn của tôi tìm đến
phụ nữ là vì thỏa mãn nhục dục, vì ham muốn cần
được giải phóng của bản thân, thì đến khi gặp cô bé
Delgadina, nhân vật “tôi” thay đổi hẳn suy nghĩ của
mình. Lần đầu tiên khi tiếp xúc với cô bé Delgadina,
“tôi” có cảm giác khác với những người mà “tôi”
thường qua đêm trước đây. Từ một người chỉ biết
làm tình theo ham muốn và biểu giá, không chút
tình yêu cũng như hấp dẫn đến Delgadina - cô bé
chưa đầy 15 tuổi đã làm cho cảm giác của “tôi” khác
trước: “tối hôm đó, tôi phát hiện ra niềm thích thú
thực sự khi ngắm nhìn thân thể người phụ nữ ngủ
say mà không bị áp lực của dục vọng hay bối rối vì
ngượng ngùng”. Cô bé nghèo khổ có thể là không
xinh đẹp nhưng trong mắt “tôi” cô bé như một thần
thánh bước ra từ câu chuyện cổ tích. Cảm giác của
“tôi” không còn là cảm giác bị chi phối bởi nhục
dục mà nó là cảm giác của người yêu cái đẹp, đam
mê và tôn thờ cái đẹp. Về sau, tình cảm đó chuyển
thành tình yêu chân thực. Chính sự trong sáng và
nhẫn nại của Delgadina đã thức tỉnh “tôi” thoát khỏi
nỗi cô đơn, nỗi sợ hãi khi phải kết hôn. Người già
thường hay sống trong tâm tưởng hướng về quá khứ,
sống trong kí ức và những điều mà bản thân họ suy
nghĩ. Đầu óc “tôi” lúc này tràn ngập bóng hình của
Delgadina, tâm trí lúc nào cũng dành cho cô bé, đó
là tâm lí tích cực hướng đến cái đẹp của cuộc đời.
Con người chỉ thật sự hạnh phúc nếu xóa bỏ được
mọi khoảng cách từ thể xác lẫn tâm hồn.
Tóm lại, những điều diễn ra bên trong con người
thường là phức tạp và khó đoán, để miêu tả nên tâm lí
nhân vật thật sự đòi hỏi nhà văn phải đầu tư và dụng
công khéo léo. G.G. Marquez đã thành công khi để
cho nhân vật thể hiện mình qua những dòng cảm xúc,
suy nghĩ hay những khát khao một cách tự nhiên nhất,
độc giả có thể tưởng tượng và kết luận những nét tính
cách phù hợp cho nhân vật. Con người là chủ thể của
xã hội, trong quá trình phát triển và tồn tại, con người
không bất động mà luôn thay đổi mình. Tính cách con
người không dừng lại ở một nét duy nhất mà có sự
hòa lẫn nhiều nét tính cách, cũng như tính lưỡng diện
luôn thường trực trong một con người. Tìm hiểu tâm
lí ở nhân vật không chỉ mở rộng đường biên khám
phá bản chất con người mà còn giúp người đọc đoán
ra được những điều nhà văn ký thác vào nhân vật.
3.4 Xây dựng nhân vật thông qua cái nhìn
của nhân vật khác
Có thể nói, con người là một thực thể biến hóa
đa dạng, ở mỗi góc nhìn khác nhau, đôi khi cùng là
một người nhưng lại có nhiều cách nhận xét, đánh giá
không giống nhau. Cách nhìn phản ánh thói quen, sở
thích của nhân vật. Cần lưu ý, có khi nhân vật nhìn
kỹ, nhìn chính diện hoặc chỉ nhìn lướt, nhìn xéo,...
điều đó không có nghĩa là nhân vật không quan tâm
vào đối tượng. Trong các thể loại sử thi, cổ tích, cái
nhìn của nhân vật thường ở dạng bất biến. Với tiểu
thuyết hiện đại, cái nhìn của nhân vật có sự đa dạng
hơn. Cùng là một nhân vật nhưng có thể có nhiều
Tâm lí của nhân vật Eréndira trong Chuyện buồn
không thể tin được của Eréndira ngây thơ và người cách đánh giá trái ngược nhau, ở mỗi thời điểm khác
bà bất lương có sự trưởng thành qua từng giai đoạn.
Khi còn là một cô bé vị thành niên Eréndira luôn phục
nhau, cách nhìn nhận của nhân vật này với nhân vật
khác cũng có sự thay đổi.
81
Chuyên san Khoa học Xã hội và Nhân văn
Thế giới nhân vật trong Trăm năm cô đơn được khối cô gái từng một đêm chăn gối với ngài, lại càng
không thể nói ngài yêu các con ngài...” (Trăm năm
cô đơn). Cụ cũng nhận ra rằng ngài tham gia nhiều
cuộc chiến không phải là vì lí tưởng cao cả, bởi ngay
trong thắng lợi và vinh quang ngài cũng sẵn sàng từ
bỏ nó, ngài không hề mệt mỏi mà nguyên nhân là
“thói kiêu ngạo đầy tội lỗi”. Để rồi Úrsula phải lặp
lại nhiều lần rằng đứa con mà bà đẻ ra là một “chàng
trai bất lực trước tình yêu”.
tạo nên dưới nhiều cái nhìn đa chủ thể, cái nhìn của tác
giả đối với nhân vật và cái nhìn của nhân vật này đối
với nhân vật khác. Cuộc đời của ngài đại tá Aureliano
Buendía được kể từ ngay chương đầu đến khi ngài
mất ở chương thứ mười ba, và các chương còn lại
ngài đại tá vẫn còn xuất hiện. Hiện lên ở phần đầu tác
phẩm là hình ảnh lúc còn thơ bé được cha dẫn đi xem
nước đá, cuộc đời của đại tá dần hiện lên rõ hơn qua
các sự kiện trong chính cuộc đời ngài, qua hồi ức của
bản thân ngài và qua hồi ức của những người xung
quanh. Cuộc đời cô đơn của ngài được dẫn lại theo
kiểu hồi cố và cuộc đời chinh chiến thì tái hiện theo
lối biên niên và cả hai đều có sự đan xen nhiều điểm
nhìn từ nhiều người và của chính một người. Tác giả
cho rằng từ khi sinh ra thì đại tá đã mang trong mình
nỗi cô đơn và lặng lẽ bởi “tiếng khóc từ trong bụng
mẹ” và “đôi mắt mở thao láo” của ngài. Với Úrsula
thì lại cho rằng đó không phải là một dấu hiệu của
tài năng nói giọng bụng hay tiên tri mà là sự bất lực
trước tình yêu. Nhân vật Remedios Người Đẹp được
G.G. Marquez xây dựng là người không thuộc thế giới
trần tục. “Cho đến nay, khi cô đã quá tuổi dậy thì khá
lâu rồi, Santa Sofía de la Piedad vẫn còn phải tắm và
mặc quần áo hầu cô, và ngay cả khi cô đã có ý thức
về mình rồi, bà vẫn cứ phải để mắt, canh chừng kẻo
cô lấy cứt mình vẽ những con vật lên tường nhà”. Thế
nhưng, đại tá Aureliano Buendía lại có cái nhìn khác
về Remedios Người Đẹp, ngài cho rằng không phải
cô là người chậm phát triển trí não như mọi người
vẫn nghĩ mà cô như “người vừa mới trở về sau hai
mươi năm lăn lộn trong chiến tranh”. Úrsula thì lại
cho rằng đó là ơn của Thượng đế vì đã cho gia đình
bà một người con gái trong trắng, bà quyết tâm bảo
vệ cô gái tránh khỏi những cám dỗ thế tục.
Nhân vật Delgadina trong Hồi ức về những cô
gái điếm buồn của tôi được tạo nên qua cách nhìn trái
ngược của “tôi” và bà chủ nhà chứa Rosa Cabarcas.
Trong ánh mắt của “tôi” thì Delgadina là một cô bé
nghèo, đáng thương và tội nghiệp nhưng với tư cách
là chủ nhà chứa thì Rosa Cabarcas chỉ xem cô bé là
công cụ đổi chác nhằm giúp bà kiếm tiền. Nếu Nhà
báo già trân trọng, yêu thương Delgadina, xem cô như
một công chúa thì Rosa Cabarcas coi cô như một món
hàng, xem những cuộc hẹn hò của Nhà báo già chỉ
đơn thuần như những cuộc mua bán ái tình. Có thể
khẳng định rằng cách nhìn của Nhà báo già và Rosa
Cabarcas trái ngược nhau trong cùng một vấn đề cho
thấy sự khác nhau về mặt tư tưởng, tình cảm. Vì Nhà
báo già đang nhìn dưới góc độ của một người đang yêu
say đắm và khát khao hạnh phúc nên ông trân trọng
cô gái; còn bà chủ nhà chứa có cái nhìn của một kẻ
buôn người nên dưới đôi mắt tinh đời của bà ta chỉ
thấy được giá trị khác nhau của các “món hàng”. Dưới
góc nhìn của người bà thì Eréndira trong Chuyện buồn
không thể tin được của Eréndira ngây thơ và người
bà bất lương là một người cháu nhưng thực chất cô
bé là một nô lệ và món hàng mua bán để trừ nợ cho bà
ta. Ngược lại, trong khi các khách làng chơi tìm đến
cô bé chưa thành niên vì mục đích xác thịt, họ xem
Eréndira như một thứ mua vui thì dưới ánh nhìn của
Uylix, cô bé là một người bạn, một người yêu khiến
chàng động lòng và muốn giải cứu cuộc đời cô.
Trong cùng một điểm nhìn, cách nhìn nhận về
nhân vật dành cho nhân vật cũng khác đi theo thời
gian. Úrsula thấu hiểu người con của mình, cụ hiểu
lí tưởng mà Aureliano Buendía theo đuổi. Tuy vậy,
mỗi lần bà đưa ra nhận định nào đó về đại tá lại có
sự khác nhau. “Vào thời gian cụ chuẩn bị cho José
Arcadio đi thi, cụ đã tóm lược lại cuộc sống gia đình
Nhìn chung, ở một phương diện nào đó, cách
nhìn của con người chịu sự chi phối bởi tuổi tác, công
việc, địa vị,... họ có thể lấy cách nghĩ chủ quan để áp
đặt vào nhân vật. Tuy nhiên, theo thời gian, mỗi đánh
giá, phán xét về nhân vật sẽ có sự thay đổi, nhìn nhận
từ ngày thành lập làng Macondo, và đã hoàn toàn thay lại và dù cho cách nhìn đa diện hay phiến diện thì tất
đổi ý kiến về đám con cháu của mình. Cụ nhận thấy thảy đều nằm ở chủ ý của nhà văn. Việc khảo sát nhân
không phải như mình tưởng, vì cuộc chiến tranh tàn vật qua góc nhìn của nhân vật khác, một phần giúp
bạo mà đại tá Aureliano Buendía đánh mất tình cảm người đọc có cái nhìn đa chiều hơn về bản chất một
gia đình, mà thật ra ngài chưa hề yêu mến ai, ngay cả con người, mặt khác nhằm khám phá ra dụng ý cũng
đối với Remedios - người vợ của ngài, hoặc đối với vô như quan niệm nghệ thuật về con người của nhà văn.
82
Tạp chí Khoa học Đại học Đồng Tháp, Tập 11, Số 1, 2022, 73-83
4. Kết luận
nhanvanblog.com/bai-viet/thai-ha-luan-van/
ton-ngo-khong-hinh-tuong-anh-hung-mang-
nguyen-vong-li-tuong-2.html.
Nghệ thuật xây dựng nhân vật góp phần tạo nên
sự hoàn chỉnh của một tác phẩm văn chương. Qua
hình tượng nhân vật người đọc có thể khám phá ra Lê Huy Bắc. (2009). Chủ nghĩa hiện thực huyền
nhiều tầng ý nghĩa cũng như giá trị của tác phẩm. Với
ngòi bút tinh tế và sắc sảo, G.G. Marquez đã thành
công khi tạo ra một thế giới nhân vật đa dạng trong
các sáng tác của mình, với những biểu hiện về ngoại
hình (được đặc tả rõ nét hoặc phác họa những nét
đặc biệt ấn tượng), hành động, ngôn ngữ (đối thoại
và độc thoại), tâm lí trong số yếu tố tâm lí được thể
hiện rõ nét đầy sống động trong sự phức tạp và tổng
hòa, cách nhìn của nhân vật này dành cho nhân vật
khác. Qua tìm hiểu nghệ thuật xây dựng nhân vật,
người đọc có thể nhận thấy những tâm tư, nguyện
vọng cùng quan điểm nghệ thuật về con người của
nhà văn được gián tiếp thể hiện. Đó là thế giới tinh
thần của con người bị tổn thương đang sa lạc vào mê
hồn trận do chính họ dựng nên. Việc khảo sát nghệ
thuật xây dựng nhân vật trong một số tác phẩm tiêu
biểu của G.G. Marquez sẽ giúp cho độc giả thấy được
nhà văn là người có khả năng nắm bắt tài tình những
ý nghĩ, tình cảm sâu kín của con người và diễn tả nó
một cách sinh động.
ảo và Gabriel Garcia Marquez. Hà Nội: NXB
Giáo dục.
Nguyễn Thị Hảo. (2017). Đặc điểm thi pháp tiểu
thuyết G. Marquez. Trường Đại học Khoa học
Xã hội và Nhân văn, Việt Nam.
Phạm Ngọc Hiền. (2019). Thi pháp học. Thành phố
Hồ Chí Minh: NXB Tổng hợp Thành phố Hồ
Chí Minh.
Phan Tuấn Anh. (2015). Gabriel García Márquez
và nỗi cô đơn huyền thoại. Hà Nội: NXB
Văn học.
Phương Lựu. (2012). Lý thuyết văn học hậu hiện đại.
Hà Nội: NXB Đại học Sư phạm.
Pôxpêlôp, G.N. (1998). Dẫn luận nghiên cứu văn học
(Trần Đình Sử, Lại Nguyên Ân và Lê Ngọc Trà
dịch). Hà Nội: NXB Giáo dục. (Quyển sách gốc
được xuất bản năm 1976).
Trần Đình Sử. (2017). Dẫn luận thi pháp học văn
học. Hà Nội: NXB Đại học Sư phạm.
Tài liệu tham khảo
Vương Trung Hiếu. (Ngày 06 tháng 5 năm 2008).
Con người trong tác phẩm văn chương. Văn hóa.
php?comp=tacpham&action=detail&id=7949.
Đỗ Thái Hà. (Ngày 19 tháng 4 năm 2018). Hình tượng
Tôn Ngộ Không trong Tây Du Kí của Ngô Thừa
Ân. Nhanvanblog.com. Truy cập từ https://
83
11 trang
27900
Free
Bạn đang xem tài liệu "Nghệ thuật xây dựng nhân vật của Gabriel Garcia Marquez qua một số tác phẩm tiêu biểu", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- nghe_thuat_xay_dung_nhan_vat_cua_gabriel_garcia_marquez_qua.pdf
