Chất điện ảnh trong tiểu thuyết Cuộc chiến đi qua của Kanta Ibragimov
84
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
CHẤT ĐIỆN ẢNH TRONG TIỂU THUYẾT
CUỘC CHIẾN ĐI QUA CỦA KANTA IBRAGIMOV
Nguyꢀn Thꢁ Thuý1
Trưꢀng Đꢁi hꢂc Sư phꢁm Hà Nꢃi
Tóm tꢄt: Kanta Ibragimov là nhà văn ngưꢀi Chechnya hiꢅn ñang rꢆt nꢇi tiꢈng trên văn
ñàn Nga ñương ñꢁi. "Cuꢃc chiꢈn ñi qua" là mꢃt trong nhꢉng cuꢊn tiꢋu thuyꢈt nꢇi tiꢈng
cꢌa ông. Tác phꢍm viꢈt vꢎ vùng ñꢆt Chechnya và nhꢉng vùng lãnh thꢇ khác thuꢃc Liên
bang Nga trong suꢊt chiꢎu dài thꢈ kꢏ XX. Bài viꢈt sau tꢐp trung tìm hiꢋu vꢆn ñꢎ chꢆt ñiꢅn
ꢑnh trong cuꢊn tiꢋu thuyꢈt vꢒi các phương diꢅn như: hình ꢑnh, âm thanh và montage.
Đây là mꢃt yꢈu tꢊ ñã góp phꢓn làm nên giá trꢔ và thành công cho tác phꢍm.
Tꢕ khoá: Kanta Ibragimov, Cuꢃc chiꢈn ñi qua, chꢆt ñiꢅn ꢑnh.
1. Mꢂ ĐꢃU
Trên văn ñàn Nga ñương ñꢀi, Kanta Ibragimov là cây bút chuyên viꢁt tiꢂu thuyꢁt
ngưꢃi Chechnya khá nꢄi tiꢁng. Minh chꢅng cho tài năng văn hꢆc cꢇa K. Ibragimov hai lꢈn
nhà văn ñưꢉc ñꢊ cꢋ vào giꢌi thưꢍng Nobel văn hꢆc năm 2010 và 2012.
Cuꢃc chiꢈn ñi qua (1999) là cuꢎn tiꢂu thuyꢁt ñꢈu tay ñã giúp K. Ibragimov ñꢀt giꢌi
thưꢍng Quꢎc gia Liên bang Nga vꢊ văn hꢆc nghꢏ thuꢐt (năm 2003). Qua tác phꢑm, ngưꢃi
ñꢆc có thꢂ cꢌm nhꢐn trꢆn vꢒn nhꢓng tꢔn bi kꢕch xꢌy ra tꢀi Chechnya và các vùng ñꢔt khác
thuꢖc Liên bang Nga tꢗ nhꢓng năm 20 cho ñꢁn tꢐn giꢓa thꢐp niên 90 cꢇa thꢁ kꢘ XX. Bên
cꢀnh ñó, thiên truyꢏn còn giàu tinh thꢈn nhân văn vꢙi cꢌm hꢅng ngꢉi ca sꢅc sꢎng bꢔt diꢏt
cꢇa con ngưꢃi, nhꢔt là các dân tꢖc thiꢂu sꢎ cùng bꢌn sꢚc thiên nhiên, văn hoá vô cùng ñꢛc
sꢚc cꢇa vùng ñꢔt Kavkaz giàu ñꢒp. Tꢔt cꢌ nhꢓng thông ñiꢏp tư tưꢍng này ñã ñưꢉc K.
Ibragimov chuyꢂn tꢌi thông qua mꢖt phương thꢅc nghꢏ thuꢐt ñꢖc ñáo ꢜ ñó là sꢋ dꢝng ngôn
ngꢓ ñiꢏn ꢌnh trong khám phá, phꢌn ánh ñꢃi sꢎng và con ngưꢃi. Bài viꢁt này tꢐp trung phân
tích chꢔt ñiꢏn ꢌnh trong Cuꢃc chiꢈn ñi qua tꢗ mꢖt sꢎ phương diꢏn tiêu biꢂu, dꢞ nhꢐn thꢔy:
hiꢏu ꢅng và kꢁt quꢌ cꢇa viꢏc sꢋ dꢝng hình ꢌnh, âm thanh và kꢟ thuꢐt montage.
1
Nhꢐn bài ngày 05.05.2016; gꢋi phꢌn biꢏn và duyꢏt ñăng ngày 24.05.2016
Liên hꢏ tác giꢌ: Nguyꢞn Thꢕ Thuý; Email: [email protected]
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 5/2016
85
2. NꢄI DUNG
2.1. Hình ꢅnh
Mꢠi loꢀi hình nghꢏ thuꢐt ñꢊu có mꢖt ngôn ngꢓ riêng. Nꢁu ngôn ngꢓ cꢇa hꢖi hoꢀ, ñiêu
khꢚc là màu sꢚc, ñưꢃng nét, hình khꢎi...; cꢇa âm nhꢀc là âm thanh, giai ñiꢏu; cꢇa sân khꢔu
là lꢃi thoꢀi và diꢞn xuꢔt cꢇa diꢞn viên... thì ñiꢏn ꢌnh trưꢙc hꢁt "nói" bꢡng hình ꢌnh hay
khuôn hình (cadre). Đꢛc trưng cꢇa ñiꢏn ꢌnh chính là sꢢ cꢝ thꢂ hoá, hiꢏn thꢢc hoá mꢆi
thông ñiꢏp tư tưꢍng bꢡng hàng loꢀt các hình ꢌnh hay khuôn hình mang nhꢓng thuꢖc tính
riêng biꢏt, tiêu biꢂu cꢇa nghꢏ thuꢐt màn bꢀc ñꢂ phân biꢏt vꢙi chính nhꢓng loꢀi hình nghꢏ
thuꢐt cũng "nói" bꢡng hình ꢌnh như hꢖi hoꢀ hay nhiꢁp ꢌnh.
Cuꢃc chiꢈn ñi qua là cuꢎn tiꢂu thuyꢁt giàu chꢔt ñiꢏn ꢌnh trưꢙc hꢁt chính là bꢍi nhꢓng
trang văn sꢋ dꢝng ñꢐm ñꢖc bút pháp miêu tꢌ (description) ꢜ ñiꢊu không phꢌi tác phꢑm văn
hꢆc nào cũng có. Lꢎi viꢁt giàu hình ꢌnh, truyꢊn tꢌi nꢖi dung, ꢑn ý thông qua hình ꢌnh khiꢁn
cho tác phꢑm cꢇa K. Ibragimov mang phong cách tꢢ sꢢ ñꢛc trưng kiꢂu ñiꢏn ꢌnh ꢜ tꢢ sꢢ
bꢡng hình ꢌnh. Quan trꢆng hơn là cách nhà văn kiꢁn tꢀo, xꢋ lý hình ꢌnh trong cuꢎn tiꢂu
thuyꢁt có nhiꢊu ñiꢂm khá tương ñꢣng, gꢈn gũi vꢙi cách kiꢁn tꢀo, xꢋ lý khuôn hình cꢇa
ñiꢏn ꢌnh.
Thꢗ nhꢆt, nꢁu trong hꢖi hoꢀ hay nhiꢁp ꢌnh, hình ꢌnh thưꢃng có tính chꢔt mꢖt ñiꢂm
nhìn thì trong ñiꢏn ꢌnh, do nhà quay phim luôn ñꢂ camera "bay nhꢌy" linh hoꢀt ꢍ nhiꢊu cꢢ
li, góc ñꢖ khác nhau, nên khuôn hình luôn có tính chꢔt ña ñiꢂm nhìn vꢙi nhiꢊu cꢤ cꢌnh
phong phú như: ñꢛc tꢌ, cꢐn cꢌnh, trung cꢌnh, toàn cꢌnh, viꢞn cꢌnh. Xem mꢖt bꢖ phim là ta
ñang ñưꢉc xem hàng loꢀt các loꢀi cꢌnh, các loꢀi khuôn hình phong phú, ña dꢀng. Trong
Cuꢃc chiꢈn ñi qua, K. Ibragimov cũng ñã kiꢁn tꢀo rꢔt nhiꢊu loꢀi cꢌnh, loꢀi khuôn hình nhꢃ
viꢏc ñꢂ ngưꢃi kꢂ chuyꢏn ꢍ ngôi thꢅ ba liên tꢝc di chuyꢂn ñiꢂm nhìn vꢊ ñꢎi tưꢉng. Mꢠi cꢤ
cꢌnh ñꢊu phát huy triꢏt ñꢂ khꢌ năng tꢢ sꢢ ñꢛc thù cꢇa nó vꢊ quá khꢅ, lꢕch sꢋ, hiꢏn thꢢc,
con ngưꢃi...
Có thꢂ thꢔy ꢍ Cuꢃc chiꢈn ñi qua nhꢓng khuôn hình ñꢖc tꢑ, cꢐn cꢑnh ꢜ mꢖt cꢤ cꢌnh rꢔt
ñưꢉc ñiꢏn ꢌnh ưa chuꢖng. Khuôn hình ñꢛc tꢌ xuꢔt hiꢏn khi ꢎng kính camera tiꢁn sát lꢀi ñꢎi
tưꢉng, quay tꢘ mꢥ, ñꢎi tưꢉng ñưꢉc phóng to, chiꢁm gꢈn hꢁt diꢏn tích khuôn hình vꢙi mꢝc
ñích nhꢔn mꢀnh, tô ñꢐm, chuyꢂn tꢌi mꢖt ꢑn ý nào ñó. Hꢆc tꢐp ñiꢏn ꢌnh, K. Ibragimov tꢀo
nên nhiꢊu khuôn hình ñꢛc tꢌ, cꢐn cꢌnh hàm chꢅa bao dꢝ ý nghꢏ thuꢐt. Khuôn hình ñꢛc tꢌ
ñôi chân Tsanka cho thꢔy tưꢃng tꢐn nhꢓng khꢄ ꢌi, khꢚc nghiꢏt mà chàng và các tù nhân
khác phꢌi trꢌi qua trên con ñưꢃng ñi ñày: "Anh quꢘng ñôi ꢌng ñã há mõm phꢑi buꢃc giây
nhꢙ chꢚng chꢔt cꢌa mình ñi. Đôi chân xây xát ñꢈn tꢗa máu, các kꢛ chân ñꢓy nhꢉng ꢇ
nhiꢜm trùng" [1, tr. 258]. Lꢎi zoom cꢐn cꢌnh ñã bꢚt gꢆn vô sꢎ nhưꢉc ñiꢂm trên cơ thꢂ bà
86
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
vꢉ ông Magomedaliev: "Tꢕ cái cꢇ áo xꢝ rꢃng có thꢋ nhìn thꢆy phꢓn trên cꢌa bꢃ ngꢞc ñã
nhăn nheo và chꢑy sꢅ cꢌa bà, dưꢒi cái nách ñã ñưꢙc cꢁo rꢆt kꢟ là mꢃt lꢒp da căng mꢠ hiꢅn
rõ nhꢉng vꢅt chân lông màu nâu như sóng lưꢙn. Mái tóc lưa thưa, nhưng ñen nhánh nhꢀ
thuꢊc nhuꢃm phꢌ loà xoà xuꢊng khuôn mꢖt màu bánh mꢐt, dưꢒi mꢄt hiꢅn rõ mꢃt quꢓng
thâm màu tím do ñêm qua ñã uꢊng rưꢙu" [1, tr. 500]. Bꢡng cꢐn cꢌnh, chân dung bà vꢉ ông
Magomedaliev hiꢏn lên ñꢈy chꢔt biꢁm hoꢀ, nꢢc cưꢃi vꢙi nhꢓng nét xꢔu xí, thô kꢏch, già
nua, xꢔu mã. Cách ăn vꢐn, trang ñiꢂm vꢝng vꢊ, thꢐm chí lꢎ lăng kꢏch cꢤm. Cꢐn cꢌnh làm
toát lên ngꢝ ý mꢥa mai, châm biꢁm sâu sꢚc nhꢓng kꢦ ăn trên ngꢣi chꢎc giꢓa lúc bao ngưꢃi
dân thưꢃng khác còn ñang chꢕu ñói khát, bꢕ dꢐp vùi.
Đáng chú ý là loꢀi khuôn hình ñꢛc tꢌ, cꢐn cꢌnh nhꢓng ñưꢃng nét, cꢋ ñꢖng, biꢁn ñꢄi
trên gương mꢛt ngưꢃi diꢞn viên – mꢖt phương thꢅc ñꢛc thù, ñꢖc ñáo cꢇa nghꢏ thuꢐt ñiꢏn
ꢌnh nhꢡm thꢂ hiꢏn nhꢓng cao trào tâm lý, nhꢓng xung ñꢖt, căng thꢧng, giꢡng xé hay nhꢓng
xao ñꢖng nhꢒ nhàng ñang diꢞn ra sâu kín trong nꢖi tâm con ngưꢃi. Trong Cuꢃc chiꢈn ñi
qua, K. Ibragimov vꢐn dꢝng triꢏt ñꢂ kiꢂu khuôn hình ñꢛc tꢌ này ñꢂ khꢚc hoꢀ sâu sꢚc tâm lý,
nhꢓng cung bꢐc tình cꢌm bên trong nhân vꢐt. Tꢗ ñiꢂm nhìn ꢜ góc quay camera chính diꢏn,
tiꢏm cꢐn, gương mꢛt Kesyrt hiꢏn lên rꢔt cꢝ thꢂ, chi tiꢁt: "máu hai bên thái dương chꢁy rꢓn
rꢐt, hai má càng ꢡng ñꢢ, ñôi môi thꢄm nhô ra bꢞc bꢃi, cꢖp mꢄt ñen, không biꢈt có phꢑi vì
chói hay vì nguyên nhân nào khác hơi nheo nheo và ươn ưꢒt" [1, tr. 47] cho thꢔy tâm trꢀng
ñꢈy khó chꢕu, ꢔm ꢅc, tꢅc tưꢍi, tꢇi thân cꢇa Kesyrt khi lúc ñꢈu nàng bꢕ gꢀt ra ngoài lꢞ hꢖi ꢍ
Peskhoi ꢜ Lam. Đôi mꢚt biꢁt nói cꢇa Tsanka ñưꢉc ñꢛc tꢌ cũng ñã nói lên bao nꢠi niꢊm tâm
sꢢ chꢔt chꢅa trong lòng chàng. Đó là sꢢ sꢋng sꢎt, ngꢤ ngàng trưꢙc mꢖt Kesyrt xinh ñꢒp,
lꢖng lꢨy như vꢈng thái dương trong ngày lꢞ hꢖi khi "hàng lông mày nhưꢒn lên như cánh
chim ñꢔa bàng, mꢄt mꢣ to" [1, tr. 43]; là nꢠi ñau chꢅa chꢔt niꢊm căm thù dꢓ dꢖi khi chàng
tꢐn mꢚt chꢅng kiꢁn cꢌnh bꢆn phát xít bꢚn chꢁt ñꢅa em trai Basil: "cꢖp mꢄt sáng màu xanh
da trꢀi cꢌa Tsanka như sꢤm lꢁi, nhꢢ ñi, vꢚn vꢅn nhꢉng tia máu, xích lꢁi gꢓn nꢈp nhăn trên
gꢊc mũi" [1, tr. 477ꢜ 478]; là sꢢ bàng hoàng, thꢨn thꢃ, rꢝng rꢃi khi ñꢆc thư con trai báo tin
cꢌ nhà cùng dân làng bꢕ ñưa ñi Sibir: "chàng nhìn chꢚm chꢚm vào ngꢂn lꢡa ñèn dꢓu bꢚng
ánh mꢄt vô hꢥn" [1, tr. 490]...
Bên cꢀnh nhꢓng khuôn hình ñꢛc tꢌ, K. Ibragimov còn hꢆc ꢍ ñiꢏn ꢌnh lꢎi tꢢ sꢢ bꢡng
nhꢓng khuôn hình trung cꢑnh. Lꢔy con ngưꢃi làm trung tâm cꢇa khuôn hình, trung cꢌnh là
"quay con ngưꢀi tꢕ khoeo chân (ñꢓu gꢊi) trꢣ lên" [4, tr. 95]. Trong Cuꢃc chiꢈn ñi qua,
K.Ibragimov sꢋ dꢝng trung cꢌnh phꢈn nhiꢊu vào viꢏc khꢚc hoꢀ chân dung nhân vꢐt khiꢁn
hình ꢌnh nhân vꢐt hiꢏn lên ñꢈy ñꢛn, toàn diꢏn hơn so vꢙi khuôn hình ñꢛc tꢌ, ngưꢃi ñꢆc tri
nhꢐn không chꢥ là ngoꢀi hình mà còn là suy nghĩ, tính cách, tình cꢌm, sꢎ phꢐn... cꢇa mꢠi
nhân vꢐt. Hꢈu hꢁt chân dung cꢇa tꢔt cꢌ các nhân vꢐt trong tác phꢑm ñꢊu tꢗng ñưꢉc lꢖt tꢌ
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 5/2016
87
bꢡng trung cꢌnh. Chꢧng hꢀn như trung cꢌnh Basil sau khi anh ném chai chꢔt cháy tiêu diꢏt
xe tăng Đꢅc: "Chiꢈc xe tăng bꢊc lꢡa, nhưng ñúng lúc ꢆy mꢃt tràng tiꢋu liên quét vào giꢉa
ngꢞc, xuyên qua cái cơ thꢋ trai tráng, khꢢe mꢁnh cꢌa nó. Basil bꢐt ngưꢀi lên, mꢃt chân
khuꢦu xuꢊng, sau ñó cꢐu nꢄm chꢖt tay lꢁi, gưꢙng dꢐy, vươn ngưꢀi vꢎ phía trưꢒc như mꢃt
con thú, trꢕng mꢄt nhìn thꢘng vào cái chꢈt, không chút sꢙ hãi, khó nhꢂc bưꢒc thêm mꢃt
bưꢒc nꢉa, hét thꢐt to, khinh bꢧ quân thù" [1, tr. 477]. Qua trung cꢌnh, ta ñưꢉc tꢩ tưꢃng khí
phách anh dũng, quyꢁt sꢎng mái vꢙi quân thù cꢇa Basil. Trung cꢌnh ñã dꢢng nên tưꢉng ñài
ngưꢃi anh hùng cꢅu quꢎc biꢂu trưng cho lòng yêu nưꢙc sâu ñꢐm cùng sꢅc sꢎng quꢐt cưꢃng
cꢇa toàn thꢂ dân tꢖc Nga. Trung cꢌnh vꢊ chân dung Gustan khi gꢛp Tsanka làm ta liên
tưꢍng ñꢁn mꢖt ngưꢃi phꢝ nꢓ yêu lao ñꢖng, cꢈn mꢨn, tính tình mꢖc mꢀc, chꢔt phác, ñôn
hꢐu: "Tsanka nhìn cô gái và chꢧ thꢆy ñôi má ñꢢ ꢡng trên khuôn mꢖt gꢓy, cꢇ, hai tai, ñôi
bàn tay thô kꢅch, nꢗt nꢝ vì lao ñꢃng nꢖng nhꢂc ñang run run vì hꢥi hꢃp" [1, tr. 608]...
Trong ñiꢏn ꢌnh, khuôn hình toàn cꢑnh là khi "camera tiꢈn tꢒi gꢓn, tách mꢃt vài nhân
vꢐt ra khꢢi bꢊi cꢑnh lꢒn, hoꢖc mꢃt ñám ñông, cho ta thꢆy hꢂ tꢕ ñꢓu tꢒi chân. Bꢊi cꢑnh
ñưꢙc thu hꢨp làm nꢎn cho hành ñꢃng cꢌa nhân vꢐt" [4, tr. 93]. So vꢙi ñꢛc tꢌ, cꢐn cꢌnh và
trung cꢌnh thì toàn cꢌnh chính là chân dung toàn thân nhân vꢐt, phꢀm vi hiꢏn thꢢc ñưꢉc
phꢌn ánh ñã rꢖng lꢙn hơn. Trong Cuꢃc chiꢈn ñi qua, ta bꢚt gꢛp ñưꢉc rꢔt nhiꢊu toàn cꢌnh
giàu ý nghĩa: toàn cꢌnh lꢞ hꢖi ꢍ làng Peskhoi ꢜ Lam tái hiꢏn nꢁp sꢎng sinh hoꢀt tươi vui,
sôi nꢄi, tinh thꢈn lꢀc quan, yêu thích ca hát, nhꢌy múa cùng nhꢓng phong tꢝc văn hoá lꢞ
hꢖi ñꢛc sꢚc cꢇa ngưꢃi Chechnya, toàn cꢌnh ngôi nhà cꢇa bà Haza hé lꢖ cuꢖc sꢎng mꢖc
mꢀc, dân dã cꢇa nhꢓng ngưꢃi lao ñꢖng nghèo, lương thiꢏn... Trung tâm là nhꢓng toàn cꢌnh
vꢊ nhân vꢐt. Chꢧng hꢀn toàn cꢌnh nhꢓng cꢋ chꢥ luꢎng cuꢎng, vꢝng vꢊ cꢇa Kesyrt trong lꢈn
ñꢈu gꢛp Salakh ñã phơi bày tình cꢌm ñꢚm ñuꢎi, mê say ñꢁn như ngây dꢀi trưꢙc chàng trai
trꢦ ꢍ nàng: "cô mꢣ to mꢄt, chꢒp chꢒp liên tꢩc, rꢥi ñi chân ñꢆt, ñꢓu tóc chưa chꢑi, mꢖc mꢪi
chiꢈc áo cánh, lꢖng lꢛ bưꢒc ra ngoài và ñꢗng chꢈt lꢖng nhìn chàng trai như bꢔ bꢢ bùa mê"
[1, tr. 54]...
Rꢔt dꢞ ñꢂ chꢥ ra thêm trong Cuꢃc chiꢈn ñi qua nhꢓng khuôn hình toàn cꢌnh sinh ñꢖng,
nén dꢣn trong nó là nhiꢊu thông ñiꢏp tư tưꢍng quan trꢆng như cꢌnh Haron cưꢤng hiꢁp
Kesyrt, cꢌnh Dikhant ôm chꢛt ñꢅa con trai Deny sꢚp chꢁt vào lòng hay cꢌnh Tsanka vùng
vꢨy trong dòng nưꢙc lũ cuꢎi tác phꢑm...
Nói tꢙi khuôn hình trong ñiꢏn ꢌnh còn là nói tꢙi viꢜn cꢑnh hay ñꢁi viꢜn cꢑnh. Lúc này,
chiꢁc camera ñưꢉc ñꢑy ra xa, thu lꢔy mꢖt phꢀm vi hiꢏn thꢢc rꢔt rꢖng lꢙn. Trong Cuꢃc
chiꢈn ñi qua, K. Ibragimov khai thác, kiꢁn tꢀo nhꢓng khuôn hình viꢞn cꢌnh / ñꢀi viꢞn cꢌnh
nhꢡm phꢌn ánh hiꢏn thꢢc cuꢖc sꢎng bên ngoài ꢍ tꢈm bao quát, vĩ mô, chuyꢂn tꢌi ñꢁn ngưꢃi
ñꢆc nhiꢊu dꢝ ý nghꢏ thuꢐt phong phú. Nhꢓng viꢞn cꢌnh vꢊ thiên nhiên hay cuꢖc sꢎng sinh
88
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
hoꢀt ꢍ vùng Bꢚc Kavkaz xuꢔt hiꢏn trong các trang 41, 53, 69, 131... ñã tái hiꢏn sꢢ thơ
mꢖng, xinh ñꢒp cꢇa cꢌnh sꢚc và nꢁp sꢎng yên bình nơi ñây. Viꢞn cꢌnh mô tꢌ cuꢖc chiꢁn
giꢓa Hꢣng quân Liên Xô vꢙi phát xít Đꢅc (trang 472) ñã cho thꢔy toàn bꢖ cꢝc diꢏn căng
thꢧng, cân não giꢓa hai phe trên chiꢁn trưꢃng, tꢗ ñó làm nꢄi bꢐt lên sꢢ gan dꢀ, kiên cưꢃng
cꢇa các chiꢁn sĩ Hꢣng quân; viꢞn cꢌnh làng Duts ꢜ khote bꢕ cày xꢙi, biꢁn dꢀng trong con
mꢚt quan sát cꢇa Tsanka tꢗ vꢕ trí ñꢅng trên mꢩm ñá cao (trang 562) ñã gꢉi trong anh nꢠi
ñau, chuyꢂn tꢌi ñꢁn ngưꢃi ñꢆc bꢅc thông ñiꢏp vꢊ quy luꢐt vꢐn ñꢖng, biꢁn ñꢄi không ngꢗng
cꢇa cuꢖc sꢎng...
Có thꢂ thꢔy, mꢠi loꢀi cꢌnh ñꢊu có nhꢓng thꢁ mꢀnh tꢢ sꢢ nhꢔt ñꢕnh. Nꢁu ñꢛc tꢌ, cꢐn
cꢌnh, trung cꢌnh, toàn cꢌnh có lꢉi thꢁ phꢌn ánh hiꢏn thꢢc ꢍ tꢈm vi mô ꢜ hiꢏn thꢢc ñꢃi sꢎng
tâm lý, tình cꢌm bên trong con ngưꢃi thì viꢞn cꢌnh / ñꢀi viꢞn cꢌnh lꢀi nꢄi bꢐt vꢊ khꢌ năng
khám phá, tiꢁp cꢐn hiꢏn thꢢc vĩ mô ꢜ hiꢏn thꢢc cuꢖc sꢎng ꢍ bên ngoài. Cuꢃc chiꢈn ñi qua
giꢎng như mꢖt bꢖ phim sꢋ dꢝng tꢄng hꢉp, ñꢣng thꢃi và luân phiên nhiꢊu loꢀi cꢌnh, loꢀi
khuôn hình nên có sꢅc khái quát rꢖng lꢙn vê hiꢏn thꢢc, con ngưꢃi, tiꢁp cꢐn ñꢃi sꢎng bꢡng
cái nhìn ña chiꢊu, ña diꢏn.
Thꢗ hai, nꢁu hình ꢌnh trong hꢖi hoꢀ hay nhiꢁp ꢌnh là nhꢓng hình ꢌnh tĩnh tꢀi, bꢔt
ñꢖng, bꢕ ñóng băng trên giꢔy thì "hình ꢑnh chuyꢋn ñꢃng. Đó là ngôn ngꢉ chꢌ yꢈu cꢌa ñiꢅn
ꢑnh, mà không mꢃt loꢁi hình nào khác sꢡ dꢩng" [4, tr. 13]. Tính chꢔt ñꢃng cꢇa khuôn hình
ñiꢏn ꢌnh cũng thꢂ hiꢏn rõ trong nhꢓng hình ꢌnh miêu tꢌ ꢍ Cuꢃc chiꢈn ñi qua. Nó khiꢁn cho
hiꢏn thꢢc cuꢖc sꢎng, hình tưꢉng con ngưꢃi ñưꢉc phꢌn ánh hiꢏn lên ñꢈy ꢔn tưꢉng, giàu sꢅc
ám ꢌnh, hình thành nên trong tác phꢑm kiꢂu khuôn hình nghe ꢜ nhìn vꢙi lꢎi tiꢁp nhꢐn trꢢc
quan, trꢢc tiꢁp ꢍ ngưꢃi ñꢆc giꢎng như cách khán giꢌ tiꢁp nhꢐn mꢖt bꢖ phim. Nhꢓng yꢁu tꢎ
làm nên tình chꢔt "ñꢖng" cho mꢠi khuôn hình trong Cuꢃc chiꢈn ñi qua là "diꢞn xuꢔt" cꢇa
nhân vꢐt. Nhân vꢐt ñi lꢀi, hành ñꢖng, thao tác, thay ñꢄi nét mꢛt... liên tꢝc. Thêm vào ñó là
hiꢏu ꢅng âm thanh, ánh sáng... cùng tương tác, hꢠ trꢉ. Chꢧng hꢀn như khuôn hình vꢊ bà
Soby (trang 519) tꢗ lúc bà vung dao ñoꢀt mꢀng tên lính ñã nhꢨn tâm bꢚn chꢁt con trai bà
cho ñꢁn lúc ngưꢃi phꢝ nꢓ ꢔy nꢡm xuꢎng rꢔt sꢎng ñꢖng, cꢝ thꢂ, giàu sꢅc ám ꢌnh bꢍi loꢀt cꢋ
chꢥ, hành ñꢖng mꢀnh mꢪ, quyꢁt liꢏt, kꢕch tính cꢇa ngưꢃi phꢝ nꢓ Chechnya: ñꢗng yên, hét
lên, run bꢄn lên trong cơn kích ñꢃng, bꢐt cưꢀi ha hꢑ, ngã vꢐt xuꢊng, căng ngưꢀi ra, hai tay
xoãi sang hai bên, bꢍi nét mꢛt lꢖ rõ cꢌm xúc: nꢩ cưꢀi ñꢂng lꢁi trên khuôn mꢖt dính ñꢓy
máu ngưꢀi khác, cái miꢅng móm mꢣ rꢃng chꢧ còn lꢁi bꢊn chiꢈc răng sâu... Phꢌi nói rꢡng,
ngòi bút giàu chꢔt tꢀo hình cꢇa nhà văn ñã cꢔp cho diꢞn viên ꢜ nhân vꢐt bà Soby nhꢓng
"ñꢖng tác diꢞn xuꢔt" rꢔt có thꢈn, qua ñó lꢖt tꢌ ñꢚc ñꢕa mꢆi cao trào cꢌm xúc ꢍ nhân vꢐt này:
là nꢠi ñau khꢄ tꢖt cùng vì mꢔt con, là lòng căm thù ñã hoá thành hành ñꢖng phꢌn kháng dꢓ
dꢖi vꢙi tên lính tàn ác, là cꢌm giác mãn nguyꢏn, thanh thꢌn sau khi ñã trꢌ xong món nꢉ
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 5/2016
89
máu giúp con trai... Hiꢏu ꢅng âm thanh (tiꢁng cưꢃi ha hꢌ cꢇa bà Soby), ánh sáng (ánh sáng
lꢔp lánh cꢇa lưꢤi dao, ánh nꢚng mꢛt trꢃi) cùng nhꢓng gam màu tương phꢌn (màu ñꢩ cꢇa
máu, màu trꢚng cꢇa tuyꢁt) cũng tham gia hꢠ trꢉ, chꢀm khꢚc khiꢁn khuôn hình vꢊ nhân vꢐt
thêm sꢎng ñꢖng, ꢔn tưꢉng, có da thꢕt, thꢈn sꢚc chꢅ không bꢕ khô cꢅng, ñóng băng. Nhân
vꢐt như bưꢙc tꢗ trang giꢔy ra ngoài ñꢃi, hiꢂn hiꢏn ngay trưꢙc mꢚt ngưꢃi ñꢆc. Toàn cꢌnh
ngưꢃi phꢝ nꢓ già nua nhưng hành ñꢖng rꢚn rꢩi ñꢂ thꢢc thi lꢪ công lý, công bình ñã trꢍ
thành mꢖt ꢑn dꢝ ám ꢌnh, mꢖt biꢂu tưꢉng ñꢚt giá cho nꢠi thꢎng khꢄ cũng như ý chí nꢖi tâm
mꢀnh mꢪ cꢇa dân tꢖc Chechnya trong cơn bão táp lꢕch sꢋ thꢃi ñꢀi.
Bên cꢀnh ñó, chính viꢏc sꢋ dꢝng luân phiên nhiꢊu cꢤ cꢌnh do sꢢ thay ñꢄi liên tꢝc ñiꢂm
nhìn ꢜ vꢕ trí camera trong suꢎt chiꢊu dài tác phꢑm như ñã nói cũng tꢀo nên tính chꢔt "ñꢖng"
cho cꢌ dãy khuôn hình. Cuꢃc chiꢈn ñi qua có cꢔu trúc giꢎng như mꢖt bꢖ phim: các cꢌnh
quay, các loꢀi khuôn hình khác nhau ñưꢉc chiꢁu lꢈn lưꢉt tꢗ ñꢈu cho tꢙi khi kꢁt thúc.
Có thꢂ thꢔy, tꢢ sꢢ nhiꢊu ñiꢊu vꢊ quá khꢅ, lꢕch sꢋ, chiꢁn tranh, sꢎ phꢐn, tâm lý, tính
cách nhân vꢐt, thiên nhiên, ñꢃi sꢎng sinh hoꢀt... thông qua loꢀt khuôn hình ñꢖng, nhiꢊu
kích cꢤ ꢜ ñó rõ ràng là phong cách tꢢ sꢢ ñꢛc trưng cꢇa nghꢏ thuꢐt ñiꢏn ꢌnh ñã ñưꢉc
K.Ibrgimov vꢐn dꢝng hꢁt sꢅc khéo léo, tài tình trong tiꢂu thuyꢁt Cuꢖc chiꢁn ñi qua.
2.2. Âm thanh
Ngôn ngꢓ cꢇa ñiꢏn ꢌnh không chꢥ là hình ꢌnh mà còn là âm thanh. Điꢏn ꢌnh là kꢟ
thuꢐt sꢋ dꢝng âm thanh nhꢡm hꢠ trꢉ, làm tăng sꢅc biꢂu cꢌm cho khuôn hình, tꢀo bꢈu không
khí phù hꢉp vꢙi cꢌnh phim, gây kꢕch tính, mô tꢌ nhꢓng âm thanh ñꢃi sꢎng ñem lꢀi cꢌm
giác phim y như thꢐt, diꢞn tꢌ tinh tꢁ nꢖi tâm, tính cách nhân vꢐt hay khái quát chiꢊu sâu
triꢁt lý... Âm thanh quyꢁt ñꢕnh rꢔt lꢙn ñꢁn sꢢ thành bꢀi cꢇa mꢖt bꢖ phim. Nó quan trꢆng
ñꢁn nꢠi trong ñiꢏn ꢌnh nưꢙc ngoài có hꢧn chꢅc danh ñꢀo diꢞn âm thanh (Sounddesigner)
ñꢂ chꢥ ngưꢃi chuyên lo phꢈn kꢕch bꢌn âm thanh, âm nhꢀc cho mꢠi cꢌnh phim, tꢐp phim.
ꢫ Cuꢃc chiꢈn ñi qua, K. Ibragimov hꢆc tꢐp ñiꢏn ꢌnh cách kꢁt hꢉp giꢓa phꢈn hình vꢙi
phꢈn tiꢁng ñꢂ làm tăng sꢅc ám ꢌnh cho phꢈn hình, lꢣng ghép, chen vào phân cꢌnh miêu tꢌ
nhꢓng cung bꢐc âm thanh có giai ñiꢏu, tiꢁt tꢔu tương ꢅng vꢙi nꢖi dung, tính chꢔt, sꢚc thái
cꢇa phân cꢌnh ꢔy khiꢁn hiꢏu quꢌ biꢂu ñꢀt và sꢅc lay ñꢖng cꢇa phân cꢌnh tꢙi bꢀn ñꢆc ñưꢉc
nhân lên gꢔp ñôi.
Phân cꢌnh bà Haza qua ñꢃi ñưꢉc lꢣng ghép vꢙi chuꢠi âm thanh não nꢊ, rùng rꢉn: tiꢁng
Kesyrt gào khóc thꢑm thiꢈt, tiꢁng kêu chít chít cꢇa lũ dơi chao qua chao lꢀi rꢣi rúc ꢫ úc ꢫ
mꢃt con cú mèo rúc lên bꢚng mꢃt giꢂng ma quái, hoang dꢁi rꢥi lꢁi cưꢀi lên bꢚng mꢃt
giꢂng âm vang. Huc ꢫ huc... haꢫhaꢫha. ꢫ tiꢈng vang âm âm và ñꢃc ñꢔa cꢌa nó lan xa khꢄp
thung lũng [1, tr. 202]. Chuꢠi âm thanh như ñang phꢄ khúc nhꢀc hiꢁu não nꢊ, ai oán ñã
90
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
tăng thêm tính chꢔt thê lương, rꢈu rĩ cho cꢌnh tưꢉng chꢁt chóc vꢎn ñã hꢁt sꢅc buꢣn bã.
Ngưꢃi ñꢆc rơi nưꢙc mꢚt, thꢔy nhói ñau hơn trưꢙc sꢎ phꢐn éo le, nhiꢊu nghꢕch cꢌnh cꢇa bà
Haza bꢔt hꢀnh: cꢌ ñꢃi sꢎng chꢔt phác, ñôn hꢐu, cꢈn cù lao ñꢖng nhưng cuꢎi cùng lꢀi phꢌi
ngã quꢬ vì nhꢓng cú sꢎc tinh thꢈn quá lꢙn: chiꢁc cꢎi xay nưꢙc bao năm là nguꢣn sꢎng, là
ngưꢃi bꢀn tinh thꢈn vꢙi mꢒ con bà sꢚp bꢕ chính quyꢊn mꢙi xoá sꢄ ñꢂ nhưꢃng chꢠ cho
nhꢓng máy xay ñꢖc quyꢊn cꢇa nhà nưꢙc, miꢁng ăn sꢚp mꢔt, cái ñói ñã hiꢏn hꢓu trưꢙc
mꢛt... Âm thanh khiꢁn sꢢ ra ñi cꢇa ngưꢃi ñàn bà goá thêm ám ꢌnh, bi thương, cꢅa vào lòng
ñꢖc giꢌ cꢌm giác chua xót khi nghĩ vꢊ sꢎ phꢐn con ngưꢃi, ñꢛc biꢏt là tꢈng lꢙp lao ñꢖng
nghèo khꢄ trong làn sóng tꢐp thꢂ hoá diꢞn ra mꢀnh mꢪ ꢍ Chechnya thꢁ kꢘ trưꢙc.
Có lúc là bꢌn hoà tꢔu âm thanh nghe chói tai, hãi hùng bꢍi nhꢓng cung âm ñưꢉc ñꢑy
căng vꢊ cao ñꢖ, có tiꢁt tꢔu nhanh, mꢀnh, gꢔp gáp ñꢂ hꢠ trꢉ cho các phân cꢌnh mô tꢌ vꢊ
chiꢁn tranh. Trên ñưꢃng anh em nhà Arachaev hành quân ra mꢛt trꢐn chꢎng phát xít Đꢅc:
lũ ngꢞa hoꢑng loꢁn hí ꢓm ĩ, ngưꢀi bꢔ thương kêu khóc, mꢖt ñꢆt như nꢑy lên vì sꢗc ép cꢌa
bom, tiꢈng ñꢁn súng máy nꢇ giòn giã. Trong trꢐn huyꢁt chiꢁn ꢍ ngoꢀi ô Moskva giꢓa phe
Hꢣng quân vꢙi bꢆn phát xít: tiꢈng ñꢃng cơ xe tăng gꢓm rú ñiên cuꢥng, tiꢈng ñꢁn réo sát
bên tai [1, tr. 456]; tiꢁng hô vang cꢇa chꢥ huy trưꢍng ꢜ thiꢁu tá Nephedov "Xung phong!
Đánh giáp lá cà! Tiꢈn lên, anh em!" [1, tr. 467]; tiꢈng la hét ꢓm ꢓm; có khi chꢡi bꢒi ꢓm ĩ
bꢚng tiꢈng Chechnya [1, tr. 455] cꢇa nhꢓng chiꢁn sĩ Hꢣng quân... Hiꢏu ꢅng âm thanh giúp
lꢖt tꢌ hꢓu hiꢏu sꢢ cam go, khꢎc liꢏt, kꢕch tính trên chiꢁn trưꢃng cùng tâm lý căng như dây
chão cꢇa nhꢓng ngưꢃi lính. Nó ñã làm cho phân cꢌnh vꢊ chiꢁn trꢐn trꢍ nên thꢐt hơn, có
hꢣn hơn, khiꢁn bꢀn ñꢆc có cꢌm tưꢍng như chính mình cũng ñang ñưꢉc trꢢc tiꢁp trꢌi
nghiꢏm trong không gian chiꢁn tranh thꢢc sꢢ. Dưꢙi bàn tay K. Ibragimov, âm thanh biꢁn
hoá liên tꢝc vꢊ giai ñiꢏu, tiꢁt tꢔu ñꢂ thích ꢅng vꢙi nꢖi dung, tính chꢔt cꢇa phân cꢌnh, hꢠ trꢉ,
tăng cưꢃng sꢅc biꢂu ñꢀt và biꢂu cꢌm cho mꢠi khuôn hình.
Trong ñiꢏn ꢌnh, ñꢀo diꢞn hay có thꢇ pháp ñꢂ âm nhꢀc vang lên ꢍ nhꢓng khoꢌnh khꢚc
nhân vꢐt chìm vào suy tư, mơ mꢖng... Lúc này nhꢀc chính là tiꢁng nói bên trong nhân vꢐt,
góp phꢈn diꢞn tꢌ nꢖi tâm nhân vꢐt ñꢣng thꢃi tꢀo nên khoꢌng lꢛng trꢓ tình và nhꢓng dư ba
cho cꢌnh phim. Nhꢓng chú thích cꢇa ñꢀo diꢞn vꢊ tâm lý nhân vꢐt bꢡng lꢃi thuyꢁt minh hay
dòng phꢝ ñꢊ chꢀy trên màn ꢌnh khi ꢔy rꢔt có thꢂ ñem lꢀi sꢢ lꢖ liꢞu vô duyên, kém ý nhꢕ,
thay vào ñó "nơi nào lꢀi nói bꢆt lꢞc thì nơi ñó sꢬn sàng xuꢆt hiꢅn lꢀi nói hùng hꢥn: ñó là
âm nhꢁc" (Tchaikovsky) [4, tr. 125]. Thꢇ pháp ñiꢏn ꢌnh này ñưꢉc K. Ibragimov vꢐn dꢝng
tài tình trong nhꢓng ñoꢀn miêu tꢌ tâm lý nhân vꢐt. Sau khi biꢁt tin Kesyrt ñi lꢔy chꢣng,
Tsanka ngꢣi im lꢛng rꢔt lâu bên dòng nưꢙc, mꢚt ñꢩ hoe rꢣi mꢖt mình phi ngꢢa xuꢎng
thung lũng. Lúc này, mꢖt bài dân ca vꢙi âm ñiꢏu da diꢁt cꢅ văng vꢧng bên tai anh (trang
167 ꢜ 170). Lꢃi bài hát vꢗa nói vꢊ chàng kꢬ sĩ cô ñơn mꢖt mình phi ngꢢa trên núi vì ngưꢃi
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 5/2016
91
yêu ñã bꢕ ép gꢌ cho nhà giàu vꢗa hꢎi thúc chàng kꢬ sĩ hãy mau mau phi ngꢢa ñꢁn ñám cưꢙi
ñꢂ tìm ngưꢃi yêu. Đó chính là phép ꢑn dꢝ tinh tꢁ cho toàn bꢖ tâm trꢀng ñau khꢄ cùng
nhꢓng khao khát, ưꢙc muꢎn bꢔy giꢃ cꢇa chàng Tsanka. Âm nhꢀc hoà cùng tinh thꢈn nhân
vꢐt, làm sáng rõ nꢖi tâm sâu kín cꢇa nhân vꢐt và tꢀo cho phân cꢌnh nhꢓng dư ngân lꢚng
ñꢆng trong lòng ngưꢃi...
2.3. Montage
Bên cꢀnh hình ꢌnh, âm thanh thì mꢖt ñꢛc trưng quan trꢆng nꢓa cꢇa nghꢏ thuꢐt ñiꢏn
ꢌnh là kꢟ thuꢐt montage. Vꢎn ban ñꢈu, thuꢐt ngꢓ montage dùng trong ngành kꢟ thuꢐt, chꢥ
viꢏc lꢚp ráp các chi tiꢁt cơ khí thành mꢖt chiꢁc máy hoàn chꢥnh. Vꢊ sau, montage trꢍ thành
thuꢐt ngꢓ chuyên ngành cꢇa ñiꢏn ꢌnh ñꢂ chꢥ viꢏc sꢚp xꢁp, lꢚp ráp, ghép nꢎi tꢔt cꢌ các ñơn
vꢕ, các yꢁu tꢎ cꢇa bꢖ phim thành mꢖt chꢥnh thꢂ toàn vꢒn, thꢎng nhꢔt sao cho biꢂu hiꢏn
ñưꢉc ꢍ mꢅc ñꢖ cao nhꢔt thông ñiꢏp tư tưꢍng và tꢀo nên tính nghꢏ thuꢐt hꢔp dꢨn cho bꢖ
phim. Montage tiꢁn hành theo hai bưꢙc: ñꢈu tiên là sꢚp xꢁp, bꢎ trí hình ꢌnh, âm thanh, ánh
sáng, ñꢀo cꢝ, góc quay... trong tꢗng cꢌnh phim (plan), tiꢁp ñó là thao tác lꢚp ráp, liên kꢁt,
sꢚp xꢁp các cꢌnh phim ñã ñưꢉc quay riêng lꢦ thành tꢗng ñoꢀn, tꢗng phꢈn, tꢗng tꢐp và toàn
thꢂ bꢖ phim. Đꢀo diꢞn có cao tay hay không, bꢖ phim có xuꢔt sꢚc, ꢔn tưꢉng hay không
chính là nꢡm ꢍ montage tꢅc là ꢍ nghꢏ thuꢐt cꢔu trúc, tꢄ chꢅc, liên kꢁt các yꢁu tꢎ cꢇa bꢖ phim.
Trưꢙc hꢁt là nói vꢊ montage ꢍ tꢗng phân cꢌnh. Chꢔt ñiꢏn ꢌnh trong tác phꢑm cꢇa
K. Ibragimov thꢂ hiꢏn rõ ꢍ lꢎi tꢄ chꢅc phân cꢌnh có sꢢ kꢁt hꢉp, tꢄng hoà mꢖt cách ñiêu
luyꢏn, tinh tꢁ nhiꢊu yꢁu tꢎ: khuôn hình vꢊ nhân vꢐt, âm thanh, ánh sáng, màu sꢚc, sꢢ phꢎi
hꢉp các ñiꢂm nhìn ꢜ các góc quay... Trong ñó, mꢠi yꢁu tꢎ ñꢊu góp phꢈn ñꢚc lꢢc vào viꢏc
làm nꢄi hình, nꢄi sꢚc tâm lý, tính cách nhân vꢐt cũng như chꢇ ñꢊ, tư tưꢍng cꢇa phân cꢌnh.
Lꢔy ví dꢝ phân cꢌnh nói vꢊ viꢏc Kesyrt chính thꢅc chꢔp nhꢐn tình yêu cꢇa Tsanka trong
mꢖt ñêm trăng thơ mꢖng bên bꢃ suꢎi (trang 164 ꢜ 167). Ban ñꢈu, K.Ibragimov mô tꢌ cuꢖc
nói chuyꢏn giꢓa chàng Tsanka si tình vꢙi nàng Kesyrt kiêu kì, ñꢩng ñꢌnh mꢖt cách ñáng
yêu. Ông sꢋ dꢝng ñiꢂm nhìn khách thꢂ tꢗ vꢕ trí ngưꢃi kꢂ chuyꢏn, vꢐn dꢝng lꢎi quay toàn
cꢌnh trong ñiꢏn ꢌnh ñꢂ giúp chúng ta thꢔy ñưꢉc trꢆn vꢒn bꢅc tranh phong cꢌnh thiên nhiên
lꢨn chân dung nhân vꢐt tꢗ khuôn mꢛt, lꢃi nói cho ñꢁn nhꢓng cꢋ ñꢖng chân tay, nhꢓng cái
ôm, nhꢓng sꢢ cꢢ tuyꢏt... Nút thꢚt kꢕch tính cꢇa phân cꢌnh là khi Kesyrt sau hành ñꢖng xô
ngã Tsanka ñã ngưꢙc nhìn lên bꢈu trꢃi ñꢈy sao, dũng cꢌm thú nhꢐn tình yêu cꢇa nàng vꢙi
chàng và cꢈu mong Thưꢉng ñꢁ cùng ngưꢃi chꢣng quá cꢎ tha tꢖi... Lúc này, nhà văn sꢋ
dꢝng ñiꢂm nhìn chꢇ quan tꢗ vꢕ trí cꢇa nhân vꢐt Tsanka ñang ꢍ cꢢ li cꢢc gꢈn vꢙi Kesryt ñꢂ
ñꢛc tꢌ nhꢓng thay ñꢄi tinh tꢁ trên gương mꢛt nàng, qua ñó giúp ta hiꢂu ñưꢉc nꢖi tâm nhân
vꢐt. Nó cũng tương tꢢ như sꢢ di chuyꢂn camera có tính toán cꢇa ñꢀo ñiꢞn trong ñiꢏn ꢌnh:
tꢗ toàn cꢌnh tꢙi cꢐn cꢌnh, tꢗ xa nhích lꢀi gꢈn, tꢐp trung vào ñiꢂm nhꢔn là gương mꢛt và
92
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
mꢖt phꢈn cơ thꢂ cꢇa diꢞn viên ñꢂ phꢌn ánh nhꢓng con sóng tình cꢌm, suy nghĩ ñang cuꢖn
lên trong hꢆ. ꢫ cꢢ li gꢈn, khuôn mꢛt Kesyrt hiꢏn lên cꢝ thꢂ ñꢁn tꢗng chi tiꢁt: tia sáng lꢆp
loáng trong ñôi mꢄt; hai giꢂt nưꢒc mꢄt to và mꢖn chát rơi xuꢊng; ñôi chân run rꢍy, hai
bàn tay bꢆt lꢞc vung lên, rꢁo rꢞc ñꢈn ñꢗng như pho tưꢙng trưꢒc mꢖt chàng trai ñang ngꢥi
co ro [1, tr. 167]. Khuôn hình cꢐn cꢌnh, ñꢛc tꢌ cho thꢔy mꢖt Kesyrt ñang rơi vào trꢀng thái
xúc ñꢖng tꢖt ñꢖ vì bao yêu thương vꢙi Tsanka bꢔy lâu nay nàng vꢨn tꢢ kìm nén giꢃ ñã tuôn
trào, vꢤ oà, có mꢖt chút bꢎi rꢎi, mꢖt chút hꢀnh phúc, cꢌ mꢖt chút day dꢅt vì mꢎi tình chân
thành, mãnh liꢏt mà nàng ñã không còn giꢓ ñưꢉc sꢢ thuꢘ chung vꢙi ngưꢃi chꢣng ñã khuꢔt...
Phꢌi nói tꢙi thêm ꢍ ñây nghꢏ thuꢐt ñiꢊu tiꢁt, bꢎ trí, xꢋ lý ánh sáng theo nguyên tꢚc
tương phꢌn ñꢈy chꢔt ñiꢏn ꢌnh cꢇa K. Ibragimov. ꢫ ñoꢀn ñꢈu khi Kesyrt và Tsanka chuyꢏn
trò thì "ñêm không trăng tĩnh lꢖng, tꢊi như bưng và ñꢓy sao" [1, tr. 164]. Đꢁn chꢠ cao trào,
khi Kesrt trꢢc tiꢁp thꢄ lꢖ tình yêu vꢙi Tsanka thì nhà văn mô tꢌ mꢖt "vꢓng trăng lưꢠi liꢎm
bꢄt ñꢓu hiꢅn lên sau dãy núi" [1, tr. 166]. Trên cái nꢊn thꢨm tꢎi cꢇa không gian thì ánh
sáng cꢇa vꢈng trăng hưꢙng vào Kesyrt ñã soi tꢩ, làm nꢄi bꢐt mꢆi biꢁn chuyꢂn trên khuôn
mꢛt nàng, giúp ta ñꢆc ñưꢉc nhꢓng tâm sꢢ ñang chꢔt chꢅa trong lòng ngưꢃi thiꢁu phꢝ. ꢫ
ñây, ánh trăng ñóng vai trò như tꢔm pano phꢌn quang hay dùng trong mꢠi cꢌnh quay phim
ñꢂ tô sáng, làm nꢄi góc cꢀnh khuôn mꢛt, cơ thꢂ diꢞn viên, tꢀo ra các vùng sáng tꢎi cho
khuôn hình, giúp truyꢊn tꢌi hiꢏu quꢌ ñꢃi sꢎng tinh thꢈn, tình cꢌm cꢇa nhân vꢐt...
Phꢎi hꢉp vꢙi sꢢ di chuyꢂn ñiꢂm nhìn ꢜ góc quay linh hoꢀt, nghꢏ thuꢐt ñiꢊu tiꢁt ánh
sáng tinh tꢁ là cách phꢎi âm thanh khéo léo tương ꢅng vꢙi tính chꢔt phân cꢌnh. Đây là mꢖt
phân cꢌnh ñꢈy lãng mꢀn, hꢀnh phúc cꢇa hai nhân vꢐt nên nhà văn ñã chꢇ ý phꢎi kèm vào
ñó nhꢓng thanh âm tꢢ nhiên thꢐt êm ñꢊm, du dương: "trong khu ñꢓm lꢓy Vashandaroi
vꢂng lꢁi tiꢈng ꢈch kêu" [1, tr. 164]; "mꢃt con muꢪi vo ve ngay bên tai; tꢕ thung lũng vꢂng
lꢁi tiꢈng trꢊng dꢥn dꢐp cꢌa ñiꢅu nhꢑy Lezghinka" [1, tr. 166]; "tꢕ làng Duts ꢫ Khote vꢂng
lꢁi tiꢈng gà gáy sáng ñꢓu tiên" [1, tr. 166]... Nhꢓng giai ñiꢏu hiꢊn hoà chꢎn làng quê ñã
khiꢁn tình yêu giꢓa Tsanka và Kesyrt thêm ñꢒp, trong sáng, nên thơ như mꢖt câu chuyꢏn
cꢄ tích.
Sꢢ tương tác nhuꢈn nhuyꢞn giꢓa âm thanh, ánh sáng, sꢢ di chuyꢂn ñiꢂm nhìn trong
phân cꢌnh trên ñã kꢂ cho ta nghe vꢊ mꢖt câu chuyꢏn tình yêu ñôi lꢅa mꢖc mꢀc, giꢌn dꢕ mà
thánh thiꢏn, cao ñꢒp. Không khó ñꢂ tìm ra thêm trong Cuꢃc chiꢈn ñi qua nhꢓng phân cꢌnh
mà nhà văn ñã biꢁt tꢐn dꢝng sꢅc mꢀnh tꢄng hꢉp cꢇa ánh sáng, âm thanh, các góc quay...
như thꢁ ñꢂ truyꢊn tꢌi hꢓu hiꢏu nꢖi dung, ý nghĩa phân cꢌnh cũng như tꢀo nên ꢍ ñꢖc giꢌ
nhiꢊu xúc cꢌm thꢑm mĩ.
ꢫ cꢔp ñꢖ toàn bꢖ phim, montage trong ñiꢏn ꢌnh là kꢟ thuꢐt cꢚt ꢜ ghép, lꢚp ráp các cꢌnh
phim. Thông thưꢃng, mꢖt bꢖ phim sꢪ ñưꢉc tiꢁn hành quay tꢗng cꢌnh riêng lꢦ sau ñó các
cꢌnh phim mꢙi ñưꢉc lꢚp ráp lꢀi theo ý ñꢣ tư tưꢍng cꢇa ñꢀo diꢞn.
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 5/2016
93
Cuꢃc chiꢈn ñi qua cꢇa K. Ibragimov cũng có lꢎi kꢁt cꢔu gꢣm nhiꢊu phân cꢌnh. Dꢔu
hiꢏu hình thꢅc dꢞ nhꢐn thꢔy nhꢔt là nhꢓng dꢔu (***) dùng ñꢂ chia cꢚt văn bꢌn tác phꢑm
thành nhiꢊu ñoꢀn văn. Mꢠi ñoꢀn văn nói vꢊ mꢖt hoꢛc mꢖt vài sꢢ kiꢏn, biꢁn cꢎ vꢙi mꢖt
nhóm nhân vꢐt, toát lên nhꢓng nꢖi dung nhꢔt ñꢕnh, có ý nghĩa, giá trꢕ tương ñương như mꢖt
cꢌnh, mꢖt trưꢃng ñoꢀn phim. Kꢁt cꢔu phân cꢌnh còn ñưꢉc tꢀo ra tꢗ viꢏc nhà văn liên tꢝc
phá vꢤ trình tꢢ tuyꢁn tính trưꢙc sau cꢇa mꢀch sꢢ kiꢏn; các sꢢ kiꢏn, biꢁn cꢎ khác nhau vꢊ
không gian, thꢃi gian ñưꢉc ñan xen, ghép nꢎi vꢙi nhau. Câu chuyꢏn vì thꢁ không phꢌi là
mꢖt dòng chꢌy sꢢ kiꢏn mà là ñưꢉc ghép lꢀi tꢗ vô sꢎ các mꢌnh sꢢ kiꢏn. Mꢠi chꢠ ngưng
nghꢥ, bꢕ ngꢚt lꢀi trong mꢀch sꢢ kiꢏn, tꢗ ñoꢀn văn nói vꢊ sꢢ kiꢏn, biꢁn cꢎ cꢇa thꢃi gian,
không gian này chuyꢂn sang ñoꢀn văn nói sꢢ kiꢏn, biꢁn cꢎ cꢇa thꢃi gian, không gian khác
chính là ranh giꢙi ñánh dꢔu kꢁt thúc mꢖt cꢌnh và bꢚt ñꢈu mꢖt cꢌnh mꢙi.
Tác phꢑm có trꢝc tꢢ sꢢ chính là cuꢖc ñꢃi gꢚn liꢊn vꢙi các biꢁn cꢎ lꢕch sꢋ cꢇa nhân vꢐt
Tsanka tꢗ năm 1924 cho ñꢁn năm 1995. Ngay trong trꢝc tꢢ sꢢ này ñã có sꢢ phá vꢤ trình tꢢ
tuyꢁn tính. Tác phꢑm có ba phꢈn. Mꢍ ñꢈu phꢈn mꢖt là hình ꢌnh ông già Tsanka trong
khung cꢌnh cuꢖc chiꢁn tranh li khai vꢙi chú thích rõ ràng cꢇa nhà văn vꢊ thꢃi gian ñꢕa
ñiꢂm: Tháng Ba, năm 1995. Chechnya. Ngôi làng nhꢢ Duts ꢫ Khote trên núi cao. Tꢔt cꢌ
dân làng ñꢊu ñã rꢃi ñi chꢥ còn lꢀi Tsanka và Goisum là cꢎ bám trꢝ. Hꢆ nói chuyꢏn vꢙi
nhau. Tiꢁp ñó, tꢗ sꢢ kiꢏn nguꢣn nưꢙc biꢁn mꢔt do bꢕ trúng bom, theo sꢢ hꢣi tưꢍng cꢇa
Tsanka, tác phꢑm lꢈn trꢍ lꢀi các sꢢ kiꢏn có liên quan tꢙi dòng hꢆ Arachev tꢗ lúc hưng thꢕnh
ñꢁn lúc suy tàn, công cuꢖc tꢐp thꢂ hoá cꢇa chính quyꢊn Xô viꢁt trong nhꢓng năm 20...
Sang ñꢁn phꢈn hai, mꢀch truyꢏn quay trꢍ lꢀi vꢙi sꢢ kiꢏn thꢃi hiꢏn tꢀi ꢜ cuꢖc chiꢁn tranh li
khai ꢍ Chechnya năm 1995, nꢎi tiꢁp câu chuyꢏn giꢓa Tsanka và Goisum. Cái chꢁt thương
tâm cꢇa Goisum khiꢁn Tsanka hꢣi nhꢙ lꢀi nhꢓng trang sꢋ bi hùng trong quá khꢅ: quá trình
tꢐp thꢂ hoá tꢗ nhꢓng năm 30 trꢍ ñi, Tsanka bꢕ ñi ñày ꢍ Kolyma. Mꢍ ñꢈu cꢇa phꢈn ba
ngưꢉc vꢊ câu chuyꢏn ꢍ thꢃi ñiꢂm năm 1995, Tsanka buꢣn rꢈu vì không liên lꢀc ñưꢉc vꢙi
ñꢅa cháu nꢖi, nghĩ tiꢁp vꢊ sꢢ khꢇng khiꢁp cꢇa chiꢁn tranh. Và mꢖt hàng loꢀt nhꢓng tai hoꢀ,
nhꢓng cuꢖc chiꢁn tranh ñã ñi qua trưꢙc ñó lꢀi ñưꢉc tái hiꢏn: Tsanka tꢗ Kolyma trꢍ vꢊ,
Tsanka ñi hꢆc trưꢃng Đꢌng, tham gia vào hai cuꢖc chiꢁn tranh Vꢏ quꢎc giꢓa Liên Xô vꢙi
Phꢈn Lan (1939ꢜ1940), Liên Xô vꢙi phát xít Đꢅc (1941ꢜ1944) rꢣi bꢕ trꢝc xuꢔt khꢩi quân
ñꢖi, xây dꢢng gia ñình... Kꢁt thúc tác phꢑm lꢀi là hình ꢌnh Tsanka ꢍ "thꢃi hiꢏn tꢀi" ꢜ năm
1995 bꢕ cuꢎn trôi trong dòng nưꢙc lũ. Đan xen, ñꢣng hiꢏn, trꢖn lꢨn vꢙi trꢝc tꢢ sꢢ vꢊ cuꢖc
ñꢃi Tsanka còn là vô sꢎ nhꢓng mꢑu chuyꢏn vꢊ các nhân vꢐt khác: Bushman, Kesyrt,
Polina, Eleonora, bà Haza, Magomedaliev, ông Baki ꢜ Haji, Basil... Nhꢓng mꢑu chuyꢏn
này cũng bꢔt tuân theo trình tꢢ tuyꢁn tính: Bushman khi ñi lưu ñày ñưꢉc kꢂ trưꢙc Bushman
thꢃi còn ꢍ Moskva, Eleonora khi ꢍ làng Dust ꢜ Khote ñưꢉc kꢂ trưꢙc Eleonora thꢃi ꢍ
Sankt ꢜ Peterburg...
94
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
Rõ ràng, trꢝc thꢃi gian nhân quꢌ khi tái hiꢏn cuꢖc ñꢃi Tsanka ñã bꢕ bꢦ gꢨy, ñꢌo lꢖn,
quá khꢅ, hiꢏn tꢀi ñan xen. Chꢠ mꢀch sꢢ kiꢏn ñang tuꢈn tꢢ bꢠng bꢕ chꢏch hưꢙng ñi ꢔy làm
cho tác phꢑm liên tꢝc bꢕ cꢚt ñoꢀn. Đꢣng thꢃi viꢏc ñꢣng hiꢏn, luân phiên nhiꢊu mꢑu chuyꢏn
vꢊ nhiꢊu nhân vꢐt khác nhau, ꢍ nhꢓng không gian, thꢃi gian khác nhau... cũng tꢀo nên tính
chꢔt nhiꢊu phân cꢌnh cho cuꢎn tiꢂu thuyꢁt. Mꢠi câu chuyꢏn vꢊ mꢖt nhân vꢐt như mꢖt phân
cꢌnh, mꢖt trưꢃng ñoꢀn phim. Toàn bꢖ tác phꢑm tương tꢢ mꢖt bꢖ phim ñưꢉc xâu chuꢠi, ráp
nꢎi tꢗ hàng loꢀt các cꢌnh ñơn lꢦ.
Trong Cuꢃc chiꢈn ñi qua, chính mꢀch hꢣi tưꢍng, liên tưꢍng cꢇa các nhân vꢐt (ñꢛc biꢏt
là mꢀch hꢣi tưꢍng, liên tưꢍng cꢇa nhân vꢐt trung tâm Tsanka) hay ngưꢃi kꢂ chuyꢏn là sꢉi
dây liên kꢁt, móc nꢎi ñoꢀn văn này vꢙi ñoꢀn văn khác, cꢌnh này sang cꢌnh khác. Tuy
nhiên, K. Ibragimov còn ghép nꢎi các cꢌnh, các ñoꢀn riêng lꢦ bꢡng nghꢏ thuꢐt ñꢎi lꢐp
tương tꢢ như montage song hành trong ñiꢏn ꢌnh. Theo ñó, hai cꢌnh khác nhau, tương phꢌn
vꢙi nhau ñưꢉc ñꢛt cꢀnh nhau. "Cuꢖc ñꢎi chꢔt" cꢇa hai nghꢕch cꢌnh sꢪ làm toát lên nhiꢊu
hàm ý sâu sꢚc. Ví dꢝ, sau cꢌnh Dikhant ñau ñꢙn ngꢣi ôm xác chꢁt cꢇa ñꢅa con trai trên toa
tàu chꢐt ních dân di cư ngưꢃi Vainakh lem luꢎc, ñói khát là cꢌnh ꢍ ngay nhꢓng toa tàu
sang trꢆng phía trưꢙc, các vꢕ cán bꢖ lãnh ñꢀo bꢥ ꢄi cꢇa ngưꢃi Vainakh ꢜ nhꢓng tên chuꢖt
cꢎng hꢐu phương như Magomedaliev... ung dung ngꢣi uꢎng rưꢉu, nhꢚm ñꢣ ăn và buông
lꢃi miꢏt thꢕ, xúc phꢀm dân tꢖc mình không ngꢙt. Hai cꢌnh sꢎng trái ngưꢉc nhau ñưꢉc ñꢛt
cꢀnh nhau làm nꢌy sinh sꢢ móc nꢎi các cꢌnh lꢀi ñꢂ ñꢎi chiꢁu, so sánh, gꢉi cho ngưꢃi ñꢆc
liên tưꢍng ñꢁn mꢖt thꢢc tꢁ khꢚc nghiꢏt: trong cơn bão lꢕch sꢋ, có nhꢓng sꢎ phꢐn thꢐt bꢔt
hꢀnh, ñáng thương và có cꢌ nhꢓng tên cơ hꢖi, sꢭn sàng hưꢍng lꢀc, phꢌn bꢖi cꢖi nguꢣn. Bꢅc
tranh hiꢏn thꢢc vì thꢁ thꢐt muôn màu, muôn vꢦ. Đꢂ nꢎi cꢌnh, K. Ibragimov cũng thưꢃng sꢋ
dꢝng cꢌnh cꢚt ngang (plan de coupe) hay cꢌnh rꢚcꢜco trong ñiꢏn ꢌnh. Cꢌnh rꢚcꢜco phꢄ biꢁn
nhꢔt là phong cꢌnh, thưꢃng ñưꢉc ñꢀo diꢞn sꢋ dꢝng làm bưꢙc ñꢏm trưꢙc khi trình chiꢁu mꢖt
cꢌnh phim mꢙi ñꢂ tránh gây cꢌm giác ñꢖt ngꢖt, hꢝt hꢨng cho ngưꢃi xem. ꢫ Cuꢃc chiꢈn ñi
qua, các bꢅc tranh phong cꢌnh thiên nhiên hay toàn cꢌnh ñꢃi sꢎng con ngưꢃi ꢍ các trang
131, 143, 181, 201, 253, 345, 407, 484... ñã trꢍ thành nhꢓng cꢌnh rꢚcꢜco giúp cho sꢢ
chuyꢂn cꢌnh, nꢎi cꢌnh diꢞn ra thꢐt ngꢆt, thꢐt tꢢ nhiên.
Hꢆc tꢐp kꢟ thuꢐt montage cꢇa ñiꢏn ꢌnh ꢍ khâu ráp nꢎi các cꢌnh phim, K. Ibragimov ñã
khiꢁn cho tiꢂu thuyꢁt Cuꢃc chiꢈn ñi qua có lꢎi trꢈn thuꢐt rꢔt hꢔp dꢨn, lôi cuꢎn. Sꢅc hꢔp
dꢨn, lôi cuꢎn ñꢁn tꢗ viꢏc xáo trꢖn các sꢢ kiꢏn, biꢁn cꢎ, lꢣng ghép, luân phiên, ñan xen giꢓa
quá khꢅ vꢙi hiꢏn tꢀi, cꢎt truyꢏn ghép mꢌnh, phi tuyꢁn tính, trình tꢢ kꢂ không trùng khít vꢙi
diꢞn biꢁn trưꢙc sau cꢇa câu chuyꢏn ñưꢉc kꢂ. Đây vꢗa là phong cách tꢢ sꢢ ñꢛc trưng cꢇa
phim ꢌnh vꢗa là ñꢛc ñiꢂm nꢄi bꢐt trong nghꢏ thuꢐt trꢈn thuꢐt cꢇa tiꢂu thuyꢁt hiꢏn ñꢀi và
hꢐu hiꢏn ñꢀi nói chung.
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 5/2016
95
3. KꢆT LUꢇN
Cuꢃc chiꢈn ñi qua là cuꢎn tiꢂu thuyꢁt phꢌn ánh hiꢏn thꢢc bꢡng phương thꢅc nghꢏ thuꢐt
rꢔt ñꢖc ñáo: sꢋ dꢝng ngôn ngꢓ ñiꢏn ꢌnh vꢙi nhꢓng khuôn hình ñꢖng, hiꢏu ꢅng âm thanh hꢠ
trꢉ cho khuôn hình và montage. Phương thꢅc này giúp hiꢏn thꢢc lꢕch sꢋ, quá khꢅ, chiꢁn
tranh, ñꢃi sꢎng con ngưꢃi, thiên nhiên... ñưꢉc tái hiꢏn sꢎng ñꢖng, y như thꢐt, giàu sꢅc ám
ꢌnh ꢍ muôn vàn chiꢊu kích ñꢣng thꢃi nó cũng ñem tꢙi cho tác phꢑm nhꢓng thành tꢢu ñáng
kꢂ vꢊ mꢛt nghꢏ thuꢐt trꢈn thuꢐt, làm khơi dꢐy ꢍ ñꢖc giꢌ nhiꢊu khoái cꢌm thꢑm mꢟ tươi
mꢙi. Viꢏc vꢐn dꢝng ngôn ngꢓ ñiꢏn ꢌnh mꢖt cách hꢓu hiꢏu cũng cho thꢔy sꢢ am hiꢂu sâu
sꢚc và sꢢ tài hoa cꢇa K. Ibragimov trong tiꢁp nhꢐn, khai thác, phát huy mꢖt cách sáng tꢀo
tinh hoa cꢇa nghꢏ thuꢐt thꢅ bꢌy vào lĩnh vꢢc sáng tác văn chương. Sꢢ tài hoa ꢔy hꢅa hꢒn sꢪ
ñưa tên tuꢄi nhà văn ngày càng toꢌ sáng.
TÀI LIꢈU THAM KHꢉO
1. K. Ibragimov (2003), Cuꢃc chiꢈn ñi qua, Đào Minh Hiꢏp dꢕch, Nxb Lokid Premium Moskva, Nga.
2. Hà Văn Lưꢤng, Mꢃt vài ñꢖc ñiꢋm cꢌa văn hꢂc nga ñương ñꢁi ꢫ nhìn tꢕ phương thꢗc biꢋu hiꢅn,
http://tapchisonghuong.com.vn/tapꢜchi/c111/n871/Motꢜvaiꢜdacꢜdiemꢜcuaꢜvanꢜhocꢜngaꢜduongꢜ
daiꢜnhinꢜtuꢜphuongꢜthucꢜbieuꢜhien.html
3. Nhiꢊu tác giꢌ (1978), Lꢔch sꢡ ñiꢅn ꢑnh thꢈ giꢒi, (Vũ Quang Chính ꢜ Đꢠ Thuý Hà dꢕch, tꢐp 2),
Nxb Văn hoá Hà Nꢖi.
4. Bùi Phú (1984), Đꢖc trưng và ngôn ngꢉ ñiꢅn ꢑnh, Nxb Văn hoá Hà Nꢖi.
5. Cao Thuꢬ (2004), Điꢅn ꢑnh nghꢅ thuꢐt thꢗ bꢑy, Nxb Trꢦ, Tp. Hꢣ Chí Minh.
6. Laurent Tirard (2007), 20 bài hꢂc ñiꢅn ꢑnh, (Hꢌi Linh, Viꢏt Linh dꢕch), Nxb Văn hoá Sài Gòn,
Tp. Hꢣ Chí Minh.
7. Bruno Toussaint (2007), Ngôn ngꢉ ñiꢅn ꢑnh và truyꢎn hình, Hꢖi Điꢏn ꢌnh Viꢏt Nam.
THE CINEMATOGRAPHY OF THE NOVEL "THE PAST WARS"
OF KANTA IBRAGIMOV
Abstract: Kanta Ibragimov ꢫ a Chechen writer is now very famous in the contemporary
Russian literature forums. "The Past Wars" is one of his famous novels. The novel was
written about Chechnya and other regions of the Russian Federation during the 20th
century. This article focused on studying the cinematography of the novel such as images,
sounds and montages. These factors contributed to highlighting the value and success of
the novel.
Keywords: Kanta Ibragimov, The Past Wars, cinematography.
12 trang
19220
Free
Bạn đang xem tài liệu "Chất điện ảnh trong tiểu thuyết Cuộc chiến đi qua của Kanta Ibragimov", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- chat_dien_anh_trong_tieu_thuyet_cuoc_chien_di_qua_cua_kanta.pdf
