"Con giai phố cổ" của Nguyễn Việt Hà - Một góc nhìn thẳng về Hà Nội
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 5/2016
45
"CON GIAI PHỐ CỔ" CỦA NGUYỄN VIỆT Hꢀ –
MỘT GÓC NHÌN THẲNG VỀ Hꢀ NỘI
Nguyꢀn Thꢁ Thanh Huyꢂn1
Trưꢀng Đꢁi hꢂc Thꢃ ñô Hà Nꢄi
Tóm tꢅt: Trưꢆc Nguyꢇn Viꢈt Hà, nhiꢉu nhà văn ñã viꢊt vꢉ Hà Nꢄi, nhưng tác phꢋm viꢊt vꢉ
Hà Nꢄi cꢃa anh có sꢌc hút ñꢍc biꢈt bꢎi "góc nhìn thꢏng" ꢐ phꢑn ánh trung thꢒc tꢓt cꢑ
nhꢔng gì mình quan sát ñưꢕc tꢖ ñꢗi tưꢕng. Trong tꢘp tꢑn văn "Con giai phꢗ cꢙ", anh
không thiên vꢚ hay thꢙi phꢛng nhꢔng giá trꢚ tích cꢒc, cũng không né tránh, bꢆt xén, cꢅt
cúp hay chꢜnh sꢝa nhꢔng gì khiꢊm khuyꢊt ñꢞ ñꢗi tưꢕng trꢎ nên "vꢖa vꢍn" hay "ñèm ñꢟp".
Góc nhìn ñó ñem lꢁi nhꢔng trang văn vꢉ Hà Nꢄi ăm ꢅp nhꢔng nét ñꢟp tinh tꢊ, hào hoa
lꢠn nhꢔng khiꢊm khuyꢊt cꢗ hꢔu. Đꢡng sau giꢂng văn và cách diꢇn ngôn hài hưꢆc, triꢊt lý,
chꢌa chan cꢑm xúc là mꢄt tâm tư ñau ñáu nhꢔng trăn trꢎ vꢉ viꢈc giꢔ gìn hꢛn cꢗt mꢑnh
ñꢓt nghìn năm văn hoá.
Tꢖ khoá: Nguyꢇn Viꢈt Hà, tꢑn văn, Con giai phꢗ cꢙ, góc nhìn thꢏng, văn hoá Hà Nꢄi.
1. Mꢃ ĐꢄU
Trưꢀc khi biꢁt tꢀi tꢂn văn cꢃa Nguyꢄn Viꢅt Hà, ngưꢆi ñꢇc ñã biꢁt tꢀi anh qua mꢈt sꢉ
tiꢊu thuyꢁt: Cơ hꢄi cꢃa Chúa (1999), Khꢑi huyꢉn muꢄn (2013), Ba ngôi cꢃa ngưꢀi (2014)...
Gꢋn ñây, nhà văn cꢃa giꢇng ñiꢅu khôi hài rꢌ sang cuꢈc chơi cꢃa thꢊ tꢂn văn bꢍng mꢈt loꢎt
ñꢋu sách: Nhà văn thì chơi vꢆi ai, Mꢍt cꢃa ñàn ông, Đàn bà uꢗng rưꢕu, Con giai phꢗ cꢙ...
Điꢏu thú vꢐ là trong tꢂn văn cꢃa Nguyꢄn Viꢅt Hà, dù chuyꢅn Đông hay chuyꢅn Tây, chuyꢅn
xưa hay chuyꢅn nay thì cuꢉi cùng vꢑn trꢒ vꢏ vꢀi mꢈt chút gì ñó cꢃa Hà Nꢈi, rꢓt Hà Nꢈi,
ñꢔm ñꢕc Hà Nꢈi. Có vꢖ như chính nhà văn là ngưꢆi sau cùng phát hiꢅn ra ñiꢏu này vì khi
rơi vào vùng ngꢑu hꢗng cꢃa thꢊ tꢂn văn, ngưꢆi viꢁt ñꢊ mꢕc cꢂm xúc kéo ñi, kiꢊu như "viꢅc
viꢁt là viꢅc cꢃa anh, mꢇi cꢂm nhꢔn ñꢊ ñꢈc giꢂ lo" vꢔy. Nguyꢄn Viꢅt Hà tꢘng bꢈc bꢎch:
"Vꢆi tôi tꢑn văn như là mꢄt thꢌ nháp tay, tác phꢋm lꢢ. Mꢂi ngưꢀi hay nói trong tác phꢋm
cꢃa tôi có chꢓt Hà Nꢄi gì ñó. Tꢆi gꢣn ñây khi Nhà xuꢓt bꢑn Trꢢ in lꢁi các ñꢣu sách cho tôi,
tôi xem thì thꢓy có mꢄt Hà Nꢄi xuyên suꢗt". Điꢏu này dꢄ hiꢊu vì Hà Nꢈi là mꢂnh ñꢓt gꢙn bó
vꢀi Nguyꢄn Viꢅt Hà tꢘ ñꢐa lý tꢀi tâm hꢚn. Sꢛ tan biꢁn cꢃa Hà Nꢈi vào tâm hꢚn nhà văn ñꢊ
1
Nhꢔn bài ngày 02.05.2016; gꢜi phꢂn biꢅn và duyꢅt ñăng ngày 24.05.2016
Liên hꢅ tác giꢂ: Nguyꢄn Thꢐ Thanh Huyꢏn; Email: [email protected]
46
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
lꢎi dư vꢐ cꢂm xúc phꢗc hꢝp, nó không ñơn thuꢋn là tình yêu, lòng tꢛ hào, sꢛ hãnh diꢅn,
niꢏm tin mꢎnh mꢌ vꢏ sꢗc sꢉng các giá trꢐ văn hoá cꢃa Hà Nꢈi... mà còn là nꢞi xót xa, lo âu,
hoài nghi và ñau ñáu nhꢟng trăn trꢒ vꢏ mꢈt Hà Nꢈi ñang dꢋn dꢋn ñꢠi thay theo cꢂ hưꢀng
tích cꢛc lꢑn tiêu cꢛc. Bưꢀc chân vào hiꢅu sách sꢌ thꢓy trên giá có rꢓt nhiꢏu ñꢋu sách cùng
ñꢏ tài, cùng thꢊ loꢎi, nhưng tꢘ khoá "Nguyꢄn Viꢅt Hà" vꢑn níu tay ngưꢆi ñꢇc phꢂi chꢇn
cuꢉn sách cꢃa anh là vì tinh thꢋn nhꢓt quán trong sáng tác cꢃa nhà văn: Góc nhìn thꢡng vꢏ
Hà Nꢈi.
2. NꢅI DUNG
2.1. Góc nhìn thꢆng
"Nhìn thꢡng" nói mꢈt cách nôm na là phꢂn ánh trung thꢛc tꢓt cꢂ nhꢟng gì mình quan
sát ñưꢝc tꢘ ñꢉi tưꢝng. Nhà văn ñꢕt cho mình chꢁ ñꢈ "góc nhìn thꢡng" nghĩa là không bꢐ chi
phꢉi bꢒi nhꢟng cꢂm xúc riêng tư, cꢂm tính. Nam Cao tꢘng "nhìn thꢡng" giꢀi trí thꢗc ñꢊ
"lꢈn trái" bꢂn chꢓt nhꢟng ngưꢆi như mình, không giꢓu diꢁm nhꢟng hoài bão ñꢢp nhưng
cũng không che ñꢔy thói hư tꢔt xꢓu. Bꢂo Ninh cũng căn chꢣnh chꢁ ñꢈ "góc nhìn thꢡng" vꢏ
chiꢁn tranh ñꢊ rꢚi nhiꢏu ngưꢆi bꢀt ñi ꢂo tưꢒng vꢏ chiꢁn thꢙng, thay vào ñó là nꢞi buꢚn ám
ꢂnh. Vương Trí Nhàn cũng làm thꢁ khi viꢁt Thói hư tꢘt xꢓu cꢃa ngưꢀi Viꢈt... Nhưng có vꢖ
như ꢒ thꢆi ñiꢊm các tác phꢤm trên ra ñꢆi, không quá nhiꢏu ñꢈc giꢂ chuꢤn bꢐ sꢥn tâm thꢁ
tiꢁp nhꢔn sꢛ thꢔt, nên khi hình dung nhꢟng chi tiꢁt ngưꢝc lꢎi vꢀi nhꢟng suy nghĩ ñã hình
thành tương ñꢉi ꢠn ñꢐnh, hꢇ có quyꢏn hoài nghi và không mꢕn mà vꢀi tác phꢤm.
Đꢁn Con giai phꢗ cꢙ cꢃa Nguyꢄn Viꢅt Hà thì khác. Ngưꢆi Hà Nꢈi quan sát, chꢗng
kiꢁn cuꢈc sꢉng ñꢓt này diꢄn ra hꢍng ngày hꢍng giꢆ. Ngưꢆi ngoꢎi tꢣnh tꢀi Hà Nꢈi cũng quan
sát, nꢁm trꢂi cuꢈc sꢉng nơi ñây vꢀi ñꢃ món, ñꢃ vꢐ, ñꢃ ꢓn tưꢝng. Nghĩa là bꢎn ñꢇc ñã ñưꢝc
dꢇn sꢥn tâm thꢁ nhꢆ sꢛ trꢂi nghiꢅm. Đꢇc tꢂn văn cꢃa Nguyꢄn Viꢅt Hà chꢣ còn là thao tác
ñꢉi chiꢁu văn vꢀi ñꢆi, là nhꢆ nhà văn nói thay nhꢟng bí bách cꢂm nhꢔn mà mình không
diꢄn ñꢎt ñưꢝc, ñꢊ rꢚi xuýt xoa "sao gã này nói ñúng thꢁ", chuꢤn tꢘ mꢈt Hà Nꢈi vꢀi nhꢟng
nét ñꢢp tinh tꢁ, lãng mꢎn và ñꢈc ñáo cho tꢀi mꢈt Hà Nꢈi xô bꢚ, xꢓu xí, lꢈn xꢈn ꢦ nói như
ngôn ngꢟ giꢀi trꢖ thì ñó là "mꢈt thꢗ Hà Nꢈi fake" (hàng nhái) hay "phiên bꢂn lꢞi".
2.2. Nhꢇng ꢈn tưꢉng ñꢊi lꢋp vꢂ cꢊt cách con ngưꢌi Hà Nꢍi
Điꢏu làm nên hꢚn cꢉt ñꢓt kinh kỳ trưꢀc hꢁt phꢂi là yꢁu tꢉ con ngưꢆi. Con ngưꢆi kiꢁn
tꢎo các giá trꢐ văn hoá, giꢟ gìn và bꢂo vꢅ, bꢚi ñꢙp, sáng tꢎo, phát triꢊn văn hoá và tꢓt nhiên
con ngưꢆi cũng là tác nhân làm nó mai mꢈt và biꢁn mꢓt. Trong Con giai phꢗ cꢙ, Nguyꢄn
Viꢅt Hà ñi tìm nhꢟng "mꢑu ngưꢆi" chꢗa ñꢛng sâu sꢙc nhꢓt tinh thꢋn riêng cꢃa ñꢓt Hà Nꢈi
hay "chꢓt" Hà Nꢈi. Thưꢆng thì các văn nhân hay chꢇn ngưꢆi mꢑu biꢊu ñꢎt tinh thꢋn Hà
Nꢈi lãng mꢎn, thưꢀt tha yêu kiꢏu kiꢊu như "Đêm mơ Hà Nꢄi dáng kiꢉu thơm", là vóc ngưꢆi
mꢂnh dꢖ thanh thoát trong sꢙc áo dài trꢙng lãng ñãng như sương chiꢏu Tây Hꢚ, nhꢟng nhân
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 5/2016
47
vꢔt nꢟ minh hoꢎ rõ nhꢓt tinh thꢋn "Chꢏng thơm cũng thꢞ hoa nhài..." hay nhꢟng ñôi tay
khéo léo gꢙn liꢏn vꢀi văn hoá ꢤm thꢛc tinh tꢁ, công phu cꢃa ngưꢆi Tràng An (ít khi là
ngưꢆi mꢑu nam)... Thì ñây, tꢂn văn cꢃa Nguyꢄn Viꢅt Hà tung ra mꢈt loꢎt ngưꢆi mꢑu nam
ñꢊ hùng hꢚn chꢗng minh rꢍng: Đàn ông mꢀi thꢛc là nhân tꢉ kiꢁn tꢎo, giꢟ gìn linh hꢚn Hà
Nꢈi. Ngay tꢘ nhan ñꢏ tꢔp truyꢅn ñã khꢡng ñꢐnh thꢁ: "Con giai (chꢗ không phꢂi con gái hay
phꢧ nꢟ) phꢉ cꢠ".
Đꢉi tưꢝng ñꢋu tiên ñưꢝc nhà văn chꢇn vào các trang viꢁt cꢃa mình là nhꢟng tay "cao
bꢛi già" mang tên "Cao bꢚi già Hà Nꢈi". Mꢑu ngưꢆi này vꢉn là "ngưꢀi có cꢗt cách Hà Nꢄi
mang mꢄt phong ñꢄ rꢓt riêng, nó là bꢑn năng phꢗ phưꢀng có ñưꢕc tꢖ "chꢓt" (...). Nhꢔng
cao thꢃ khinh bꢁc, ngꢝi rꢛi lꢂc lõi phán xét chính xác ñưꢕc vꢉ chꢓt thưꢀng là nhꢔng ñàn
ông có tuꢙi ngoài năm mươi trꢎ lên mà giꢆi vꢜa hè trân trꢂng gꢂi cũng như bꢂn hꢂ trꢚnh
thưꢕng tꢒ nhꢘn, cao bꢛi già Hà Nꢄi". Hꢇ có thꢊ là lꢀp cha, chú cꢃa nhà văn, hꢇ vꢑn thưꢆng
xuꢓt hiꢅn ꢒ quán cóc vꢣa hè ñꢋy trꢋm ngâm và lim dim ngꢙm nhìn mꢕc phꢉ phưꢆng chuyꢊn
ñꢈng ào ào trưꢀc mꢙt. Nhưng nhà văn vꢑn nhꢔn ra cꢉt lõi bꢂn chꢓt chꢂ mꢓy hay ho cꢃa
nhꢟng "cao bꢚi già" này. Hꢇ ham chơi dù không phꢂi kiꢊu "ham chơi tꢀi bꢁn" như mꢓy tay
cao bꢚi ꢒ Sài Gòn, mà là kiꢊu ham chơi lãng ñãng rꢓt tài hoa: "Lꢀ mꢀ trong khói thuꢗc
thơm, câu chuyꢈn cꢃa bꢂn hꢂ khá tꢤc, không phꢑi vì bꢂn hꢂ hay ñꢈm mà do cái chꢓt trꢑi
nghiꢈm kꢢ chꢕ cay ñꢅng kiêu bꢁc ñꢊn mꢌc tàn nhꢠn. Phꢣn nꢔa là tꢁi bꢂn hꢂ thưꢀng dꢎ
dang bꢥ hꢂc, bꢎi ñã ñúng là kꢢ chꢕ thì tuy khát khao tôn trꢂng yêu tri thꢌc, nhưng hoàn
toàn lꢁi lưꢀi ngꢁi ñꢞ trꢎ thành trí thꢌc. Do hꢣu hꢊt xuꢓt thân ꢎ nhꢔng gia ñình dư dꢑ có
truyꢉn thꢗng buôn bán nên cho dù gia cꢑnh có lꢤn bꢁi xꢘp xꢈ, tꢓt thꢑy hꢂ ñꢉu ham chơi".
Lúc trà dư tꢜu hꢔu, nhꢟng nhân vꢔt này bꢈc lꢈ phꢋn con ngưꢆi nghꢅ sĩ mà nhà văn ñã chꢓm
phá miêu tꢂ bꢍng chi tiꢁt thꢔt khôi hài: "Do bꢑn chꢓt tài hoa, ñám cao bꢛi hꢣu hꢊt tinh tꢊ
ham thích âm nhꢁc văn thơ hꢄi hoꢁ. Thơ bꢂn hꢂ chua chát trꢅng trꢕn hiꢞu ngưꢀi nên lꢁ
lꢅm. "Không vênh vang mꢕt giai không sꢝ. Không giáo giꢒ lòng gái không thương". Đây
là hai câu vào loꢁi nhꢟ nhꢓt trong bài thơ có nhan ñꢉ "Đꢆi có ra chi mà ñéo chꢜi" cꢃa mꢄt
chân chính cao bꢛi ngoài bát thꢘp". Ngưꢆi Hà Nꢈi vꢑn mang tiꢁng là "khinh khꢣnh", "ra
cái ñiꢏu" mꢞi khi vꢓp phꢂi mꢈt ngưꢆi làng ꢦ vꢉn quen vꢀi nꢁp cꢂ làng là hꢇ ꢦ ra phꢉ. Cái
chꢓt "khinh khꢣnh" ñó ꢒ cao bꢚi già lꢎi không thꢠ lꢈ vꢀi ngưꢆi nông dân mà hꢇ quay sang
phꢀt lꢆ hꢇc thuꢔt, "... cao bꢛi già thưꢀng nhìn các nhà "Hà Nꢄi hꢂc" bꢡng cái nhìn "ñꢞu".
Vꢆi hꢂ, nhꢔng nhà ñꢓy ngoài viꢈc thuꢄc tên phꢗ thì còn lꢁi chꢏng biꢊt cái quái gì"... May
quá, trong sꢉ nhꢟng gꢎch ñꢋu dòng vꢏ ñꢕc ñiꢊm cꢃa mꢑu cao bꢚi già, nhà văn nhꢔn ra
"ñiꢊm sáng" cꢃa nhân vꢔt: "Tuy mꢑi chơi nhưng không hiꢞu sao các ông bꢗ cao bꢛi toàn ñꢢ
ra con cái (cꢑ trong và ngoài giá thú) luôn luôn thành ñꢁt. ꢦ Hà Nꢄi hôm nay, ñám con
cái ꢓy ñꢉu phát tài thành cꢒ phú. Bꢂn chúng ñꢛng thanh bꢑo ñꢓy là nhꢀ hꢓp thꢤ ñưꢕc cái
sꢅc sꢑo lăn lꢄn tinh quái cꢃa ngưꢀi cha. Thꢑng trong ñám ñó cũng có ñꢌa phát phúc hꢂc
hành, ñàng hoàng làm giáo sư tiꢊn sĩ". "Không hiꢊu sao" chꢣ là mꢈt cách nói, cách diꢄn tꢂ
sꢛ ngꢎc nhiên thích thú. Thꢛc tꢁ thì ai cũng có thꢊ hiꢊu vì sao? Vì mꢑu ngưꢆi này vꢉn
48
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
mang tꢉ chꢓt tinh nhanh, sꢙc sꢂo có sꢥn trong dòng máu kꢖ chꢝ. Vꢀi lꢀp ngưꢆi này, nhà
văn ñꢕc biꢅt tꢨ bày lòng trân quý và lo âu khi hình dung mꢈt ngày nào ñó Hà Nꢈi vꢙng
bóng nhꢟng cao bꢚi già. "Ngày nay, lꢆp cao bꢛi già ñang dꢣn dꢣn tuyꢈt tꢒ. Chꢏng biꢊt hꢂ
hay hay dꢎ, nhưng bꢂn hꢂ xꢌng ñáng ñưꢕc ghi vào sách ñꢥ ñꢞ bꢑo vꢈ giꢔ gìn như mꢄt loài
khác lꢁ quý hiꢊm. Bꢎi không có hꢂ, cũng như không có kꢢ cꢅp chꢕ Đꢛng Xuân hoꢍc "phe
phꢋy" chꢕ Giꢀi, Hà Nꢄi sꢧ vĩnh viꢇn mꢓt ñi mꢄt khoꢑng trꢗng bi tráng nhꢗ nhăng. Mà nhꢗ
nhăng là mꢄt ñꢍc tính làm nên mꢄt ñô thꢚ lꢆn, nhà văn Vũ Trꢂng Phꢤng chuyên viꢊt vꢉ cao
bꢛi già gꢗc Hà Nꢄi ñã bꢑo vꢘy". Thì ra mꢑu ngưꢆi này, trong sꢛ quan sát cꢃa nhà văn, hꢇ
có thꢊ "nhꢗ nhăng" nhưng chính hꢇ làm nên mꢈt phꢋn ñꢕc trưng cꢃa Hà Nꢈi. Góc nhìn
thꢡng ñã thꢘa nhꢔn cꢂ hai mꢕt cꢃa ñꢉi tưꢝng, ñꢋy nhꢟng hꢎn chꢁ nhưng không thꢊ chꢉi bꢨ,
thꢔm chí còn cꢋn "ghi vào sách ñꢥ ñꢞ bꢑo vꢈ giꢔ gìn" nꢟa.
Bên cꢎnh cao bꢚi già là mꢈt loꢎt mꢑu nam ñưꢝc nhà văn gꢇi ra bꢍng cách ñꢐnh vꢐ (con
giai phꢗ cꢙ), mô tꢂ hoꢎt ñꢈng (ñàn ông ăn sáng, bán sách rong) hay hư danh (ñàn ông hư
danh, hꢆt ngꢂn)... Khó mà tách bꢎch cái hay cái dꢒ cꢃa nhân vꢔt, nhưng có mꢈt sꢛ thꢛc là
nhà văn xây dꢛng chân dung các mꢑu nam vꢀi ñꢋy ñꢃ nhꢟng nét ñꢢp ñáng trân trꢇng và cꢂ
nhꢟng khiꢁm khuyꢁt ñꢈc ñáo. Tꢓt cꢂ ñꢏu rꢓt "Hà Nꢈi".
Đó là nhꢟng gã giai trꢖ mà "nhꢓt loꢁt bꢂn này ñꢉu mê gái sꢆm, thꢑng thꢗt mꢆi có ñꢌa
lꢂt vào ñưꢕc ñꢁi hꢂc nhưng thông minh tài hoa lãng tꢝ kiêu bꢁc thì không mꢄt thꢌ giai cꢃa
vùng nào sánh nꢙi. Chꢜ trong vài buꢙi cóp nhꢍt hꢂc truyꢉn tay ñã lꢘp tꢌc bꢘp bùng ghita
ñiêu luyꢈn tán gái. Phꢑi xem mꢄt thꢡng con giai xõa sꢕi tóc dài khàn khàn cꢣm ñàn "quꢁt
chꢑ" hát "Đau, tꢘ ñáy trái tim ta buꢚn ñau... Đau..." (con giai phꢉ cꢠ). Vꢀi Nguyꢄn Viꢅt
Hà, mꢈt giai phꢉ cꢠ sinh năm 1962 thì có lꢌ, nhꢟng chi tiꢁt kia phꢋn nhiꢏu ñưꢝc phꢧc dꢛng
tꢘ chính mình mꢈt thꢆi. Nên vꢘa chꢃ quan, vꢘa khách quan, nhà văn cho rꢍng có chꢗng
kiꢁn hình ꢂnh mꢈt chàng trai Hà thành ôm cây ñàn "quꢎt chꢂ" mà nꢗc nꢒ ngôn tình "thì
mꢆi hiꢞu ñưꢕc thꢊ nào là sꢒ quyꢊn rũ’.
Cái phꢋn "tăm tꢉi" nhꢓt cꢃa Hà Nꢈi xét tꢘ góc ñꢈ buôn bán tꢘ xưa tꢀi nay là chꢝ Giꢆi.
Cái phꢋn "vô minh" nhꢓt trong con ngưꢆi Hà Nꢈi chꢙc hiꢊn thꢐ rõ ꢒ nhꢟng gã trai gꢙn vꢀi
"hꢞn danh" (nhꢟng Hꢂi "vꢝt", Tùng "cꢗt", Dũng "lꢘa"...). Nguyꢄn Viꢅt Hà gꢇi ñó là ñám
trong "hư danh ñàn ông". Chꢘng như thích thú vꢀi mꢑu ngưꢆi này, nhà văn nꢙm trong tay
cꢂ mꢈt phꢋn giꢀi thuyꢁt ñꢋy ñꢃ vꢏ nhân vꢔt. Tꢘ thꢆi gian hình thành: "Khoꢑng chꢤc năm
sau ngày ñꢓt nưꢆc thꢗng nhꢓt, xã hꢄi còn nhꢄn nhꢁo ñang loay hoay lương thiꢈn, nên ꢎ Hà
Nꢄi có rꢓt nhiꢉu ñàn ông mang hư danh (...) phꢣn ñông ñàn ông Hà Nꢄi có danh "hư" ñꢉu
sꢗng khá tꢝ tꢊ theo cái nghĩa hiꢈn ñꢁi mà ñám teen bây giꢀ gꢂi là "dân chơi", ñꢁn nguꢚn
gꢉc, xuꢓt xꢗ: "Bꢂn hꢂ hꢣu hꢊt xuꢓt xꢌ tꢖ nhꢔng gia ñình có nhiꢉu ñꢀi loanh quanh buôn
bán phꢗ cꢙ nên so vꢆi mꢍt bꢡng vꢓt vꢑ chung cꢃa thꢀi bao cꢓp thì tiꢉn nong tàm tꢁm là dư
dꢘt. Mꢟ và chꢚ cꢃa hꢂ thưꢀng rꢓt ñꢑm, tuy hꢂc ít nhưng lꢁi giꢥi tꢣn tꢑo bán buôn. Ông bꢗ
hiꢉn lành không làm gì, cꢑ ngày chꢜ ñꢂc tiꢞu thuyꢊt Pháp, phong ñꢄ hao hao cꢃa ông ký
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 5/2016
49
nhà băng hoꢍc nhà dây thép, mꢄt mꢠu hình công chꢌc "tây" khá tiêu biꢞu cꢃa mꢄt thꢀi văn
hoá ñô thꢚ thꢒc dân phong kiꢊn Viꢈt". Chi tiꢁt ñꢁn mꢗc có thꢊ phân loꢎi nhꢆ ñꢕc ñiꢊm nhꢔn
dꢎng: ñó "có thꢞ là ñám thanh niên thꢘp thành mꢆi lꢆn, lꢁi có thꢞ là nhꢔng trung niên tóc
muꢗi tiêu nꢝa chꢖng xuân, tꢓt tꢘt ăn mꢍc chꢑi chuꢗt khꢋu khí lanh lꢕi thông hoꢁt. Chàng
trꢢ thì quꢣn loe tóc dài áo chim cò, gã ñàng ñiꢊm sꢅp già thì quꢣn kaki trꢅng ꢗng ñꢌng áo
sơmi kꢢ ca rô màu sáng nhꢁt. Và ñꢉu ñꢍn mꢨi sáng, cꢑ bꢂn ngꢛi uꢗng cà phê tán láo
chꢖng hai tiꢊng ꢎ mꢓy quán cũ kꢩ sâu trong nhꢔng phꢗ có tên ñꢣu bꢡng chꢔ "hàng". Do
thuꢄc nhiꢉu thơ và biꢊt ñiêu luyꢈn chơi ghita truyꢉn tay tꢒ hꢂc, bꢂn hꢂ thưꢀng cưa ñꢙ kha
khá nhiꢉu thiꢊu nꢔ muꢗn ñú vꢆi tình phí rꢓt thꢓp". Nhà văn không ngꢎi "bonus" thêm phꢋn
lꢆi bình vꢏ quan ñiꢊm sꢉ ñông trong nhìn nhꢔn: "Theo quan ñiꢞm lao ñꢄng cꢃa thꢀi ñó thì
bꢂn hꢂ là mꢄt lũ vô công rꢛi nghꢉ, mánh kiꢊm tiꢉn duy nhꢓt mà hꢂ thành thꢁo là "chꢜ chꢥ",
mꢄt kiꢞu ăn chênh lꢈch giá trong nhꢔng giao dꢚch mai mꢗi các mꢍt hàng quý hiꢊm... nhꢔng
thꢌ mà xã hꢄi trꢂc phú giꢀ ñây coi là tꢣm thưꢀng ñꢛng nát"... Hà Nꢈi ꢒ ñâu, Hà Nꢈi như
thꢁ nào trong nhꢟng gã ñàn ông như thꢁ? ꢒ phꢤm chꢓt hào hoa trꢈn lꢑn sꢛ lꢇc lõi, ꢒ sꢛ ma
mãnh và phꢀt ñꢆi, hay cꢃa thꢆi thꢁ vꢀi nguꢚn gꢉc, nꢏ nꢁp cꢃa gia ñình?...
Dù là "góc nhìn thꢡng" thì ꢒ ñâu ñó ta vꢑn nhꢔn ra chút thiên vꢐ có lý cꢃa nhà văn khi
gꢝi lꢎi nét ñꢢp bꢏn vꢟng trong mꢞi con ngưꢆi Hà Nꢈi nhiꢏu hơn bàn vꢏ sꢛ mai mꢈt, tha
hoá. Có sꢛ thiên vꢐ ñó không phꢂi vì Nguyꢄn Viꢅt Hà là ngưꢆi Hà Nꢈi, mà chính vì bꢂn
thân Hà Nꢈi vꢉn mang nhꢟng giá trꢐ tꢉt ñꢢp nhiꢏu hơn nhꢟng bꢧi bꢕm, rác rưꢒi vưꢀng theo
trong quá trình phát triꢊn. Nên tꢘ nhꢟng gã trai trꢖ ñꢁn ñám mang hư danh hay nhꢟng
ngưꢆi bán sách rong ꢒ Hà Nꢈi, trong mꢞi lꢀp ngưꢆi, nhà văn vꢑn nhìn thꢓy nhꢟng phꢤm
tính ñáng trân trꢇng ꢒ hꢇ. Đó là nhꢟng ngưꢆi mà giꢟa thꢆi kỳ bao cꢓp, khꢠ sꢒ vꢔt lꢈn vꢀi
ăn, vꢀi mꢕc, hꢇ vꢑn quý sách hơn cꢂ danh lꢝi, ñưꢝc xꢁp vào nhóm "nhꢟng kꢖ dꢒ hơi"; hꢇ
ñói nhưng không cuꢚng ăn mà "cuꢚng chꢟ" nên ñꢍng sau nhꢟng gương mꢕt ñăm chiêu có
phꢋn lꢎnh lùng cꢃa nhꢟng ngưꢆi ñàn ông bán sách rong nơi góc phꢉ chꢔt chꢈi nào ñó là
nhꢟng cái ñꢋu uyên bác. "Bꢂn hꢂ lꢠn lꢄn biꢊt nhiꢉu, ña phꢣn cuꢛng chꢔ ñꢂc thiên kinh vꢁn
quyꢞn. Trí nhꢆ chꢏng thua Giacꢗp Menñen (...) do luꢋn quꢋn chꢘt hꢟp chuyꢈn cơm áo, vꢢ
ngoài cꢃa ñàn ông bán sách dꢁo trông "hèn hèn" còn bên trong cũng khuꢓt khúc vài góc
tꢗi vô minh. Đꢊn nay, nhꢔng tay xuꢓt sꢅc nhꢓt trong bꢂn hꢂ ñꢉu ñã thành nhꢔng ngưꢀi
muôn năm cũ (...)" (bán sách rong); hꢇ là nhꢟng ngưꢆi ñàn ông nꢠi loꢎn thꢆi trꢖ nhưng
ñꢗng ñꢙn, mꢑu mꢛc khi trưꢒng thành. Điꢏu này ñꢕc biꢅt có giá trꢐ khi báo chí ra rꢂ vꢏ sꢛ
xuꢉng cꢓp trong ñꢎo ñꢗc hôn nhân, sꢛ mai mꢈt cꢃa giá trꢐ hꢎnh phúc trong mꢞi gia ñình
nhꢨ. Hà Nꢈi phꢋn nào vꢑn duy trì ñưꢝc sꢛ bình yên giꢟa tâm bão ñꢆi sꢉng khi còn nhꢟng
ngưꢆi ñàn ông xuꢓt thân tꢘ phꢉ cꢠ: "Bꢂn con giai phꢗ cꢙ khi có vꢕ bꢨng trꢎ nên hiꢉn lành,
tuy gia trưꢎng nhưng bꢂn chúng chung thuꢪ, ít "mèo mꢫ", hꢣu hꢊt ñꢉu sꢗng chung vꢆi cơn
lũ hôn nhân cho ñꢊn khi cuꢗi ñꢀi, mꢍc dꢣu cái thꢌ lãng mꢁn trót cưa ñưꢕc kia ñích thꢒc là
mꢄt cꢃa nꢕ" (con giai phꢉ cꢠ).
50
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
Nguyꢄn Viꢅt Hà có mꢈt "cái ñꢋu lꢎnh", tꢣnh táo khi quan sát và tìm tòi, thꢓu hiꢊu mꢂnh
ñꢓt mình sinh ra vꢀi ñꢋy ñꢃ cái "ñưꢝc" và cái "chưa ñưꢝc", cái ‘có" và cái "sꢙp mꢓt, mꢓt
dꢋn, mꢓt hꢡn". Nhưng Nguyꢄn Viꢅt Hà cũng có mꢈt trái tim nꢚng ꢓm và dꢐu dàng, bao
dung khi nhìn nhꢟng con ngưꢆi xung quanh mình, cuꢈc sꢉng quanh mình bꢍng cái nhìn
trìu mꢁn, tin tưꢒng. Vꢀi anh, nhꢟng con ngưꢆi ñó, "chꢏng biꢊt hꢂ hay hay dꢎ" nhưng chꢙc
chꢙn, hꢇ có vai trò thꢛc sꢛ quan trꢇng trong viꢅc kiꢁn tꢎo và gìn giꢟ nhꢟng nét văn hoá ꢦ
linh hꢚn Hà Nꢈi, "Hà Nꢄi vꢅng hꢂ, chꢕt lꢄ ra mꢄt khoꢑng trꢗng, mꢄt hꢠng hꢤt" (bán sách
rong), vꢙng hꢇ "Hà Nꢄi sꢧ vĩnh viꢇn mꢓt ñi mꢄt khoꢑng trꢗng bi tráng nhꢗ nhăng" (cao bꢚi
già Hà Nꢈi). Nhꢆ có nhꢟng ngưꢆi "thong thꢑ ăn, tinh tꢊ mꢍc, chꢣm chꢘm sꢗng" mà "Hà
Nꢄi hôm nay mꢆi có nꢙi dăm bꢑy hàng phꢎ ngon, vài ba quán cà phê thꢚ dân sâu lꢅng"
(con giai phꢉ cꢠ). Dù là ñám ngưꢆi bꢐ nhà văn ñꢐnh danh là "bꢁc nhưꢕc, nghꢈ sĩ nꢝa mùa"
thì hꢇ vꢑn ñang "trꢑ ơn Hà Nꢄi bꢡng cách quyꢊt liꢈt tꢒ nuôi cho mình nhꢔng thói quen cꢃa
bao ñꢀi Hà Nꢄi" (con giai phꢉ cꢠ)... Sau tꢓt cꢂ, nhà văn vꢑn nhꢔn thꢓy hay tin tưꢒng rꢍng
linh hꢚn là thꢗ trꢘu tưꢝng nhưng bꢏn vꢟng: "Mꢄt ñô thꢚ ñã ngoài nghìn tuꢙi thì ñương
nhiên phꢑi có linh hꢛn. Hoꢍc hay hoꢍc dꢎ ñâu có quan trꢂng, chꢜ biꢊt nó thăm thꢏm mơ
màng rêu phong tꢁo riêng mꢄt bꢑn sꢅc. Phꢗ cꢙ chính là nơi giꢔ gìn ñưꢕc ñôi chút nhꢔng
mꢑnh hꢛn ñꢄc ñáo ꢓy. Có phꢑi thꢊ chăng mà cho dù bꢚ dung tꢤc phát triꢞn các phꢗ cꢙ ñꢊn
nay vꢠn chưa chꢚu mꢓt" (con giai phꢉ cꢠ).
Có thꢊ nói ngꢋn ꢓy mꢂnh vꢧn vꢏ con ngưꢆi Hà Nꢈi trong các trang tꢂn văn này ñꢃ ñꢊ
cꢙt nghĩa vì sao trong tiꢊu thuyꢁt Ba ngôi cꢃa ngưꢀi, bên cꢎnh viꢅc dꢛng lꢎi chân dung mꢈt
Hà Nꢈi ñương ñꢎi vꢀi ñꢃ thꢗ nhꢉn nháo, xꢓu xí, ñꢃ gương mꢕt ñꢎi diꢅn cho các tꢋng lꢀp
thꢐ dân, vꢑn ñꢕc biꢅt chăm chút cho mꢑu nhân vꢔt ñưꢝc xꢁp vào hàng nhꢟng ngưꢆi Hà Nꢈi
"sꢙp tuyꢅt chꢃng". Không giꢉng như các bꢔc tiꢏn bꢉi hay nhꢟng ngưꢆi bꢎn ñương thꢆi vì
quá yêu Hà Nꢈi mà dành cho nơi này mꢈt ưu ái thꢓy rõ khi hꢇ chꢣ chꢇn phꢋn ñꢢp và quý
nhꢓt cꢃa Hà Nꢈi ñưa vào trang văn, Nguyꢄn Viꢅt Hà giꢉng như thꢃ lĩnh cꢃa sꢉ ít nhꢟng
ngưꢆi viꢁt vꢏ Hà Nꢈi vꢀi ñau ñáu nhꢟng trăn trꢒ khi soi chiꢁu nhꢟng nét ñꢢp có thꢛc, ñáng
trân quý ꢒ trong sâu thꢡm mꢞi con ngưꢆi Hà Nꢈi thuꢈc lꢀp ngưꢆi cũ ñang dꢋn mai mꢈt vꢀi
mꢈt thꢁ hꢅ mꢀi có vꢖ hiꢅn ñꢎi nhưng khó lòng duy trì ñưꢝc vꢖ ñꢢp có tính truyꢏn thꢉng cꢃa
kinh kỳ hơn mꢈt nghìn năm tuꢠi, ñúng tinh thꢋn "nhìn thꢡng" ꢦ không chꢣ miêu tꢂ cái ñꢢp
mà còn "phũ phàng" chꢣ ra ñiꢊm yꢁu, không phꢃ nhꢔn hiꢅn tꢎi nhưng chꢀi vꢀi ñi tìm cái cũ.
2.3. Nhꢇng cꢎm nhꢋn tương phꢎn vꢂ cꢎnh sꢏc, ñꢌi sꢊng con ngưꢌi Hà Nꢍi
Bên cꢎnh con ngưꢆi, dù không ñi sâu nhưng nhà văn không quên phác hoꢎ vài nét ñơn
giꢂn, ꢓn tưꢝng vꢏ Hà Nꢈi tꢘ góc ñꢈ cꢂnh sꢙc và ñꢆi sꢉng thưꢆng nhꢔt cꢃa con ngưꢆi nơi
này. Trong tiꢊu thuyꢁt Ba ngôi cꢃa ngưꢀi, nhà văn tꢛ hào vꢏ mꢈt Hà Nꢈi ñꢢp tꢘ trong bꢂn
chꢓt cꢉ hꢟu, ñꢢp trong tꢘng ngày, tꢘng mùa và miên viꢄn thꢆi gian: "Hà Nꢄi tàn thu, mưa
bꢤi mꢚn giăng, phꢑng phꢓt có gió Đông Bꢅc rét ñꢣu mùa. Mꢄt nghìn năm trưꢆc nó ñã vꢘy
và mꢄt nghìn năm sau cũng sꢧ vꢘy". Thì ñây, trong tꢔp tꢂn văn Con giai phꢗ cꢙ, ngưꢆi ta
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 5/2016
51
bꢙt gꢕp mꢈt Hà Nꢈi vꢀi "... sương loang hꢛ Tây, này là thu vàng ngõ nhꢥ. Rꢛi thì công phu
ꢋm thꢒc, rꢛi thì kꢩ tính thú chơi" (cao bꢚi già Hà Nꢈi). Mꢈt Hà Nꢈi thâm trꢋm, cꢠ kính
nhưng cꢛc lãng mꢎn khi "trên mꢄt cꢝa sꢙ tꢣng hai rêu phong nào ñꢓy, hoꢍc trên mꢄt ban
công biꢈt thꢒ nhꢥ có giàn hoa tigon nào ñꢓy, thꢓp thoáng mꢄt thiꢊu nꢔ hay mꢄt thiꢊu phꢤ
ñang ngꢛi ñꢂc sách. Trong hoàng hôn nhꢕt nhꢁt sót vài vꢈt nꢅng, có mꢄt cái gì dꢚu dàng
bꢓt trꢅc xoáy vào tim cꢃa kꢢ ñang ngꢋn ngơ nhìn trꢄm" (khi ñàn ông không ñꢇc)
Lúc khác, nhà văn mưꢝn lꢆi "ông ñꢄc giꢑ già có nhà lòng ꢗng ꢎ Hàng Bꢁc" tinh tưꢆng
phát hiꢅn "Dăm bꢑy năm lꢁi ñây, mưa xuân ꢎ Hà Nꢄi ñang mꢓt dꢣn vꢚ ngꢂt". Ngưꢆi trꢖ
nhưng hoài cꢠ như Nguyꢄn Viꢅt Hà ñành lang thang ñi tìm chút khꢒi nguꢚn hay dư vꢐ cꢃa
xuân. Tìm ꢒ ñâu? Tìm tꢘ trong triꢁt lý buꢚn "như mꢄt tiꢊng thꢎ dài" rꢍng: "Phꢗ phưꢀng
cꢃa thꢃ ñô, chꢨ nào còn Hà Nꢄi nhꢓt hình như chꢜ còn là chꢨ thưa ngưꢀi". Vꢔy thì ñích thꢐ
chꢣ còn có mꢈt nơi cꢗ kiên cưꢆng lꢕng lꢌ giꢟa ꢚn ào phꢉ thꢐ, ñó là thư viꢅn cꢠ rêu phong.
Trong không gian mênh mông cꢃa lꢙng ñꢇng thꢆi gian cuꢉi năm, sꢌ còn mꢈt vài ngưꢆi "Tꢖ
tꢗn mơ mꢄng hꢂ lꢘt sách. Cái chꢣm chꢘm cꢃa nhꢔng trang chꢔ làm tiꢊt Xuân trinh bꢁch
tꢣn ngꢣn chꢏng dám trôi. Và không cꢣn tinh tꢊ lꢅm cũng thꢓy ñưꢕc màu cꢃa tꢊt, mùi cꢃa
tꢊt. Đꢓy là cái màu nóng ꢓm cꢃa hꢛng ñào phꢑng phꢓt tinh hoa tꢖ nhꢔng ngưꢀi Tràng An
muôn năm cũ. Đꢓy là cái mùi cꢃa nhè nhꢟ lá gꢄi ñꢣu hương nhu có tꢖ thuꢎ các bà các cô
Hà thành" (thꢗ hương xưa cũ ñã tꢘng phꢂng phꢓt trong Tóc chꢚ Hoài cꢃa Nguyꢄn Tuân),
nó tương phꢂn ñꢁn mꢗc khiꢁn nhꢟng ngưꢆi ñàn ông yêu dꢐu dàng truyꢏn thꢉng thꢓy chꢡng
vꢘa mꢙt vꢀi nhꢟng cô, nhꢟng bà ñưꢝc mꢅnh danh "ngưꢆi hiꢅn ñꢎi" hôm nay chꢣ chuyên
"dùng dꢣu gꢄi lꢀ lꢕ mùi mꢩ phꢋm", ñoꢎn tuyꢅt luôn thꢗ hương "thanh và thơm ñꢊn vô
cùng" (mꢈt chꢞ xuân Hà Nꢈi).
Bꢞng nhiên hôm nay Hà Nꢈi xuꢓt hiꢅn mꢈt loꢎt nhꢟng quán cà phê và quán ăn gꢝi lꢎi
nꢞi ám ꢂnh vꢏ Hà Nꢈi mꢈt thꢆi bao cꢓp, cái thꢆi mà nhà văn cũng giꢉng như nhiꢏu ngưꢆi
khác thꢓy vꢘa buꢚn vꢘa thương thân bꢒi nꢞi "khꢗn khꢙ cꢃa mꢄt thꢀi chꢏng nꢫ quên" vꢀi
cꢂnh tưꢝng "... vꢘt lꢄn xꢊp hàng cꢣm sꢙ lương thꢒc ñong gꢁo rꢛi chen ngang ñánh nhau
tem phiꢊu mua ñꢘu phꢤ bꢌt rꢌt ám ꢑnh. Đꢓy là chưa kꢞ lꢠn lꢄn vào nhꢔng rꢁch quꢣn loe
nhꢔng "cꢀ ñꢥ" cꢅt tóc dài..." (ñàn ông hoài cꢠ). Nhưng cũng có mꢈt Hà Nꢈi "hꢛi khoꢑng
mươi năm trꢎ vꢉ trưꢆc" vꢀi nét ñꢢp văn hoá không vùng ñꢓt nào cꢂ Bꢙc cꢂ Nam có ñưꢝc,
ñó là thú vui vô cùng tao nhã, nhꢟng ngưꢆi ñꢇc sách cꢂ già và trꢖ, thưꢆng hꢢn nhau vào
khoꢂng "chiꢉu muꢄn hăm tám Chꢁp là ngày gꢍp nhau cuꢗi năm và sáng sꢆm mùng sáu
giêng là buꢙi quây quꢣn khai bút. Hꢂ dꢚu dàng bình nhꢔng bài báo hay nhꢔng áng thơ ñꢟp
rꢛi lì xì cho nhau nhꢔng ñoꢑn thơ tꢌ tuyꢈt". Hꢇ ñích thꢛc là nhꢟng "ngưꢀi ñꢂc trong trꢅng"
mà nhà văn khꢡng ñꢐnh chꢙc nꢐch rꢍng "Ngưꢀi Hà Nꢄi cũ kꢩ chân chính ñꢉu mơ hꢛ có cái
thói quen ñꢂc ñꢓy". Bây giꢆ thì nhꢟng ñꢈc giꢂ Hà Nꢈi như vꢔy bꢞng biꢁn mꢓt mꢈt cách
lꢕng lꢌ và tꢓt yꢁu, thay vào ñó là thꢛc tꢁ: "Thư viꢈn hôm nay tuyꢈt không thꢓy mꢄt ai mơ
màng ngꢛi ñꢂc thơ nꢔa, ña phꢣn ñꢉu cꢛn cào ngꢗn ngꢓu nhꢔng loꢁi sách ñưꢕc thꢀi thưꢕng
52
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
gꢂi là sách công cꢤ: Mꢄt nghìn cách làm giàu làm. Làm thꢊ nào ñꢞ bꢁn trꢎ thành quyꢊn rũ.
Quꢑn trꢚ kinh doanh thꢘt là ñơn giꢑn". Rꢓt nhanh. Qua mꢓy ngày cuꢉi năm, không gian
tĩnh tꢎi và bình thꢂn cꢃa thư viꢅn cꢠ sꢌ bꢐ làm phiꢏn bꢒi mꢈt Hà Nꢈi thꢛc dꢧng ñꢁn mꢗc
mꢈt viên gꢎch cũng có thꢊ hái ra tiꢏn chꢗ ñꢘng nói tꢀi khuôn viên rꢈng rãi cꢃa thư viꢅn
ñưꢝc lát hàng trăm phiꢁn gꢎch. Rꢚi "thư viꢈn sꢧ hꢊt tꢊt khi cái siêu thꢚ ñꢗi diꢈn ñông ngưꢀi
trꢎ lꢁi. Ngưꢀi ta hꢆt hꢑi vét hàng khuyꢊn mꢁi, tranh nhau ñem xe gꢝi vào khuôn viên cꢃa
nhà chꢌa sách. Cꢑ toà biꢈt thꢒ cũ chꢕt nhiên nhꢕt nhꢁt mꢓt ñi trꢣm lꢍng cꢙ kính. Rꢛi nó sꢧ
giꢗng như mꢂi phꢗ phưꢀng cꢃa Hà Nꢄi ñꢀi thưꢀng hôm nay, chꢜ toàn nhꢔng ꢛn ào vꢄi vã"
(mꢈt chꢞ xuân Hà Nꢈi). Hà Nꢈi khác xưa quá nhiꢏu rꢚi. Đó là sꢛ thay ñꢠi tꢓt yꢁu cꢃa mꢈt
ñô thꢐ ñang vꢕn trꢒ mình ñꢊ thay ñꢠi. Nhưng "thay ñꢠi" không ñꢚng nghĩa vꢀi tꢉt hơn.
Đáng tiꢁc là Hà Nꢈi cꢃa ngày hôm nay ꢚn ào, sôi nꢠi mꢈt cách xô bꢚ và hꢞn loꢎn.
Cái sꢛ nhꢉn nháo cꢃa ñꢆi thưꢆng dꢄ thꢓy nhꢓt là ꢒ nhꢟng siêu thꢐ trung tâm, nhꢟng
"ngꢛn ngꢄn", "dư dꢘt", "tranh giành", "bꢖng bꢖng chꢌng tꢥ"... nhꢟng "kênh kiꢈu ñài các",
"háo hꢌc mua bán" ꢦ là nhóm ñꢈng tính tꢘ không thꢊ chính xác hơn, ñưꢝc nhà văn dùng ñꢊ
miêu tꢂ ñꢆi sꢉng ꢒ vùng ñꢓt Hà thành. Nhꢟng trꢎng thái ñó ñã tiêu diꢅt không khoan
nhưꢝng tinh thꢋn "thanh thoát", "thong thꢑ", "chꢘm rãi", "sang, sành và tinh" (du xuân)
cꢃa ngưꢆi Hà Nꢈi lꢀp trưꢀc. Thꢁ nên nhà văn mꢀi ra vꢖ khách quan mô tꢂ: "Hà Nꢄi nhꢔng
năm gꢣn ñây ñã rùng rùng thay ñꢙi, tꢖ mꢄt thành phꢗ tinh tꢊ sâu lꢅng bꢨng chꢗc tꢓp nꢘp
trưꢎng thành". Kỳ thꢛc mꢙt ngưꢆi viꢁt ꢗa nưꢀc khi chꢗng kiꢁn thꢛc tꢁ cꢛc kỳ bꢓt ꢠn, "kinh
tꢊ nhꢓp nhꢙm tăng trưꢎng còn phong khí văn hoá cũng loay hoay ñang ñꢚnh hình" (lên ñꢆi).
Bao nét ñꢢp trong nhꢟng ngày cuꢉi năm ꢒ Hà Nꢈi, bao phong tꢧc văn hoá giàu tính
nhân văn cꢃa ngưꢆi Hà Nꢈi trong nhꢟng ngày ñꢋu năm ñꢏu biꢁn mꢓt hoꢕc biꢁn tưꢀng cꢂ.
Sꢛ nꢞ lꢛc níu kéo, duy trì cꢃa mꢈt vài ngưꢆi nꢕng lòng vꢀi ñꢓt này chꢡng thꢊ lꢎi vꢀi cơn lũ
quét cꢃa ñꢆi sꢉng mꢀi. Sau cơn lũ, có phù sa tươi tꢉt hơn cho cây trꢚng nhưng cũng có
nhiꢏu rác rưꢒi cuꢉn, mꢙc lꢎi. Nguyꢄn Viꢅt Hà viꢁt vꢏ Hà Nꢈi trong tâm thꢁ ñi tìm lꢎi
nhꢟng hꢎt phù sa văn hoá và thꢔt ñau lòng khi bꢙt gꢕp bao rác cꢎn trong lòng phꢉ. Mꢈt
tiꢁng thꢒ dài lo âu trưꢀc thꢛc tꢁ nhꢟng nét ñꢢp tinh thꢋn cꢃa ngưꢆi Hà Nꢈi bơ vơ và dꢄ mꢓt
mà "... chꢏng biꢊt khi Hà Nꢄi ñã qua nghìn năm tuꢙi liꢈu có còn muꢗn giꢔ" (mꢈt góc xuân
Hà Nꢈi). Thꢔt ra có muꢉn giꢟ cũng không ñưꢝc. Ngưꢆi ta bꢂo hiꢅn ñꢎi phꢂi mꢀi, phꢂi thay
cái cũ. Cây già ñưꢝc thay bꢍng cây non. Vưꢆn ñào san phꢡng thành chung cư cao cꢓp.
Nhꢟng cꢠng gꢎch ven ô rêu phong ñã "bꢚ thô bꢁo xây thành mꢆi toanh xám xꢚt bê tông" rꢚi.
Vꢔy là tꢘ nhà văn tꢀi ngưꢆi ñꢇc ñꢏu dꢄ ñꢚng cꢂm vꢀi cꢂm thán cꢃa mꢈt nhà thơ già viꢁt vꢏ
Hà Nꢈi:
"Mái bꢡng mái bꢡng lꢁi mái bꢡng
Tôi ñi như cá lꢁc vào ñăng.
Ba mươi năm lꢢ vꢉ quê cũ,
Cꢑ làng thành mꢄt cꢤc xi măng" (lên ñꢀi)
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 5/2016
53
2.4. Vài nét ñꢍc ñáo vꢂ nghꢐ thuꢋt
Dù khꢒi nguꢚn cꢂm hꢗng rõ ràng vꢏ Hà Nꢈi hay nhꢟng câu chuyꢅn vu vơ dꢑn suy
tưꢒng nhà văn trꢒ vꢏ Hà Nꢈi thì bao giꢆ giꢇng ñiꢅu da diꢁt trong văn cꢃa Nguyꢄn Viꢅt Hà
cũng bꢈc lꢈ trꢎng thái phân vân, hoang mang giꢟa cái cũ ꢦ mꢀi. Nhìn món ăn nay nhꢀ món
ăn xưa, hương vꢐ xô bꢚ nông nꢠi ñánh thꢗc nhꢟng tiꢁc nuꢉi quay quꢙt cái ñã mꢓt. Ngưꢆi
Hà Nꢈi hôm nay ngang qua hàng cây trơ trꢧi lá bên ñưꢆng bꢞng thèm, tiꢁc, nhꢀ vòm lá
xanh mưꢀt cꢃa cây cꢠ thꢧ trăm năm tuꢠi ñã thành "thꢧ thiên cꢠ". Chꢙc cũng giꢉng như cꢂm
giác cꢃa nhà văn khi ngang qua "Hàng Buꢛm vꢆi ñꢉn Bꢁch Mã mà ꢎ gꢣn ñó có mì vꢡn
thꢅn, gánh mì vô danh tuyꢈt ngon cꢃa lão Hoa kiꢉu móm ꢓy ñâu rꢛi, bây giꢀ thay vào là
mꢄt hàng cơm rang mì xào chim quay giꢑ ngưꢀi Tàu, mꢂi thꢌ ñꢉu ngꢓy mꢫ nꢛng nꢍc hành
phi thơm nꢌc bꢚp bꢕm bꢂn nông nꢙi "bꢓt tri kỳ vꢚ" chen chúc ngꢛi ăn nưꢀm nưꢕp" (hꢀt
ngꢇn)... Rꢚi tꢘ câu chuyꢅn thưꢆng nhꢔt là bꢟa sáng mà ra cái rưng rưng nhꢀ ꢦ ñꢈ dài cꢃa
nꢞi nhꢀ tꢀi nꢜa thꢁ kꢩ: "Các tay thꢚ dân già sành ñiꢈu thì thích các quán các gánh cũ kꢩ
vꢜa hè, hꢣu hꢊt ñꢉu khuꢓt khúc trong lam nham phꢗ cꢙ. Nhꢔng hàng nhꢔng quán lâu ñꢊn nꢨi
mà cô chꢃ bây giꢀ tuꢙi ñã sꢛn sꢛn, mꢨi khi chꢣn thêm mꢓy nhánh hành cꢃ cho ông khách quen
thꢜnh thoꢑng lꢁi buꢄt mꢛm: "Hꢛi còn mꢟ cháu, cꢤ vꢠn nói là ông thích nhꢓt ăn thꢚt gà ꢎ chꢨ
lưng". Ông thꢒc khách cao bꢛi có tuꢙi lꢂc lõi vꢆi cái mũ phꢆt bꢨng rưng rưng ngꢣm nuꢗt nưꢆc
bꢂt ñang chꢌa chan quanh hàm răng giꢑ, bꢛi hꢛi nhꢆ vꢉ hơn năm mươi năm trưꢆc tꢖng trong
trꢅng dꢠn mꢗi tình ñꢣu ra ăn bún mꢂc cũng ꢎ quán này" (ñàn ông ăn sáng).
Trưꢀc ñây, nhà thơ Vũ Đình Liên ñã khiꢁn ngưꢆi ta rơi vào vùng hoài cꢠ mà nưꢀc mꢙt
chꢗa chan vì nꢞi tuyꢅt vꢇng không tìm thꢓy nhꢟng gì ñꢢp ñꢌ ñã tan biꢁn trong hꢚ sương
khói, nay Nguyꢄn Viꢅt Hà cũng kéo ngưꢆi ñꢇc vào vùng hoài cꢠ nhưng khiꢁn ngưꢆi ta dꢒ
khóc dꢒ cưꢆi là vì nhà văn sꢜ dꢧng ngôn ngꢟ và cách diꢄn ñꢎt vꢘa bꢈc lꢈ phꢋn kiꢁn văn
sâu rꢈng (cꢃa sách vꢒ), vꢘa "khoe" ñưꢝc sꢛ cꢔp nhꢔt ngôn ngꢟ hiꢅn ñꢎi (cꢃa ñưꢆng phꢉ).
Trꢘ ñi cái phꢋn sꢙc sꢂo và thông minh sꢥn có, thì tâm thꢁ, cꢂm xúc cꢃa tác giꢂ là mꢈt
nguyên nhân. Nguyꢄn Viꢅt Hà tꢘng bꢈc bꢎch trong buꢠi ra mꢙt tuyꢊn tꢔp truyꢅn ngꢙn cꢃa
mình rꢍng: "Khi nhꢆ, lꢧ thưꢀng, ngưꢀi ta vꢠn nhꢆ vꢉ nhꢔng gì ñꢟp ñꢧ. Đꢞ rꢛi, con ngưꢀi ta
ñâu dꢇ tránh khꢥi nhꢔng cꢑm thꢌc xót xa khi nhꢔng ñiꢉu tꢗt ñꢟp ñó không còn trong hiꢈn
tꢁi. Cũng bꢎi vꢘy, diꢇn ngôn cꢃa tôi ñôi khi có chút cay ñꢅng, câu chꢔ có phꢣn chua
ngoa". Ngoa, thông minh, hài hưꢀc ꢦ ñó là ꢓn tưꢝng có thꢛc vꢀi bꢓt cꢗ ai mꢈt lꢋn ghé qua
tꢎp văn cꢃa Nguyꢄn Viꢅt Hà. Bꢍng chꢗng vô sꢉ kꢊ. Hꢈi "ñꢁp thanh" ñưꢝc nhà văn cꢙt
nghĩa cho nhꢟng "trꢖ trâu" lꢋn ñꢋu nghe thꢓy khi ñi du xuân như sau: "Nghĩa nôm na cꢃa
tꢖ này là dꢠm lên cꢥ xanh mà ñám trꢢ ñương ñꢁi gꢂi là ñánh bóng vꢜa hè" (du xuân).
Nhưng cái sꢛ chua ngoa này không giꢉng như mꢓy chꢐ bán hàng ngoài chꢝ "cong cꢀn" và
"xꢣa xói", mà là kiꢊu viꢁt "ñánh võng tꢖ vꢜa hè này sang cꢄt ñiꢈn kia" như mꢈt ngưꢆi lꢙm
lꢆi nhiꢏu ý, khiꢁn khꢉi ngưꢆi ñꢇc văn Nguyꢄn Viꢅt Hà "giꢔt mình thon thót", tuꢚng như
mình, chuyꢅn nhà mình, chuyꢅn phꢉ mình... bꢐ nhà văn bóc mꢌ. Cũng nhꢆ vꢔy mà "Hà Nꢄi
54
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
trong văn cꢃa anh nhꢄn nhꢚp gꢓp bꢄi" (Nguyꢄn Trương Quý). Tꢘ ñꢐnh nghĩa vꢏ thuꢔt ngꢟ
ñưꢆng phꢉ "ăn ñꢃ", tác giꢂ "liꢅng" sang câu chuyꢅn "có mꢄt dꢁo ꢎ vꢜa hè Hà Nꢄi dùng chꢔ
"ăn ñꢃ" theo nghĩa rꢓt tꢈ. Khi thꢓy mꢄt gã quan tham ñã có biꢈt thꢒ lꢁi cꢗ chiꢊm lꢓy mꢄt
suꢓt phân nhà bé tí trong khu tꢘp thꢞ rꢛi thanh thꢑn hꢁ cánh an toàn. Hoꢍc mꢄt giáo sư ñã
có vꢕ khôn, có bꢛ ñꢟp mà vꢠn gꢁ tình lꢓy ñiꢞm cô bé sinh viên năm cuꢗi nhꢊch nhác sau ñó
ung dung hưu trí, thì ngưꢀi ta cꢑm thán "thꢡng ꢓy à, nó ăn ñꢃ rꢛi". Đꢁi loꢁi, cái thꢡng ꢓy
là thꢡng ñã ăn "dày" còn ăn cꢑ "bí tꢓt", mꢄt thꢌ cꢒc kỳ bꢁi hoꢁi bꢣn tiꢈn" (ăn ñꢃ); tꢘ
chuyꢅn Hà Nꢄi có phꢗ cꢙ hay không? "liꢅng" sang bꢈ phim Lꢉu chõng (ñꢎo diꢄn Phi Thanh
Vân) dꢛa theo tiꢊu thuyꢁt cꢃa Ngô Tꢓt Tꢉ mà Nguyꢄn Viꢅt Hà khoái chí khi phát hiꢅn
"ngoꢁi trꢖ mꢓy nàng diꢇn viên ñóng vai ñào nương châm rưꢕu chꢅc chꢅn là không tân,
còn ñâu nꢄi thꢓt tuꢗt tuꢄt ñꢉu mꢓt hꢏn mùi xưa cũ" (ñàn ông hoài cꢠ). Đang bàn vꢏ bꢂn
chꢓt "hoꢁt bát khoáng ñꢁt lꢠn lꢄn cꢑ tiꢞu xꢑo lưu manh" cꢃa ñám con giai phꢉ cꢠ, nhà văn
chꢝt nhꢀ ra nhân vꢔt Xuân tóc ñꢨ trong Sꢗ ñꢥ cꢃa Vũ Trꢇng Phꢧng, vꢔy là bꢚi thêm ñoꢎn
bình luꢔn: "Nhân ñây cũng rꢤt rè xin ñưꢕc bàn, Sꢗ ñꢥ hoàn toàn không phꢑi là kiꢈt tác,
văn chương tiꢞu thuyꢊt thua xa Giông tꢗ... Nó vĩ ñꢁi vì ñơn giꢑn nó là cuꢗn sách hiꢊm hoi
hay viꢊt vꢉ ngưꢀi Hà Nꢄi". Rꢚi tꢘ chuyꢅn mꢑu hình ñàn ông mang hư danh ꢒ Hà Nꢈi mꢈt
thꢆi, nhà văn "tꢎt ngang" sang chuyꢅn mꢈt hiꢅu trưꢒng lꢝi dꢧng mua dâm nꢟ sinh...
Viꢁt lꢆi tꢛa cho tꢔp tꢂn văn Con giai phꢗ cꢙ, nhà văn Nguyꢄn Trương Quý còn phát
hiꢅn "vô sꢗ triꢊt lý ñꢍc sꢈt tinh thꢣn ñưꢀng phꢗ Hà Nꢄi" nhưng chꢓt chꢗa cꢂm xúc thương
nhꢀ, yêu mꢁn ñꢏu ñꢕn xuꢓt hiꢅn trong mꢞi tꢂn văn cꢃa Nguyꢄn Viꢅt Hà. Kiꢊu triꢁt lý vꢀi
giꢇng ñiꢅu "tưng tꢜng" như: "Nhꢗ nhăng là mꢄt ñꢍc tính làm nên mꢄt ñô thꢚ lꢆn" (cao bꢚi
già Hà Nꢈi) hay "Phꢗ cꢙ không thꢞ mꢓt dù bꢚ dung tꢤc phát triꢞn. Mꢓt làm sao ñưꢕc, khi
trong tꢖng ngôi nhà cꢃa nó vꢠn luôn có mꢓy thꢡng con trai" (con giai phꢉ cꢠ). Đanh ñá
như triꢁt lý: "Hư danh thưꢀng ñưꢕc sinh ra khi mꢄt thꢡng thꢒc chꢓt là thꢡng nhưng cꢗ
xưng xưng tꢥ mình là ông" (hư danh ñàn ông), hài hưꢀc như lꢆi tꢠng kꢁt chꢙc chꢙn rꢍng:
"Con giai phꢗ cꢙ thꢀi tem phiꢊu ñꢉu nꢛng nàn thiꢊt tha yêu Bꢀ Hꢛ. Chꢜ vì hai lý do: câu cá
trꢄm và ꢎ ñó có bán bia hơi tuyꢈt ngon" (con giai phꢉ cꢠ). Cũng có lúc rưng rưng nưꢀc
mꢙt: "Nꢨi nhꢆ hꢛ Hoàn Kiꢊm luôn ñꢂng thành vũng trong tim nhꢔng kꢢ trót bꢓt hꢁnh ñi xa
và kꢞ cꢑ nhꢔng ngưꢀi may mꢅn còn ꢎ lꢁi" (con giai phꢉ cꢠ)...
Giꢉng như mꢈt nhiꢁp ꢂnh gia, tꢓm hình nghꢅ thuꢔt trưꢀc hꢁt phꢧ thuꢈc vào góc máy.
Khi ghi lꢎi nhꢟng tꢓm hình vꢏ Hà Nꢈi, nhꢆ "thoát khꢥi sꢒ thôi miên cꢃa văn chương",
Nguyꢄn Viꢅt Hà mꢀi có ñưꢝc góc nhìn thꢡng như vꢔy và anh lan toꢂ tꢀi bꢎn ñꢇc cꢂm giác
vꢘa cưꢆi xong ñã băn khoăn tꢛ hꢨi vꢏ nhꢟng ñiꢏu gây cưꢆi. Sau cùng, giá trꢐ trong sáng tác
cꢃa Nguyꢄn Viꢅt Hà là nhà văn ñã dùng tác phꢤm cꢃa mình ñꢊ gìn giꢟ vꢖ ñꢢp cꢃa Hà Nꢈi.
Cho dù ñꢊ giꢟ gìn vꢖ ñꢢp ñó, có lꢌ nhiꢏu lúc cꢋm bút viꢁt, con chꢟ chꢎy ra trên ñꢋu ngòi
bút cũng là khi trái tim quꢕn thꢙt và ñôi mꢙt ꢗa nưꢀc bꢒi ý nghĩ nhꢟng gì thuꢈc vꢏ thꢆi cꢃa
ông bà, cha mꢢ, chú bác mình... rꢚi cũng thành "vang bóng".
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 5/2016
55
3. KꢑT LUꢒN
"Hà Nꢈi", "Văn hoá Hà Nꢈi" trꢒ thành tꢘ khoá dꢄ dàng tìm kiꢁm ñưꢝc hàng chꢧc
nghìn kꢁt quꢂ thông tin trong mꢈt giây. Trong sꢉ ñó, tꢓt nhiên ngưꢆi ta tìm thꢓy vô sꢉ văn
bꢂn tꢧng ca vꢏ vꢖ ñꢢp cꢃa Hà Nꢈi, văn hoá Hà Nꢈi. Cũng có không ít nhưng bài viꢁt lên
tiꢁng báo ñꢈng hay cꢋu cꢗu vꢏ vꢖ ñꢢp "vang bóng mꢈt thꢆi" cꢃa ñꢓt kinh kỳ trưꢀc thꢛc tꢁ
Hà Nꢈi cꢃa nghìn năm văn hiꢁn ñang dꢋn bꢐ "dung tꢧc hoá"... Nhưng nhꢟng sáng tác cꢃa
Nguyꢄn Viꢅt Hà (tác phꢤm nói chung, tꢂn văn nói riêng) vꢑn có sꢗc cuꢉn hút riêng ꢦ lꢕng
lꢌ nhưng bꢏn bꢣ, mãnh liꢅt và gꢝi nhiꢏu trăn trꢒ. Nhꢟng ngưꢆi sinh ra, lꢀn lên ꢒ Hà Nꢈi
hay nhꢟng ngưꢆi thuꢈc vꢏ vùng ñꢓt khác yêu Hà Nꢈi vꢀi tư cách mꢈt giá trꢐ văn hoá ñꢈc
ñáo cꢃa dân tꢈc ñꢏu nhꢔn thꢓy tình yêu dành cho Hà Nꢈi "ñꢂng thành vũng" trong tim
Nguyꢄn Viꢅt Hà.
Nhà văn yêu nơi này theo cách riêng cꢃa mình. Yêu không có nghĩa là viꢁt vꢏ phꢋn
hay, phꢋn ñꢢp và tꢧng ca, hoài niꢅm vꢏ nhꢟng giá trꢐ ñã trꢒ thành dư vang mà còn là thái
ñꢈ thꢡng thꢙn, nhìn thꢡng và phꢂn ánh thꢔt nhꢟng gì ñang diꢄn ra, thꢔm chí là sꢛ tꢣnh táo
logic suy luꢔn dꢛ báo vꢏ nhꢟng gì sꢌ diꢄn ra... Tꢓt cꢂ ñꢏu bꢈc lꢈ trăn trꢒ vꢏ viꢅc gìn giꢟ các
giá trꢐ văn hoá Hà Nꢈi cho mai sau.
TÀI LIꢓU THAM KHꢔO
1. Nguyꢄn Viꢅt Hà (2013), Con giai phꢗ cꢙ, Nxb Trꢖ, Hà Nꢈi.
2. Thiꢅn Nguyꢄn (2015), Nguyꢇn Viꢈt Hà: Vꢆi tôi Hà Nꢄi muôn ñꢀi vꢠn vꢘy, ngày 09/1/2015,
vannghequandoi.com.vn.
3. Lam Thu (2015), Nhà văn Nguyꢇn Viꢈt Hà ñau lòng vꢉ sꢒ xô bꢛ cꢃa Hà Nꢄi, ngày 09/1/2015,
vnexpress.net.
4. Lam Thu (2016), Nguyꢇn Viꢈt Hà ra mꢅt tuyꢞn tꢘp truyꢈn ngꢅn, 21/1/2016, Vnexpress.net.
"BOYS FROM THE OLD QUARTER" BY NGUYEN VIET HA –
A VERTICAL PERSPECTIVE OF HA NOI
Abstract: There were many writers who had written literacy works about Ha Noi before,
but Nguyen Viet Ha made a great impression on readers through "the vertical
perspective" – an honest reflection of objects that we have observed. In "Boys from the
Old Quarter", he did not exaggerate or indicate a bias towards the positive values. Also,
he did not transform objects’ defects in order to make them become "fit" or "beautiful".
The perspective showed us both exquisite beauty and inherent defects of Ha Noi. His tone
and discourse were not only burlesque but also philosophical and emotional, containing
deep concerns about preserving the soul of the land with aꢐthousandꢐyearꢐold culture.
Keywords: Nguyen Viet Ha, the works, Boys from the Old Quarter, a vertical perspective,
culture of Ha Noi.
11 trang
18400
Free
Bạn đang xem tài liệu ""Con giai phố cổ" của Nguyễn Việt Hà - Một góc nhìn thẳng về Hà Nội", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- con_giai_pho_co_cua_nguyen_viet_ha_mot_goc_nhin_thang_ve_ha.pdf
