Giải pháp " Quan âm các" của Hoạn Thư từ góc nhìn mã văn hóa

Download

TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 5/2016

GIẢI PHÁP "QUAN ÂM CÁC" CỦA HOẠN THƯ

TỪ GÓC NHÌN MÃ VĂN HOÁ

Lê Nguyên Cꢀn¹

Trưꢀng Đꢁi hꢂc Sư phꢁm Hà Nꢃi

Tóm tꢄt: Nguyꢅn Du là kꢆt tinh tiꢆp biꢆn ña văn hoá cꢇa dân tꢃc chúng ta. Trong cuꢃc

ñꢀi cꢇa mình, Nguyꢅn Du ñã trꢈi qua nhiꢉu hoàn cꢈnh khác nhau, trong sꢊ ñó ñꢋc biꢌt có

hai cái nôi văn hoá dân gian ñꢋc sꢄc, quan trꢂng: văn hoá Kinh Bꢄc vꢍi truyꢉn thꢊng

quan hꢂ và văn hoá Nghꢌ Tĩnh vꢍi truyꢉn thꢊng hát phưꢀng vꢈi ꢎ ví giꢋm. Hai cái nôi văn

hoá này có thꢏ là nhꢐng nơi mà Nguyꢅn Du ñã hꢂc ñưꢑc cách nhào trꢃn ngôn tꢒ, ñꢏ tꢁo

ra lꢊi nói uyên bác dân dã nhưng cꢓc kỳ uyên thâm cꢇa các bꢔc thâm Nho.

Bꢈn thân tác giꢈ Nguyꢅn Du là mꢃt hiꢌn tưꢑng ña văn hoá, vꢒa là hiꢌn thân cꢇa truyꢉn

thꢊng văn hoá dân tꢃc, vꢒa là sꢓ kꢆt nꢊi và chuyꢏn tꢈi văn hoá Trung Hoa; vꢒa là sꢓ tiꢆp

thu các nꢉn văn hoá khác nhau vꢒa là sꢓ sáng tꢁo phi thưꢀng xuꢕt chúng dꢓa trên các

chꢕt liꢌu văn hoá ꢕy. Các nhân vꢔt mà ông sáng tꢁo trong Truyꢌn Kiꢉu cũng mang ñꢔm

dꢕu ꢕn cꢇa tính chꢕt ña văn hoá, nhꢕt là các nhân vꢔt Thuý Kiꢉu và Hoꢁn Thư, nhꢐng

nhân vꢔt gꢄn liꢉn vꢍi giꢈi pháp "Quan Âm các" như là mꢃt mã văn hoá rꢕt giàu ý nghĩa

nghꢌ thuꢔt trong tác phꢖm này.

Tꢒ khoá: Truyꢌn Kiꢉu, mã văn hoá, Quan Âm các.

1. Mꢁ ĐꢂU

Trong chuyên luꢀn Tiꢆp cꢔn Truyꢌn Kiꢉu tꢒ góc nhìn văn hoá (Giáo dꢁc, 2008; Thông

tin truyꢂn thông, 2011; Đꢃi hꢄc Sư phꢃm, 2015), chúng tôi ñã ñưa ra nhꢅng kiꢆn giꢇi vꢂ

Truyꢌn Kiꢉu, kiꢈt tác văn chương cꢉa thiên tài Nguyꢊn Du và cꢉa dân tꢋc tꢌ góc nhìn văn

hoá, ñꢂ cꢀp ñꢆn cách thꢍc tꢎ chꢍc cꢏt truyꢈn, nguyên tꢐc tꢃo dꢑng nhân vꢀt, cũng như triꢆt

lý văn hoá cꢉa tác phꢒm. Vꢓi bài viꢆt này chúng tôi làm sáng tꢔ thêm mꢋt khía cꢃnh cꢁ thꢕ

rꢖt giàu ý nghĩa văn hoá mà Nguyꢊn Du ñã tꢃo ra, ñó là giꢇi pháp "Quan Âm các" rꢖt ñꢋc

ñáo cꢉa Hoꢃn Thư ñưa ra ñꢕ giꢇi quyꢆt bài toán gia ñình mình và sꢏ phꢀn cꢉa Thuý Kiꢂu.

Các nhân vꢀt mà ông sáng tꢃo trong Truyꢌn Kiꢉu mang ñꢀm dꢖu ꢖn cꢉa tính chꢖt ña văn

hoá, nhꢖt là các nhân vꢀt Thuý Kiꢂu và Hoꢃn Thư, nhꢅng nhân vꢀt gꢐn liꢂn vꢓi giꢇi pháp

Nhꢀn bài ngày 01.05.2016; gꢗi phꢇn biꢈn và duyꢈt ñăng ngày 24.05.2016

Liên hꢈ tác giꢇ: Lê Nguyên Cꢒn; Email: [email protected]

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI

"Quan Âm các" như là mꢋt mã văn hoá rꢖt giàu ý nghĩa nghꢈ thuꢀt trong tác phꢒm này.

ꢘ ñây, cái uyên bác cꢉa hꢄc vꢖn trưꢙng qui Hán hꢄc ñưꢚc kꢆt hꢚp vꢓi cái uyên thâm mang

tính minh triꢆt cꢉa trí tuꢈ dân gian Viꢈt ñã kꢆt tinh thành Truyꢌn Kiꢉu, tinh hoa cꢉa văn hoá

dân tꢋc.

2. NꢃI DUNG

Trong Truyꢌn Kiꢉu cꢉa Nguyꢊn Du, các nhân vꢀt ñꢂu mang ñꢀm cꢏt cách và tâm hꢛn

Viꢈt, ñꢂu có các ꢍng xꢗ thꢒm mꢜ mang ñꢀm ñꢝc trưng văn hoá Viꢈt. Mꢋt trong nhꢅng dꢖu

ꢖn ñꢀm nét ꢖy chính là giꢇi pháp "Quan Âm các" cꢉa Hoꢃn Thư, mꢋt tình huꢏng nghꢈ thuꢀt

ꢞ ñó có sꢑ kꢆt hꢚp ña chiꢂu cꢉa các dꢃng thꢍc Tam giáo trong văn hoá Viꢈt mà ta sꢟ gꢝp ꢞ

ñây tính chꢖt Nho Viꢈt, ñan kꢆt trong truyꢂn thꢏng Lão Viꢈt dân gian hoá và Phꢀt giáo

thꢖm nhuꢠn tinh thꢠn Viꢈt. Các nhân vꢀt văn hꢄc, nói chung, ñưꢚc sáng tꢃo trên nꢂn tꢇng

các giá trꢡ văn hoá cꢉa mꢋt hay nhiꢂu nꢂn văn hoá mà tác giꢇ có ñưꢚc hay tiꢆp thu ñưꢚc.

Giá trꢡ văn hoá toát lên tꢌ nhân vꢀt càng lꢓn, càng có khꢇ năng khái quát cao thì hình tưꢚng

nhân vꢀt càng có sꢍc sꢏng bꢂn vꢅng trong không gian và thꢙi gian. Nhân vꢀt ñưꢚc tꢃo ra tꢌ

hai góc nhìn ñꢡnh tính và ñꢡnh lưꢚng mà ꢞ ñó sꢑ gꢐn kꢆt cꢉa hai góc nhìn này là vô cùng

quan trꢄng. Trong văn hꢄc phương Tây, viꢈc sáng tꢃo ra nhân vꢀt thưꢙng ñưꢚc ñꢝt trong hꢈ

qui chiꢆu không ꢢ thꢙi gian vꢓi ñꢝc trưng lꢡch sꢗ cꢉa chính quan niꢈm không ꢢ thꢙi gian

này. Trưꢓc hꢆt là không ꢢ thꢙi gian mꢝt phꢣng theo trꢀt tꢑ tuyꢆn tính ñã tꢃo ra kiꢕu nhân

vꢀt có quá trình, ñi tꢌ mꢋt ñꢍa trꢤ cho tꢓi lúc trưꢞng thành và già cꢇ. Ta có thꢕ thꢖy ñiꢂu

này qua hình tưꢚng Zeus, mꢋt hình tưꢚng tiêu biꢕu cꢉa phương Tây, trong thꢠn thoꢃi Hi

Lꢃp. Kiꢕu nhân vꢀt này càng ñưꢚc cꢉng cꢏ trong hꢈ toꢃ ñꢋ không ꢢ thꢙi gian Newton –

không thꢙi gian ba chiꢂu – vꢓi kiꢕu nhân vꢀt có ñꢝc trưng rõ nét vꢂ hình thꢕ, ñưꢚc miêu tꢇ

vꢓi hình thꢍc bꢂ ngoài (vꢤ mꢝt, cơ bꢐp, hình thꢕ vꢀt lý...) và ñưꢚc khꢣng ñꢡnh bꢥng cách

gia trꢄng các ñꢝc ñiꢕm tâm lý, nhꢖt là ꢞ thꢆ kꢦ XIX, khi chꢉ nghĩa tâm lý thꢑc sꢑ thꢏng trꢡ

thꢙi ñꢃi, ñꢕ tꢃo ra tính cách nhân vꢀt ñꢕ tính cách ñưꢚc ñꢝt trong hoàn cꢇnh và bꢡ qui ñꢡnh

bꢞi hoàn cꢇnh theo nguyên tꢐc quyꢆt ñꢡnh luꢀn nhân quꢇ và cũng là ñiꢂu mà văn hꢄc

phương Tây, trong hꢈ toꢃ ñꢋ Einstein – hꢈ toꢃ ñꢋ không ꢢ thꢙi gian bꢏn chiꢂu – sꢟ trꢑc tiꢆp

vưꢚt qua ñꢕ tꢃo ra kiꢕu nhân vꢀt mꢇnh mꢒu, tꢃo ra tính chꢖt phi trung tâm hoá câu chuyꢈn

ñưꢚc kꢕ, tꢃo ra kiꢕu nhân vꢀt ñưꢚc tái hiꢈn qua các ñiꢕm nhìn khác nhau mà mꢧi ñiꢕm nhìn

ꢖy là mꢋt khuôn hình chꢁp nhanh gꢐn vꢓi mꢋt thꢙi ñiꢕm cꢉa tâm trꢃng.

Các ñiꢕm nhìn này có thꢕ ñưꢚc ñꢛng qui vꢂ mꢋt nhân vꢀt hay mꢋt sꢑ kiꢈn hiꢈn tưꢚng,

ñꢕ làm nꢏi bꢀt nhân vꢀt, sꢑ kiꢈn hay hiꢈn tưꢚng ꢖy. Ta gꢄi tính chꢖt ña ñiꢕm nhìn này là ña

ñiꢏm nhìn thuꢔn chiꢉu. Cũng có thꢕ là ña ñiꢕm nhìn và các ñiꢕm nhìn ꢖy không ñꢛng qui,

tꢃo ra nhiꢂu cách hiꢕu trên mꢋt sꢏ phꢀn nhân vꢀt hay sꢑ kiꢈn hiꢈn tưꢚng văn hꢄc. Ta gꢄi,

TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 5/2016

loꢃi ña ñiꢕm nhìn kiꢕu này là ña ñiꢏm nhìn nghꢗch chiꢉu, tꢃo ra kiꢕu nhân vꢀt mꢇnh vꢨ, tꢃo

ra cꢖu trúc mꢇnh vꢨ, xuꢖt hiꢈn nhiꢂu trong văn hꢄc phương Tây nhꢅng thꢀp niên cuꢏi thꢆ

kꢦ XX. Cách thꢍc miêu tꢇ hay thꢕ hiꢈn nhân vꢀt như vꢀy mang ñꢀm dꢖu ꢖn cꢉa văn hoá

phương Tây, gꢐn liꢂn vꢓi sꢑ phát triꢕn cꢉa tư duy nghꢈ thuꢀt phương Tây. Nhưng không

phꢇi không có trong Truyꢌn Kiꢉu cꢉa Nguyꢊn Du, chꢣng hꢃn con ngưꢙi và cuꢋc ñꢙi Kiꢂu

ñưꢚc nhìn nhꢀn ñánh giá tꢌ góc nhìn cꢉa Giác Duyên hay Tam hꢚp ñꢃo cô, cách nhìn và

ñánh giá Kiꢂu cꢉa Kim Trꢄng, Thúc Sinh, Tꢌ Hꢇi, cꢉa viên quan "mꢝt sꢐt ñen sì"; thꢀm chí

cꢇ cách nhìn nhꢀn ñánh giá Kiꢂu cꢉa Mã giám sinh, cꢉa Tú Bà..., và ñương nhiên có cꢇ

cách nhìn nhꢀn ñánh giá Kiꢂu cꢉa Hoꢃn Thư, gꢐn liꢂn vꢓi giꢇi pháp "Quan Âm các" sau này.

Vꢓi các kiꢆn giꢇi hay cách thꢍc tꢎ chꢍc tác phꢒm, vꢓi cách xây dꢑng tình huꢏng tình

tiꢆt, tꢃo dꢑng kꢡch tính cho câu chuyꢈn, cách thꢍc dꢩn dꢐt ñꢋc giꢇ theo suꢏt hành trình

mưꢙi lăm năm tai biꢆn lênh ñênh chìm nꢎi cꢉa cuꢋc ñꢙi Thuý Kiꢂu, vꢓi mꢋt bꢇn lĩnh và tài

năng nghꢈ thuꢀt xuꢖt chúng, Truyꢌn Kiꢉu cꢉa Nguyꢊn Du trꢞ thành mꢋt kiꢈt tác vô song,

khác xa vꢓi chꢖt liꢈu Kim Vân Kiꢉu truyꢌn ban ñꢠu cꢉa Thanh Tâm tài nhân. Như ta ñã

biꢆt, suꢏt cuꢋc ñꢙi cꢉa mình, Kiꢂu chꢪ mong mꢔi ñi tìm mꢋt hình thꢍc hꢃnh phúc gia ñình

mà thꢕ hiꢈn qua cách thꢍc giꢅ mình hay ý thꢍc vꢂ sꢑ trong sꢃch cꢉa bꢇn thân mình, thꢕ

hiꢈn qua các phꢒm giá và sꢑ ý thꢍc vꢂ các phꢒm giá. Trưꢓc hꢆt, khi yêu, Kiꢂu tꢔ ra thꢀn

trꢄng, yêu sôi nꢎi yêu thꢀt lòng nhưng không sàm sꢨ. Tꢌ sꢑ mong mꢔi thiꢆt tha thꢕ hiꢈn

qua nhꢀn thꢍc: "Ngưꢙi ñâu gꢝp gꢨ làm chi / Trăm năm biꢆt có duyên gì hay không?, ñꢆn

hành ñꢋng quyꢆt liꢈt dám làm dám chꢡu, dám lꢑa chꢄn con ñưꢙng hꢃnh phúc cꢉa riêng

mình: "Cꢗa ngoài vꢋi rꢉ rèm the / Xăm xăm băng lꢏi vưꢙn khuya mꢋt mình" theo kiꢕu tình

yêu nam nꢅ thưꢙng thꢖy trong dân gian: "Yêu nhau cꢞi áo cho nhau / Vꢂ nhà mꢫ hꢔi qua

cꢠu gió bay"; hay: "Tưꢞng là cha mꢫ ñꢀp mꢋt vài roi / Ai ngꢙ ñꢀp ñꢆn chín chꢁc mꢋt trăm

roi / Em bò lăn bò lóc, em khóc ñꢍng khóc ngꢛi / Dù bꢠm lưng máu chꢇy vꢩn trꢄn ñꢙi theo

anh"; hoꢝc: "Cơm mô mà bát ăn bát ñꢕ / Đũa mô mà ñôi ñꢍng ñôi nꢥm / Ví dù thꢠy mꢫ có

ñánh ñꢀp chín chꢁc mꢋt trăm / Đꢀp rꢛi em ñꢍng dꢀy, em vꢩn nhꢖt tâm thương chàng"...

Nhưng sꢑ quyꢆt liꢈt cꢉa Kiꢂu vꢩn dꢌng trưꢓc ngưꢨng, bꢞi Kiꢂu luôn nghĩ tꢓi gia

phong cꢉa gia ñình mình, vì thꢆ Kiꢂu ñã phꢇn ꢍng: "Thưa rꢥng: "Đꢌng lꢖy làm chơi / Rꢟ

cho thưa hꢆt mꢋt lꢙi ñã nao!... Đꢃo tòng phu lꢖy chꢅ trinh làm ñꢠu". Hay khi rơi vào tay Tú

Bà, Kiꢂu cũng phꢇi hꢃ mình theo cách thꢍc biꢆt ngưꢙi biꢆt ta, biꢆt thân biꢆt phꢀn: "Nhưng

tôi có sá chi tôi / Phꢀn tôi ñành vꢀy, vꢏn ngưꢙi ñꢕ ñâu?"; hay khi nhꢀn lꢙi Thúc Sinh, Kiꢂu

cũng nghĩ rꢖt chín chꢐn "dꢖm chua lꢃi tꢋi bꢥng ba lꢗa nꢛng"; thꢀm chí khi rơi vào tay Bꢃc

Hꢃnh, Bꢃc Bà thì Kiꢂu cũng tꢐc lưꢨi ngꢀm ngùi chꢖp nhꢀn nꢧi oan khiên cꢉa cuꢋc ñꢙi

mình: "Kiꢆp xưa ñã vꢁng ñưꢙng tu / Kiꢆp này chꢣng kꢤo ñꢂn bù mꢓi xuôi / Dꢩu sao bình

ñã vꢨ rơi / Lꢖy thân mà trꢇ nꢚ ñꢙi cho xong". Như vꢀy, xét vꢂ bꢇn chꢖt, Kiꢂu là con ngưꢙi

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI

cꢉa các chuꢒn mꢑc ꢍng xꢗ phù hꢚp vꢓi các hoàn cꢇnh khi thân phꢀn bꢡ xô ñꢒy vào, theo

nguyên tꢐc văn hoá "ꢞ bꢠu thì tròn, ꢞ ꢏng thì dài", "ñi thưa vꢂ gꢗi" chꢣng mꢖt lòng ai, cꢐn

răng chꢡu mꢄi oan ꢍc sai trái gꢐn vꢓi kiꢆp hꢛng nhan nhưng nhꢖt quyꢆt không ñꢕ kiꢆp hꢛng

nhan cꢉa mình phꢇi chꢡu cꢇnh "bꢃc phꢀn", cho dù không ít lꢠn Kiꢂu ñã cꢖt lꢙi nguyꢂn rꢉa

"Chém cha cái kiꢆp hꢛng nhan"; "Chém cha cái kiꢆp má ñào...". Phꢒm chꢖt vꢡ tha trong

Kiꢂu luôn trꢧi dꢀy mꢄi lúc mꢄi nơi, vưꢚt lên trên cái vꢡ kꢦ cá nhân cꢉa nhꢅng ngưꢙi sꢏng

chꢪ biꢆt mình. Nói cách khác, Kiꢂu là con ngưꢙi mang trong mình ý thꢍc văn hoá vꢂ nhân

phꢒm, ý thꢍc văn hoá vꢂ giá trꢡ con ngưꢙi và giá trꢡ làm ngưꢙi. Đây là mꢋt hình mꢩu văn

chương mang tính văn hoá cao mà thiên tài Nguyꢊn Du ñã tꢃo ra ñưꢚc và ñưꢚc dân gian

truyꢂn tꢁng ngꢚi ca ngay trong câu mꢞ ñꢠu viꢈc bói Kiꢂu: "Lꢃy vua Tꢌ Hꢇi, lꢃy vãi Giác

Duyên, lꢃy tiên Thuý Kiꢂu". Viꢈc xꢆp hꢃng Thuý Kiꢂu là tiên quꢇ là sꢑ xꢆp hꢃng mang

tính minh triꢆt cao cꢇ và là sꢑ ñánh giá khác thưꢙng cꢉa riêng dân tꢋc Viꢈt.

Khi ñi tìm hꢃnh phúc, Kiꢂu chꢉ ñꢋng và tꢪnh táo trưꢓc mꢄi hoàn cꢇnh. Vì thꢆ, khi ngꢛi

trong lꢠu Ngưng Bích, Kiꢂu vꢩn mong mꢔi trông chꢙ hy vꢄng vào lꢙi "khuyên giꢇi mơn

man" cꢉa Tú Bà: "Ngưꢙi còn thì cꢉa hãy còn / Tìm nơi xꢍng ñáng làm con cái nhà". Khi

Thúc Sinh nói ra ñiꢂu ngꢋ nhꢀn cꢉa mình: "Cành kia chꢣng phꢇi cꢧi này mà ra?" thì lúc ñó:

"Nàng càng ꢉ dꢋt nét hoa / Đoꢃn trưꢙng lúc ꢖy nghĩ mà buꢛn tênh"; lúc ñó bài toán thân

phꢀn lꢃi nꢎi lên vꢓi sꢑ xót xa thꢖm thía, sâu sꢐc mà ñau ñꢓn khôn cùng: "Thiꢆp như hoa ñã

lìa cành / Chàng như con bưꢓm lưꢚn vành mà chơi? Chúa xuân ñành ñã có nơi? Ngꢐn ngày

thôi chꢓ dài lꢙi làm chi". Khi Thúc Sinh ñi tꢓi viꢈc: "Trăm năm tính cuꢋc vuông tròn", thì

Kiꢂu ñã ñưa ra nhꢅng suy nghĩ thꢖu lý ñꢃt tình nhưng cũng là khát vꢄng ñꢎi ñꢙi cho bꢇn

thân mà không muꢏn làm phương hꢃi ñꢆn ngưꢙi khác: "Nàng rꢥng: "Muôn ñꢋi ơn

lòng"/Chút e bên thú bên tòng dꢊ ñâu / Bình khang nꢖn ná bꢖy lâu / Yêu hoa yêu ñưꢚc mꢋt

màu ñiꢕm trang / Rꢛi ra lꢃt phꢖn phai hương / Lòng kia giꢅ ñưꢚc thưꢙng thưꢙng mãi

chăng?/ Vꢇ trong thꢂm quꢆ cung trăng / Chꢉ trương ñã có chꢡ Hꢥng ꢞ trong / Bây giꢙ

khăng khít giꢇi ñꢛng / Thêm ngưꢙi ngưꢙi cũng chia lòng riêng tây / Vꢤ chi chút phꢀn bèo

mây / Làm cho bꢕ ái khi ñꢠy khi vơi / Trăm ñiꢂu ngang ngꢗa vì tôi / Thân sau ai chꢡu tꢋi

trꢙi ꢖy cho?/ Như chàng có vꢅng tay co / Mưꢙi phꢠn cũng ñꢐp ñiꢆm cho mꢋt vài / Thꢆ

trong dù lꢓn hơn ngoài / Trưꢓc hàm sư tꢗ gꢗi ngưꢙi ñꢥng la / Cúi ñꢠu luꢛn xuꢏng mái nhà

/ Giꢖm chua lꢃi tꢋi bꢥng ba lꢗa nꢛng / ꢘ trên còn có nhà thung / Lưꢚng trên trông xuꢏng

biꢆt lòng có thương?/ Sá chi liꢊu ngõ hoa tưꢙng / Lꢠu xanh lꢃi bꢔ ra phưꢙng lꢠu xanh / Lꢃi

càng dơ dáng dꢃi hình / Đành thân phꢀn thiꢆp ngꢃi danh giá chàng / Thương sao cho vꢫn

thì thương / Tính sao cho trꢄn mꢄi ñưꢙng xin vâng".

Suy tính mà Kiꢂu ñưa ra cho Thúc Sinh bao gꢛm các phép tính cꢠn thiꢆt kꢕ cꢇ ñꢏi nꢋi

lꢩn ñꢏi ngoꢃi, vꢌa tính tꢓi tình cꢇm lꢍa ñôi, vꢌa tính tꢓi quan hꢈ ñꢃi gia ñình Thúc Sinh,

TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 5/2016

vꢌa biꢆt thân biꢆt phꢀn và lꢃi cũng ñánh ñúng vào tâm lý chung (thà lꢖy ñĩ vꢂ làm vꢚ còn

hơn lꢖy vꢚ vꢂ làm ñĩ), vꢌa tính ñꢉ lꢟ thiꢈt hơn vꢌa tính tꢓi tính ghen tuông ("Giꢖm chua lꢃi

tꢋi bꢥng ba lꢗa nꢛng") cꢉa ngưꢙi vꢚ cꢇ, vꢌa lo cho danh giá Thúc Sinh, vꢌa e ngꢃi thói

trăng hoa cꢉa ngưꢙi ñàn ông ("Yêu hoa yêu ñưꢚc mꢋt màu ñiꢕm trang"). Kiꢂu vꢌa tính

toán kꢜ càng vꢂ cái hiꢈn tꢃi, vꢌa suy nghĩ vꢂ cái tương lai theo hình thꢍc suy diꢊn nhân quꢇ

rꢖt hꢚp lý mà cũng rꢖt hꢚp tình.

Đáng tiꢆc, trong bài toán cuꢋc ñꢙi ꢖy, Kiꢂu chꢪ là mꢋt tham sꢏ, còn ngưꢙi thꢑc hiꢈn

các phép tính ñꢕ giꢇi bài toán ꢖy là Thúc Sinh, mꢋt ngưꢙi như ta biꢆt là "quen thói bꢏc rꢙi/

Trăm nghìn ñꢎ mꢋt trꢀn cưꢙi như không", cho dù sau này trưꢓc công ñưꢙng Thúc Sinh tꢑ

nhꢀn: "Nàng ñà tính hꢆt xa gꢠn / Tꢌ xưa nàng ñã biꢆt thân có rày / Tꢃi tôi hꢍng lꢖy mꢋt tay

/ Đꢕ nàng cho ñꢆn nꢧi này vì tôi", thì Thúc Sinh cũng phꢇi trꢇ giá ñꢐt hơn: "Thꢖp mưu thua

trí ñàn bà" vì anh ta: "Nghĩ ñà bưng kín miꢈng bình / Nào ai có khꢇo mà mình lꢃi xưng".

Không nghe theo lꢙi Kiꢂu dꢝn lúc chia tay, Thúc Sinh ñã "rút dây sꢚ nꢅa ñꢋng rꢌng lꢃi

thôi". Kꢤ miꢈng hùm gan sꢍa này ñã khiꢆn mꢄi ñiꢂu tính toán cꢉa Kiꢂu trꢞ thành vô nghĩa

và trꢞ thành con rꢏi trong sꢑ ñiꢂu khiꢕn cꢉa Hoꢃn Thư.

Hoꢃn Thư, như danh xưng ñã cho thꢖy là Tiꢕu thư nhà "hꢄ Hoꢃn danh gia" mà cha là

"Lꢃi bꢋ", nhưng danh giá này chꢐc ñã thuꢋc vꢂ quá khꢍ vì trong câu chuyꢈn, ngưꢙi cha này

không xuꢖt hiꢈn, hay nói cách khác ta có thꢕ phꢔng ñoán là Hoꢃn Thư mꢛ côi cha, nhưng

thꢌa hưꢞng phꢒm tưꢓc cꢉa ngưꢙi cha quá cꢏ, và có lꢟ vì thꢆ nên mꢓi có chuyꢈn: "Duyên

Đꢥng thuꢀn nꢤo gió ñưa / Cùng chàng kꢆt tóc xe tơ nhꢅng ngày" và cuꢋc hôn nhân giꢅa

bên gái là con quan bên trai là nhà buôn này tꢑ nó cho thꢖy tính chꢖt không môn ñăng hꢋ

ñꢏi theo truyꢂn thꢏng Nho gia, nhưng lꢃi khá phù hꢚp vꢓi phong tꢁc Viꢈt. Nhꢅng nhà giàu

hay danh giá thưꢙng chꢄn mꢝt gꢗi vàng vꢓi nhꢅng con ngưꢙi vꢏn có khác biꢈt vꢂ danh

phꢀn. Nhưng cho dù như vꢀy thì Hoꢃn Thư vꢩn là ngưꢙi: "ꢘ ăn thì nꢆt cũng hay / Nói ñiꢂu

ràng buꢋc thì tay cũng già", có nghĩa là rꢖt chꢪn chu theo ñúng gia ñꢃo gia pháp, là ngưꢙi

rꢖt thích nguyên tꢐc: "Tꢌ nghe vưꢙn mꢓi thêm hoa / Miꢈng ngưꢙi ñã lꢐm tin nhà thì không

/ Lꢗa tâm càng dꢀp càng nꢛng / Trách ngưꢙi ñen bꢃc ra lòng trăng hoa / Ví bꢥng thú thꢀt

cùng ta / Cũng dung kꢤ dưꢓi mꢓi là lưꢚng trên / Dꢃi chi chꢣng giꢅ lꢖy nꢂn / Tꢏt chi mà

rưꢓc tiꢆng ghen vào mình?/ Lꢃi còn bưng bít giꢖu quanh / Làm chi nhꢅng thói trꢤ ranh nꢑc

cưꢙi!/ Tính rꢥng khuꢖt mꢝt cách lꢙi / Giꢖu ta ta cũng liꢈu bài giꢖu cho!...". Nói cách khác,

Hoꢃn Thư là ngưꢙi rꢖt biꢆt ñiꢂu và cũng không phꢇi là ngưꢙi hꢫp hòi, Hoꢃn Thư là ngưꢙi

gia giáo, sꢏng trong gia ñình có gia phong, gia ñꢃo, gia pháp, gia lꢊ... hꢣn hoi. Hoꢃn Thư

cũng ý thꢍc ñưꢚc lꢧi cꢉa mình mà lꢧi ñó ñưꢚc Thúc Sinh khi gꢝp Kiꢂu ñã bꢋc bꢃch vꢓi

Kiꢂu là: "Tông ñưꢙng chút chꢗa cam lòng". Đây cũng là lý do ñꢕ Thúc Sinh ñi tìm ngưꢙi

khác, ñi tìm vꢚ lꢟ ñꢕ thꢑc hiꢈn nghĩa vꢁ gia ñình theo truyꢂn thꢏng Nho giáo, ñꢕ khꢐc phꢁc

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI

chuyꢈn "bꢖt hiꢆu hꢅu tam, vô hꢀu vi ñꢃi". Vì thꢆ Hoꢃn Thư sꢬn sàng dung thꢍ cho viꢈc làm

cꢉa Thúc Sinh, nhưng phꢇi ñưꢙng hoàng, phꢇi minh bꢃch. Văn hoá gia ñình hay cꢁ thꢕ hơn

là văn hoá chꢛng vꢚ hiꢈn lên ꢞ ñây mꢋt cách rõ nét mà qua ñây ta cũng có thꢕ liên hꢈ vꢓi

tình tiꢆt Kiꢂu nhꢙ em gái mình là Thuý Vân gá nghĩa lꢖy Kim Trꢄng thay mình, theo

nguyên tꢐc vꢚ cꢇ ñi hꢔi vꢚ hai cho chꢛng trong văn hoá gia ñình Viꢈt. Vꢂ nguyên tꢐc,

Hoꢃn Thư cũng mang trong mình phꢒm chꢖt văn hoá cho dù phꢒm chꢖt ñó là văn hoá Nho

giáo hꢆt sꢍc nghiêm khꢐc và chꢝt chꢟ.

Viꢈc Kiꢂu nhꢙ em gái thay mình làm vꢚ Kim Trꢄng, mꢋt mꢝt cho thꢖy bꢇn chꢖt cái

tâm trong sáng cꢉa Kiꢂu mang ñꢀm bꢇn sꢐc văn hoá Viꢈt. Trong văn hoá Viꢈt tình luôn ñi

liꢂn vꢓi nghĩa: tình cha nghĩa con, tình chꢛng nghĩa vꢚ, tình anh nghĩa em, tình làng nghĩa

xóm, tình cha nghĩa mꢫ..., vì thꢆ cho dù mꢓi chꢪ thꢂ thꢏt nhꢀn lꢙi mà chưa có cưꢓi xin ăn

hꢔi thì Kiꢂu vꢩn ñinh ninh mình là ngưꢙi cꢉa Kim Trꢄng và phꢇi có trách nhiꢈm ñꢏi vꢓi

Kim Trꢄng trong tư cách ngưꢙi vꢚ làm nghĩa vꢁ ñꢏi vꢓi chꢛng chꢍ không chꢪ là bꢃn tình

trăng gió. Mꢝt khác cũng cho thꢖy cái tâm cꢉa Thuý Vân, nhꢀn lꢙi lꢖy Kim Trꢄng thay chꢡ

không phꢇi vì Kim Trꢄng giàu sang lꢐm tiꢂn nhiꢂu cꢉa mà ñꢕ trꢇ nghĩa, ñꢂn ơn cho sꢑ hy

sinh lꢓn lao mà Kiꢂu ñã thꢑc hiꢈn. Sꢑ hy sinh cꢉa Thuý Vân do ñó cũng có ý nghĩa nhân

văn sâu sꢐc dꢑa trên nꢂn tꢇng văn hoá tri ân, văn hoá ñꢂn ơn ñáp nghĩa cꢉa mꢋt dân tꢋc

vꢏn chꢡu nhiꢂu mꢖt mát ñau thương như dân tꢋc chúng ta, chꢍ không phꢇi là sꢑ chꢖp nhꢀn

thꢁ ñꢋng, giꢇn ñơn. Hơn nꢅa, khi bán mình Kiꢂu cũng ý thꢍc ñưꢚc sâu sꢐc sꢑ mꢖt mát lꢓn

lao cꢉa mình, chꢍ không phꢇi kiꢕu Thuý Kiꢂu cꢉa Thanh Tâm tài nhân, lꢓn tiꢆng mꢝc cꢇ,

ñôi co hơn thiꢈt vꢂ giá cꢇ trên cꢍ liꢈu ñꢛng tiꢂn, nói cách khác là nhân phꢒm cũng như

dung nhan cꢉa Thuý Kiꢂu ñưꢚc Thanh Tâm tài nhân xây dꢑng theo mô thꢍc ñꢡnh tính ñꢡnh

lưꢚng, theo trꢡ giá cꢉa ñꢛng tiꢂn tương tꢑ như vꢀt dꢁng, ñꢛ trang sꢍc hay ñꢛ chơi. Kiꢂu cꢉa

Nguyꢊn Du không như vꢀy, Kiꢂu cꢉa Nguyꢊn Du là con ngưꢙi cꢉa nghĩa cꢉa tình, biꢆt

ñưꢙng ăn ñiꢂu ꢞ, biꢆt lo trưꢓc tính sau nhưng vꢩn không thoát ra khꢔi ñưꢚc cái xã hꢋi mà ꢞ

ñó mꢄi công lý ñꢂu liên quan và ñưꢚc quyꢆt ñꢡnh bꢞi sꢑ "xưng xuꢖt" cꢉa "thꢥng bán tơ",

mà oái oăm thay kꢤ nꢝc danh này lꢃi không bꢡ toà ñꢃi hình ñꢂn ơn trꢇ nghĩa, báo oán báo

ân cꢉa Kiꢂu trꢌng trꢡ. Lý do là vì nó là kꢤ nꢝc danh, và chꢌng nào nhꢅng kꢤ gây tꢋi ác còn

ꢒn danh trá hình, ñꢋn thꢎ thăng thiên... thì chꢌng ñó nhꢅng con ngưꢙi như Kiꢂu ꢢ con

ngưꢙi mà ꢞ mꢋt phương diꢈn nào ñó có thꢕ gꢄi là thꢀt thà như ñꢆm vꢏn không hiꢆm trong

bꢇn thân dân tꢋc chúng ta mà sꢑ tin ngưꢙi trꢞ thành mꢋt phꢒm chꢖt cꢉa dân tꢋc ꢢ còn bꢡ xô

ñꢒy, còn bꢡ rơi vào vòng lao lý hay bꢡ tưꢓc ñoꢃt phꢒm giá và nhân cách.

Vì thꢆ, bài toán vꢓi các dꢅ kiꢈn mà Kiꢂu ñã tính ñꢆn, và ñòi hꢔi Thúc Sinh trꢑc tiꢆp

thꢑc hiꢈn thì cũng chính Hoꢃn Thư ñã thꢖu hiꢕu (vì cũng là ñàn bà như nhau) nhưng khi

Thúc Sinh ñã không "thú thꢀt" thì Hoꢃn Thư quyꢆt tâm dꢃy chꢛng và răn dꢃy luôn kꢤ khác

TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 5/2016

(tꢍc là Kiꢂu): "Lo gì viꢈc ꢖy mà lo / Kiꢆn trong miꢈng chén có bò ñi ñâu?/ Làm cho nhìn

chꢣng ñưꢚc nhau / Làm cho ñày ñoꢃ cꢖt ñꢠu chꢣng lên / Làm cho trông thꢖy nhãn tiꢂn /

Cho ngưꢙi thăm ván bán thuyꢂn biꢆt tay". Hoꢃn Thư chꢪ cꢠn Thúc Sinh "thú thꢀt" thôi,

nhưng Thúc Sinh ñã không thꢑc hiꢈn ñiꢂu ñó. Hoꢃn Thư thꢑc hiꢈn kꢆ sách cꢉa mình, kꢆ

sách: "Làm cho nhìn chꢣng ñưꢚc nhau / Làm cho ñày ñoꢃ cꢖt ñꢠu chꢣng lên", "làm ra con ꢞ

chúa nhà ñôi nơi". Nhưng trưꢓc khi thꢑc hiꢈn kꢆ sách ꢖy, Hoꢃn Thư cũng phꢇi thưa trình

vꢓi thân mꢩu mình theo ñúng khuôn phép Nho gia, thꢕ hiꢈn con nhà gia giáo: "Thưa nhà

huyên hꢆt mꢄi tình / Nꢧi chàng ꢞ bꢃc nꢧi mình chꢡu ñen / Nghĩ rꢥng ngꢍa ghꢤ hꢙn ghen /

Xꢖu chàng mà có ai khen chi mình!". ꢘ ñây có ñiꢕm chung giꢏng nhau giꢅa Kiꢂu và Hoꢃn

Thư: cho dù cꢇ hai ñꢂu ꢞ thꢆ tương phꢇn ñꢏi lꢀp nhưng ñꢂu có ý thꢍc bꢇo vꢈ danh dꢑ và uy

tín cꢉa ngưꢙi chꢛng. Đây chính là ñꢝc trưng văn hoá gia ñình trong ñó khꢣng ñꢡnh vꢡ thꢆ

ngưꢙi chꢛng cꢉa phꢁ nꢅ Viꢈt ñưꢚc khꢣng ñꢡnh rꢖt rõ trong ca dao: "công cha nuôi nꢖng

nâng niu / Tꢋi gì thì tꢋi cũng không yêu bꢥng chꢛng". Bài toán ñóng cꢗa dꢃy chꢛng tuân

thꢉ theo nguyên tꢐc "xꢖu chàng hꢎ ai" trong văn hoá Viꢈt trꢞ nên sâu sꢐc và thꢖm ñưꢚm

tính chꢖt nhân tình thꢆ thái, thꢖm ñưꢚm phꢒm chꢖt cꢉa "tâm" Viꢈt. Phꢇi nói ñiꢂu này, bꢞi

vì Nguyꢊn Du là ngưꢙi có hꢄc vꢖn Trung Hoa sâu sꢐc, có hiꢕu biꢆt rꢋng lꢓn vꢂ nꢂn văn hoá

này, cho nên ꢇnh hưꢞng cꢉa quan niꢈm vꢂ chꢅ "tâm" cꢉa Vương Dương Minh là không thꢕ

không có trong Truyꢌn Kiꢉu. Nhưng nꢆu Nguyꢊn Du chꢪ rꢀp theo khuôn thꢍc chꢅ "tâm"

cꢉa Vương Dương Minh thì giá trꢡ cꢉa Truyꢈn Kiꢂu không lꢓn, bꢞi ñó là tác phꢒm lý giꢇi

bꢇn chꢖt con ngưꢙi theo văn hoá Trung Hoa. Cái lꢓn mà Nguyꢊn Du làm ñưꢚc và vưꢚt lên

trên chꢖt liꢈu Kim Vân Kiꢉu truyꢌn cꢉa Thanh Tâm tài nhân ñꢕ làm sáng tꢔ chꢅ tâm theo

quan niꢈm văn hoá Viꢈt.

Cũng cꢠn làm rõ thêm vꢂ vꢖn ñꢂ mà Nguyꢊn Du ñã nhiꢂu lꢠn nhꢐc tꢓi và ñã tꢃo ra

nhiꢂu cách hiꢕu khác nhau, ñó là "tu là cꢋi phúc, tình là dây oan". Vꢖn ñꢂ ñꢝt ra ꢞ ñây là

"thꢆ nào là tu", "tu có phꢇi là tu hành, xuꢖt gia không?"; "tình ꢞ ñây có phꢇi thuꢠn tuý là

tình yêu trai gái không hay tình là nhꢅng tình cꢇm chung cꢉa con ngưꢙi thưꢙng xuꢖt hiꢈn

trong cuꢋc sꢏng và ñòi hꢔi mꢧi con ngưꢙi trong các trꢃng huꢏng cꢁ thꢕ phꢇi ñiꢂu tiꢆt?"...

Đꢕ giꢇi quyꢆt vꢖn ñꢂ này hay ñꢕ trꢇ lꢙi cho câu hꢔi ñưꢚc ñꢝt ra, ta trꢞ vꢂ vꢓi câu chuyꢈn

Thuý Kiꢂu. Ta thꢖy Kiꢂu, trong cuꢋc ñꢙi mình, ñã có may mꢐn hꢃnh ngꢋ vꢓi vãi Giác

Duyên, mꢋt nhân vꢀt mà ngay danh xưng cũng cho thꢖy tính chꢖt khác thưꢙng: giác ngꢋ cơ

duyên tꢍc là gꢝp ñưꢚc các ñiꢂu kiꢈn (duyên ñưꢚc hiꢕu như các ñiꢂu kiꢈn hꢧ trꢚ tꢌ bên

ngoài) phù hꢚp khꢇ dĩ giúp con ngưꢙi trong hoàn cꢇnh nhꢀn thꢍc "ngꢋ" (tꢍc là thꢍc tꢪnh,

nhꢀn thꢍc ñưꢚc hoàn cꢇnh, vꢡ thꢆ...) ra các vꢖn ñꢂ liên quan tꢓi tình huꢏng mà nó ñang gꢝp

phꢇi (tình huꢏng lꢓn nhꢖt chính là sꢑ tꢛn tꢃi cꢉa con ngưꢙi hay chính cuꢋc ñꢙi con ngưꢙi

trong thꢆ giꢓi). Cuꢋc hꢃnh ngꢋ ñó có ñưa Kiꢂu tꢓi cꢗa Phꢀt theo kiꢕu xuꢖt gia xuꢏng tóc ñi

tu không? Câu trꢇ lꢙi là không.

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI

Trong câu chuyꢈn, Hoꢃn Thư sau khi ñưꢚc ñꢄc bꢇn tưꢙng trình cꢉa Kiꢂu (vꢓi mꢋt chút

cꢇm thông: "Hꢅu tài thương nꢧi vô duyên lꢃ ñꢙi!") và ñưꢚc nghe lꢙi khuyên cꢉa Thúc Sinh

("Tꢌ bi âu liꢈu bꢓt tay mꢓi vꢌa") ñã ñi tꢓi quyꢆt ñꢡnh: "Thôi thì thôi cũng chiꢂu lòng /

Cũng cho khꢔi luꢭ trong vòng bưꢓc ra / Sꢬn Quan Âm các nhà ta... Cho nàng ra ñó giꢅ

chùa chép kinh"; Hoꢃn Thư ñã mꢞ ñưꢙng bꢥng giꢇi pháp Quan Âm các mà ta có thꢕ coi

như mꢋt biꢈt lꢈ ñꢏi vꢓi Kiꢂu và cũng là minh chꢍng cho sꢑ thꢌa nhꢀn tài năng trong con

ngưꢙi Kiꢂu cꢉa Hoꢃn Thư. Đã ít nhꢖt ba lꢠn Hoꢃn Thư ñánh giá cao tài năng cꢉa Kiꢂu, cho

dù nhꢅng lꢙi ñánh giá ñó mang tính ưꢓc lꢈ, có thꢕ không thꢀt lòng nhưng ñꢂu là nhꢅng

ñánh giá rꢖt cao: "Tiꢕu thư xem cũng thương tài / Khuôn uy dưꢙng cũng bꢓt vài bꢏn

phân"; "Rꢥng: "Tài nên trꢄng mà tình nên thương", "Ví chăng có sꢏ giàu sang / Giá này

dꢩu ñúc nhà vàng cũng nên"; "Khen rꢥng: "Bút pháp ñã tinh / So vào vꢓi thiꢆp Lan ñình

nào thua!/ Tiꢆc thay lưu lꢃc giang hꢛ / Nghìn vàng thꢀt cũng nên mua lꢖy tài". Hay thay ñꢎi

cách gꢄi, Hoꢃn Thư gꢄi Kiꢂu bꢥng "nàng" thay vì "con Hoa" như trưꢓc ñây. Hoꢃn Thư còn

mang lꢃi cho Kiꢂu mꢋt danh xưng, ñó là "Trꢃc Tuyꢂn", mà mꢋt danh xưng chính là mꢋt giá

trꢡ. Trꢃc Tuyꢂn, nghĩa là tꢐm gꢋi, hay gꢋt rꢗa mang ý nghĩa Phꢀt giáo sâu sꢐc. Điꢂu ñó

cũng cho thꢖy cái tâm cꢉa Hoꢃn Thư không phꢇi là "ác tâm" mà là "tꢌ tâm", nói cách khác,

Hoꢃn Thư là ngưꢙi tu tꢃi gia và thꢖm nhuꢠn sâu sꢐc ñꢃo lý tꢌ bi cꢉa Đꢍc Phꢀt. Nhưng

Hoꢃn Thư còn mang trong mình truyꢂn thꢏng Nho giáo, là con ngưꢙi cꢉa hꢄc thꢍc, do ñó,

mꢄi viꢈc, kꢕ cꢇ tꢌ bi bác ái, ñꢂu phꢇi phân minh rõ ràng. Hoꢃn Thư ý thꢍc ñưꢚc trách

nhiꢈm ngưꢙi vꢚ và ngưꢙi chꢉ gia ñình, cũng thuꢋc vào loꢃi ñꢖng bꢀc vì gia ñình có cꢉa ăn

cꢉa ñꢕ, có ñꢠy tꢓ gia nhân, kꢤ hꢠu ngưꢙi hꢃ... mà hình phꢃt "ñꢍa thì vꢇ miꢈng ñꢍa thì bꢤ

răng" cꢉa Hoꢃn Thư dành cho ñám nô bꢋc hay ton hót xu nꢡnh cho thꢖy quyꢂn thꢆ gia

phong cꢉa con ngưꢙi này.

Còn Kiꢂu trưꢓc sau thì vꢩn chꢪ là con ngưꢙi cꢉa tình cꢇm, hơn nꢅa lꢃi ña sꢠu ña cꢇm

("Khéo dư nưꢓc mꢐt khóc ngưꢙi ñꢙi xưa"), không phꢇi là con ngưꢙi cꢉa mưu mꢫo tính

toán có tính chꢖt chꢉ nhân gia ñình như Hoꢃn Thư, cho nên trong hoàn cꢇnh bꢡ bꢐt quꢇ

tang tꢃi Quan Âm các ("Nꢧi ông vꢀt vã nꢧi nàng thꢞ than..."), Kiꢂu ñã phꢇi trꢏn ñi và ñã

mang theo các ñꢛ "kim ngân" cꢉa chꢏn "Phꢀt tiꢂn". Hơn nꢅa, xét cho cùng thì cho ñꢆn khi

gꢝp Hoꢃn Thư, Kiꢂu vꢩn chưa phꢇi là chꢉ gia ñình thꢑc sꢑ, cho dù ñã lꢖy chꢛng nhưng

cũng chꢪ là kiꢕu "trá hôn", "mꢃo hôn" chꢍ không phꢇi hôn nhân ñích thꢑc theo nghĩa cꢉa tꢌ

này, kꢕ cꢇ sau này khi Kim Kiꢂu ñoàn tꢁ thì kiꢕu hôn nhân ñó cũng chꢪ là hình thꢍc "gá

hôn". Rꢙi Quan Âm các, nơi Kiꢂu trú thân tá túc là "Chiêu ꢒn am" vꢓi "Giác Duyên sư

trưꢞng lòng lành". Thꢆ nhưng, khi "ngưꢙi ñàn viꢈt", qua chơi chùa, phát hiꢈn ra các thꢍ

"chuông khánh" "khéo giꢏng cꢉa nhà Hoꢃn nương!" thì chꢏn trú thân nương náu tꢃm thꢙi

cꢉa Kiꢂu cũng chꢖm dꢍt. Kiꢂu phꢇi chꢖp nhꢀn gꢚi ý mꢞ ñưꢙng cꢉa Giác Duyên ("Có nhà

hꢄ Bꢃc bên kia / Am mây quen thói ñi vꢂ dꢠu hương"/ ꢢ mà qua ñây, ta có thꢕ thꢖy cꢗa

TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 5/2016

Phꢀt không hꢫp hòi mà bao dung cꢇ nhꢅng kꢤ như nhà hꢄ Bꢃc mà bꢇn chꢖt như thꢆ nào ta

ñã thꢖy ꢞ phꢠn tiꢆp theo cꢉa Truyꢌn Kiꢉu), ñꢕ rꢛi lꢃi phꢇi rơi vào vòng trꢠm luân mꢓi: "Bꢃc

bà hꢄc vꢓi Tú bà ñꢛng môn". Chi tiꢆt vꢂ sꢑ xuꢖt hiꢈn cꢉa "ngưꢙi ñàn viꢈt" tꢃi Chiêu ꢒn am

cꢉa Giác Duyên gꢄi mꢞ ý niꢈm vꢂ tính hiꢈn ñꢃi cꢉa hư cꢖu tiꢕu thuyꢆt. Phꢇi chăng ngưꢙi

này xuꢖt hiꢈn ꢞ ñây như mꢋt sꢑ ngꢩu nhiên, hay là do sꢑ xꢆp ñꢝt bꢏ trí cꢉa Hoꢃn Thư ñꢕ

theo dõi xem ñꢏi thꢉ cꢉa mình trong bưꢓc ñưꢙng cùng ñã chꢃy ñi ñâu, có còn khꢇ năng

gây hꢃi cho mình nꢅa không? Nꢆu quꢇ thꢀt ñây là ý ñꢛ cꢉa Hoꢃn Thư thì tính trinh thám ꢞ

ñây quꢇ là ñáng kinh ngꢃc trong ý ñꢛ nghꢈ thuꢀt cꢉa Nguyꢊn Du. Nhꢅng chi tiꢆt nghꢈ thuꢀt

như vꢀy, tꢃo ra tính phꢍc hꢚp trong tꢎ chꢍc kꢆt cꢖu cꢏt truyꢈn.

Và ñương nhiên khi bꢡ loꢃi ra khꢔi Chiêu ꢒn am thì vòng trꢠm luân cꢉa Kiꢂu lꢃi mꢞ ra

như ta ñã thꢖy. Nơi cꢗa Phꢀt cuꢏi cùng mà Kiꢂu dꢌng chân là "thꢇo am" mà Giác Duyên

tꢃo dꢑng ñꢕ ñón Kiꢂu tꢌ sông Tiꢂn Đưꢙng trꢞ vꢂ, nơi mà theo chính lꢙi cꢉa Giác Duyên

thì: "Phꢀt tiꢂn ngày bꢃc lân la / Đăm ñăm nàng cũng nhꢓ nhà không nguôi". Nói cách khác,

là cho dù Kiꢂu ñưꢚc ñꢝt vào cꢗa Phꢀt, ñã chép kinh và ăn chay niꢈm Phꢀt nhưng Kiꢂu

không phꢇi là ngưꢙi xuꢏng tóc ñi tu, không phꢇi là ngưꢙi xuꢖt gia tu hành, "tu" theo kiꢕu

tꢌ bꢔ gia ñình ñꢕ vào sꢏng trong chùa chiꢂn hay tu viꢈn. Vì thꢆ nên hiꢕu chꢍ "tu" trong "tu

là cꢋi phúc" theo mꢋt nghĩa rꢋng hơn mà cách hiꢕu ñó không ꢞ ñâu xa lꢃ mà chính ꢞ trong

truyꢂn thꢏng Nho gia, trong nguyên tꢐc tu ꢢ tꢂ ꢢ trꢡ ꢢ bình. Chꢅ "tu" ꢞ ñây trꢞ thành "cꢋi

phúc" mà "tu" có nghĩa là "sꢗa", "tu thân" nghĩa là "sꢗa mình" và "tu" gꢐn liꢂn vꢓi các ñꢃo

lý Nho gia, còn theo phái Tiꢕu thꢌa thì "xuꢖt gia tu hành" có nghĩa là "xuꢖt thꢆ", trong khi

theo Đꢃi thꢌa "tu" cũng chꢪ là sꢗa tâm cho trong sꢃch, ngay bây giꢙ tꢃi bꢖt cꢍ ñâu ꢢ nguyên

tꢐc nhꢀp thꢆ ꢢ và không ñꢕ cho tình tư dꢁc quꢖy phá. Sách Đꢁi hꢂc viꢆt: "Tꢓ thiên tꢘ dĩ chí

ư thꢙ dân, nhꢕt thꢗ giai dĩ tu thân vi bꢈn – Tꢒ vua tꢍi dân, mꢂi ngưꢀi phꢈi lꢕy viꢌc tu thân

làm gꢊc" (tiꢆt 6). Phép tu thân gꢐn liꢂn vꢓi năm ñꢍc hꢃnh ꢢ ñưꢚc gꢄi là Ngũ thưꢙng vì phꢇi

thꢑc hành thưꢙng xuyên, ñó là Nhân (yêu ngưꢙi, thương ngưꢙi, trꢄng ngưꢙi), Nghĩa (làm

ñiꢂu tꢏt, tránh ñiꢂu xꢖu), Lꢊ (theo ñúng phép tꢐc khuôn khꢎ), Trí (thông minh, khôn khéo),

Tín (thꢀt thà, tin cꢀy, trung thꢑc). Phép tꢐc Nho gia gꢐn vꢓi tu thân này ñã ñưa Hoꢃn Thư

tꢓi các kꢆ sách, cách thꢍc ñꢕ dꢃy Kiꢂu và Thúc Sinh bài hꢄc vꢂ Ngũ thưꢙng: "Làm cho

nhìn chꢣng ñưꢚc nhau / Làm cho ñày ñoꢃ cꢖt ñꢠu chꢣng lên", ñꢕ "Trưꢓc cho bõ ghét nhꢅng

ngưꢙi / Sau cho ñꢕ mꢋt trò cưꢙi vꢂ sau". Nguyên tꢐc cꢉa Nho gia là lꢖy "lòng mình" mà ño

"lòng ngưꢙi: "Kꢦ sꢞ bꢖt dꢁc vꢀt thi ư nhân". Ngũ thưꢙng khi ñi vào quan ñiꢕm Thân Dân

cꢉa Vương Dương Minh, trꢞ thành mꢋt vꢖn ñꢂ quan trꢄng trong Tâm hꢂc mà theo ñó chꢅ

Nhân trꢞ thành phꢒm chꢖt, trꢞ thành thuꢋc tính, trꢞ thành "Đꢍc" cꢉa vꢃn vꢀt trong vũ trꢁ.

"Nhân" là sꢑ sꢏng, là tình thương, là "lý" hay "thái cꢑc " cꢉa vũ trꢁ. Chính nhꢙ Nhân mà

con ngưꢙi có thꢕ kꢆt hꢚp vꢓi trꢙi: "Thiên Nhân hꢚp nhꢖt", vì thꢆ Thân Dân vꢓi hàm nghĩa

là lòng nhân ái có chꢍc năng làm cho "minh ñꢍc" trꢞ nên sáng chói hơn. Sách Đꢁi hꢂc chꢪ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI

rõ: "Đꢁi hꢂc chi Đꢁo, tꢁi minh Minh Đꢙc, tꢁi Thân Dân, tꢁi chꢚ ư chí Thiꢌn" (tiꢆt 1). Tính

chꢖt Thân Dân (yêu tha nhân, yêu ngưꢙi khác) ñã khꢐc phꢁc ñưꢚc các nhưꢚc ñiꢕm cꢉa tình

tư dꢁc, cꢉa tính vꢡ kꢪ, xoá bꢔ ñưꢚc sꢑ ngăn cách giꢅa ngưꢙi và ngưꢙi trong quan ñiꢕm,

lꢏi sꢏng, cách xꢗ thꢆ, ñꢕ tꢌ ñó tꢃo ra "minh ñꢍc", nói cách khác là nhꢙ nhân ái mà có

minh ñꢍc.

Như vꢀy, phꢠn nào ta ñã giꢇi ñáp ñưꢚc vꢖn ñꢂ ñi "tu" cꢉa Kiꢂu, theo ñó "tu" là "sꢗa

mình" nhiꢂu hơn là xuꢏng tóc ñi tu hành và chꢅ "tu" hiꢕu theo bình diꢈn này cũng góp

phꢠn làm sáng tꢔ pháp danh Trꢃc Tuyꢂn khi Kiꢂu vào Quan Âm các: "Áo xanh ñꢎi lꢖy cà

sa / Pháp danh lꢃi ñꢎi tên ra Trꢃc Tuyꢂn". Viꢈc ban pháp danh không phꢇi là viꢈc làm tuỳ

tiꢈn mà thưꢙng gꢐn vꢓi các bꢀc danh sư, các vꢡ trꢁ trì, nhꢅng ꢞ ñây không có mꢋt danh sư

hay sư trꢁ trì nào, do ñó, có thꢕ coi ngưꢙi ban cho Kiꢂu pháp danh Trꢃc Tuyꢂn chính là

Hoꢃn Thư và chính ñiꢂu này làm cho giá trꢡ nhân văn cꢉa hình tưꢚng Hoꢃn Thư trꢞ nên có

ý nghĩa lꢓn lao. Pháp danh ñó vꢌa là mong muꢏn cꢉa Hoꢃn Thư vꢌa là cách thꢍc mꢞ

ñưꢙng cꢍu ngưꢙi theo triꢆt lý nhà Phꢀt (cꢍu mꢋt ngưꢙi phúc ñꢣng hà sa), vꢌa là cách ngăn

chꢝn không cho Kiꢂu hoàn tꢁc rꢖt phù hꢚp vꢓi tâm lý cꢉa cô nàng hꢄ Hoꢃn này. Giꢇi pháp

Quan Âm các ñã biꢆn Kiꢂu, trong giai ñoꢃn này, thành mꢋt ngưꢙi khác: "Nàng tꢌ lánh gót

vưꢙn hoa / Dưꢙng gꢠn rꢌng tía dưꢙng xa bꢁi hꢛng"; "Cho hay giꢄt nưꢓc cành dương / Lꢗa

lòng tưꢓi tꢐt mꢄi ñưꢙng trꢠn duyên"...

Đưa Kiꢂu vào Quan Âm các, Hoꢃn Thư tách bꢃch hai thꢆ giꢓi: thꢆ giꢓi trꢠn tꢁc và thꢆ

giꢓi tu hành, tꢃo ra hai quan hꢈ ñꢏi xꢗ có thꢍ bꢀc phân minh. Nhưng chꢅ tình trong con

ngưꢙi Kiꢂu, mꢋt khi Kiꢂu ñã gꢐn bó, thì không phꢇi là sꢓm nꢞ tꢏi tàn, khuꢖt mꢝt cách lꢙi

thì tình cũng phôi pha mà trái lꢃi: "Quan phòng then nhꢝt lưꢓi mau / Nói lꢙi trưꢓc mꢝt rơi

châu vꢐng ngưꢙi / Gác kinh viꢈn sách ñôi nơi / Trong gang tꢖc lꢃi gꢖp mưꢙi quan san".

Hoꢃn Thư là ngưꢙi nꢐm rõ ñiꢕm này, là ngưꢙi hiꢕu sâu tâm lý cꢉa ngưꢙi trong cuꢋc, tâm lý

cꢉa nhꢅng ngưꢙi yêu nhau. Vì thꢆ tình huꢏng: "Tiꢕu thư phꢇi buꢎi vꢖn an vꢂ nhà", mꢞ

ñưꢙng cho cuꢋc tái ngꢋ bꢖt ngꢙ, ñau xót, ñꢠy nưꢓc mꢐt ("Cùng nhau kꢕ lꢕ sau xưa / Nói rꢛi

lꢃi nói lꢙi chưa hꢆt lꢙi") mà ñꢕ có cuꢋc gꢝp ñó thì Thúc Sinh cũng phꢇi lén lút: "Thꢌa cơ

Sinh mꢓi lꢤn ra..." – lꢠn thꢍ hai trong Truyꢌn Kiꢉu, ñꢋng tꢌ "lꢤn" xuꢖt hiꢈn (lꢠn ñꢠu gꢐn

vꢓi Sꢞ Khanh) – ñꢋng tꢌ này hàm chꢍa tính chꢖt khác thưꢙng, tính chꢖt cꢃm bꢩy mà Hoꢃn

Thư sꢐp xꢆp ñꢕ kꢆt thúc trꢃng huꢏng "mꢋt ông hai bà" không danh chính ngôn thuꢀn, dꢩn

tꢓi hành ñꢋng ñào tꢒu tꢑ nguyꢈn cꢉa Kiꢂu: "Cꢖt mình qua ngꢄn tưꢙng hoa / Lꢠn ñưꢙng

theo bóng trăng tà vꢂ tây".

Chi tiꢆt Hoꢃn Thư vꢂ nhà vꢖn an cũng mang tính chꢖt tiꢕu thuyꢆt khá rõ. Đây rõ ràng

là mꢋt sꢑ sꢐp ñꢝt, mꢋt sꢑ cài bꢩy ñánh lꢌa trưꢓc hꢆt là Thúc Sinh rꢛi tiꢆp ñó là Kiꢂu. Tính

thꢙi sꢑ cꢉa câu chuyꢈn ñưꢚc dꢩn dꢐt cho ñꢆn ñây thꢑc sꢑ là tính thꢙi sꢑ cꢉa cuꢋc sꢏng ñꢙi

TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 5/2016

thưꢙng và chính ñiꢂu này góp phꢠn tꢃo ra tính hiꢈn ñꢃi cho câu chuyꢈn ñưꢚc kꢕ. Ngưꢙi tꢎ

chꢍc sꢑ kiꢈn gꢝp gꢨ ñꢕ kꢆt thúc mꢏi tình Thuý Kiꢂu ꢢ Thúc Sinh chính là Hoꢃn Thư, và

ñây là mꢋt kꢆt thúc thoꢇ mãn cꢇ ñôi bên. Đưꢙng nào thì Kiꢂu cũng phꢇi ñi, nhưng ñi phꢇi

là tꢑ nguyꢈn. Hoꢃn Thư không ñuꢎi, còn Kiꢂu thì không thꢕ ꢞ tꢃi ñó ñưꢚc. Kiꢂu phꢇi ra ñi

khꢔi nhà Hoꢃn Thư theo con ñưꢙng mà Hoꢃn Thư ñã sꢐp ñꢝt nhꢥm không phꢇi ñꢕ hãm hꢃi

hay hꢃ nhꢁc Kiꢂu mà chính là ñꢕ bꢇo vꢈ hꢃnh phúc gia ñình mình, bꢇo vꢈ chính mình và

gián tiꢆp bꢇo vꢈ cꢇ Kiꢂu nꢅa. Giꢇi pháp Quan Âm các, do ñó, ñóng vai trò quan trꢄng trong

tꢎ chꢍc nghꢈ thuꢀt cꢉa câu chuyꢈn mà qua ñó ta thꢖy nꢎi lên các giá trꢡ văn hoá cao cꢇ gꢐn

vꢓi tình huꢏng mà các nhân vꢀt bꢡ ñꢝt vào ñó ñꢂu có hoàn cꢇnh, tâm trꢃng cũng như khát

vꢄng cꢉa riêng mình.

Vì thꢆ, sau khi báo ân, Kiꢂu tiꢆn hành báo oán mà Hoꢃn Thư là ngưꢙi phꢇi ra hꢠu toà

ñꢠu tiên: "Chính danh thꢉ phꢃm tên là Hoꢃn Thư". Vꢀy ꢞ ñây "thꢉ phꢃm" cꢠn ñưꢚc hiꢕu

như thꢆ nào? Trong tiꢆng Pháp, tꢌ "thꢉ phꢃm" ñưꢚc dꢡch là "princial coupable" nghĩa là kꢤ

có tꢋi chꢉ yꢆu, kꢤ phꢃm tꢋi chính. Vꢀy tꢋi cꢉa Hoꢃn Thư là gì? Theo Kiꢂu ñó là "...thói

hꢛng nhan / "càng cay nghiꢈt lꢐm càng oan trái nhiꢂu". Nhưng "thói" là gì? Thói ñưꢚc hiꢕu

là nꢆp ñã quen lâu ngày, là tꢀp quán. Trong Truyꢌn Kiꢉu chꢅ "thói" cũng xuꢖt hiꢈn khá

nhiꢂu: "trꢙi xanh quen thói má hꢛng ñánh ghen", "cho hay là thói hꢅu tình", "làm chi ñem

thói khuynh thành trêu ngươi", "thói nhà băng tuyꢆt chꢖt hꢥng phꢪ phong", "mꢋt ngày lꢃ

thói sai nha", "Thúc Sinh quen thói bꢏc rꢙi", "làm chi nhꢅng thói trꢤ ranh nꢑc cưꢙi", "dꢊ

dàng là thói hꢛng nhan", "lꢃi như nhꢅng thói ngưꢙi ta". Như vꢀy, cái làm ñiꢕm tꢑa cho sꢑ

luꢀn tꢋi cꢉa Kiꢂu là mꢋt "thói quen", là mꢋt nꢆp sꢏng. Điꢕm tꢑa này không ꢎn, không có

tính chꢖt pháp lý.

Vì thꢆ, lꢙi bào chꢅa cꢉa Hoꢃn Thư, mà ñây là Hoꢃn Thư tꢑ bào chꢅa cho chính mình

lꢃi là sꢑ phꢇn bác rꢖt phân minh rꢃch ròi, có lý có tình. Trưꢓc hꢆt là: "ghen tuông thì cũng

ngưꢙi ta thưꢙng tình", cũng lꢃi là mꢋt thói, thói quen "thưꢙng tình" không phꢇi là trꢄng tꢋi,

và cũng chꢣng có gì ñꢕ phꢇi ghét bꢔ, kꢆt án cꢇ, mà nꢝng nhꢖt thì cũng tꢌ nhꢐc nhꢞ ñꢆn phê

bình rút kinh nghiꢈm. Hơn nꢅa, cách gꢄi "ngưꢙi ta" mà Hoꢃn Thư dùng ꢞ ñây không loꢃi

trꢌ bꢇn thân Kiꢂu. Và lꢠn thꢍ tư, Hoꢃn Thư lꢃi ca ngꢚi Kiꢂu, và sꢑ ca ngꢚi này là thꢀt lòng:

"Lòng riêng riêng nhꢅng mꢆn yêu", nhưng vì hoàn cꢇnh phꢇi làm thꢆ bꢞi: "Chꢛng chung

chưa dꢊ ai chiꢂu cho ai". Có như thꢆ mꢓi hiꢕu hꢆt giꢇi pháp Quan Âm các mà Hoꢃn Thư

tꢃo ra, bꢞi ñó cũng là cách thꢍc xꢗ sꢑ nhân tính, ñưꢚm màu tꢌ bi bác ái, là mꢞ ñưꢙng cꢍu

sinh. Vì thꢆ, giꢇi pháp này ñưꢚc dùng như là ñòn ñiꢕm trúng huyꢈt: "Nghĩ cho khi các viꢆt

kinh". Và tiꢆp ñó là: "Vꢓi khi khꢔi cꢗa dꢍt tình chꢣng theo". Hoꢃn Thư có quyꢂn truy ñuꢎi

Kiꢂu, vì Kiꢂu ñã phꢃm tꢋi cơ: "Phꢀt tiꢂn sꢬn có kim ngân / Bên mình dꢐt ñꢕ hꢋ thân".

Nhưng như ta biꢆt, Hoꢃn Thư ñã không làm thꢆ. Đây cũng là phꢒm chꢖt gꢐn liꢂn vꢓi Quan

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI

Âm các, gꢐn vꢓi tꢌ bi hꢪ xꢇ cꢉa nhà Phꢀt. Như vꢀy, qua giꢇi pháp này cũng như qua phꢠn

tꢑ bào chꢅa cꢉa mình, ta thꢖy Hoꢃn Thư là con ngưꢙi có ꢍng xꢗ văn hoá, là con ngưꢙi cꢉa

văn hoá Viꢈt, là con ngưꢙi chꢡu ꢇnh hưꢞng cꢉa tam giáo trong truyꢂn thꢏng văn hoá dân

tꢋc. Quan Âm các là nơi gꢝp gꢨ cꢉa hai kiꢕu ngưꢙi văn hoá, giꢅa kiꢕu ngưꢙi văn hoá mang

ñꢀm tính chꢖt Nho giáo, kꢆt hꢚp vꢓi tꢌ bi cꢉa Phꢀt giáo và Kiꢂu, con ngưꢙi cũng thoát thai

và chꢡu ꢇnh hưꢞng cꢉa Nho giáo, là ñꢖng "tài hoa", là con ngưꢙi cꢉa cꢠm kỳ thi hoꢃ và

cũng là ngưꢙi chꢡu ơn cꢉa "giꢄt nưꢓc cành dương", là ngưꢙi ñưꢚc Giác Duyên ꢢ ngưꢙi

Giác ngꢋ duyên Phꢀt ꢢ bày ñưꢙng chꢪ lꢏi ñꢕ thoát vòng trꢠn ai, và chꢐc chꢐn cũng sꢟ là

ngưꢙi tu tꢃi gia.

3. KꢄT LUꢅN

Chꢅ "tâm" mang tính chꢖt Viꢈt này cũng là cái nꢎi lên trong giꢇi pháp Quan Âm các,

tꢃo ra hình thꢍc ꢍng xꢗ mang tính văn hoá cao và góp phꢠn làm sáng tꢔ các giá trꢡ cꢉa văn

hoá Viꢈt. Giꢇi pháp Quan Âm các mang trong nó các hình thꢍc khác nhau qui chꢁm thành

mã văn hoá Viꢈt trong Truyꢌn Kiꢉu. Viꢈc khai thác Truyꢌn Kiꢉu tꢌ góc ñꢋ giꢇi pháp Quan

Âm các nói riêng, tꢌ góc ñꢋ văn hoá dân tꢋc nói chung góp phꢠn tưꢙng minh nhiꢂu vꢖn ñꢂ

cꢉa tác phꢒm mà qua ñó ta thꢖy sâu sꢐc hơn bꢇn sꢐc văn hoá cꢉa dân tꢋc, thꢖy rõ hơn thiên

tài Nguyꢊn Du và thꢖy ñưꢚc ñóng góp cꢉa dân tꢋc trong bꢏi cꢇnh toàn cꢠu hoá hiꢈn nay./.

THE "AVALOKITESVARA’S PALACE" SOLUTION OF HOAN

THU THROUGH THE CULTURAL CODE PERSPECTIVE

Abstract: The great poet Nguyen Du was the result of acculturation at his age. During his

life, he had chance to contact with two cradles of excellent folk culture including Kinh

Bac’s folk culture with Quan Ho folk songs; Vi and Giam folk songs of Nghe Tinh.

Perceiving the language treasure of two cultural cradles above, Nguyen Du became the

erudite confucianist through his poetic masterpieces.

His acquisition was the traditional culture of nation, the acculturation of China and

others, and the extraordinary creation to generate excellent folklores. In the personages’

world of Tale of Kieu, Thuy Kieu and Hoan Thu were main characters, who related to the

"Avalokitesvara’s Place" solution – a unique cultural code perspective of this

masterpiece.

Keywords: Tale of Kieu, cultural code, Avalokitesvara’s plac.

12 trang baolam 19860 Free

Download

Bạn đang xem tài liệu "Giải pháp " Quan âm các" của Hoạn Thư từ góc nhìn mã văn hóa", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên

File đính kèm:

giai_phap_quan_am_cac_cua_hoan_thu_tu_goc_nhin_ma_van_hoa.pdf