Thơ Nguyễn Vỹ trong tiếp nhận của phê bình văn học ở miền Nam giai đoạn 1954-1975
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN HIẾN
TẬP 6 SỐ 3
THƠ NGUYỄN VỸ TRONG TIẾP NHẬN CỦA PHÊ BÌNH VĂN HỌC
Ở MIỀN NAM GIAI ĐOẠN 1954 – 1975
Trần Hoài Anh
Trường Đại học Văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh
Ngày nhận bài: 6/4/2018; Ngày duyệt đăng: 17/12/2018
Tóm tắt
Nguyễn Vỹ, một trong không nhiều gương mặt tiêu biểu của phong trào Thơ mới 1932 - 1945
vẫn còn tiếp tục sáng tác và hoạt động văn học ở miền Nam giai đoạn 1954 – 1975. Vì vậy, Nguyễn
Vỹ và thơ của ông luôn được các nhà phê bình văn học quan tâm nghiên cứu. Bài viết Thơ Nguyễn
Vỹ trong tiếp nhận của phê bình văn học ở miền Nam 1954 - 1975, đề cập đến hai vấn đề mà các
nhà phê bình văn học ở miền Nam tập trung luận giải đó là: Nguyễn Vỹ - nhà thơ với những khát
khao đổi mới và cách tân và Nguyễn Vỹ - nhà thơ với ý thức phản kháng và một cá tính sáng tạo.
Đây cũng là những phẩm tính làm nên vũ trụ thơ Nguyễn Vỹ.
Từ khóa: Nguyễn Vỹ, phê bình văn học miền Nam, giai đoạn 1954-1975, đổi mới và cách tân,
Cá tính sáng tạo
Nguyen Vy’s poem in the reception of literary criticism
in South Vietnam the period 1954-1975
Abstract
Nguyen Vy, one of many typical faces of the new poetry movement from 1932 to 1945, continued
writing and literary activities in South Vietnam the period 1954-1975. Therefore, Nguyen Vy and
his poetry are always interested in literary critics. The Poems of Nguyen Vy in the reception of
literary criticism in South Vietnam of 1954-1975, refers to two issues that southern literary critics
have argued: Nguyen Vy - the poet with desire for innovation and innovation and Nguyen Vy - a
poet with a sense of protest and a creative personality. These are the qualities that make up the poet
Nguyen Vy.
Keywords: Nguyen Vy, literary criticism of the South, the period 1954-1975, innovation and
innovation, Creative personalily
nghiên cứu về sự tiếp nhận thơ Nguyễn Vỹ trong
phê bình văn học ở miền Nam giai đoạn 1954-
1975 từ điểm nhìn của lý thuyết tiếp nhận văn
học thì đây là bài viết đầu tiên.
1. Mở đầu
Nguyễn Vỹ không chỉ là một trong những
gương mặt thi ca tiêu biểu của phong trào Thơ
mới những năm 1932-1945 mà còn là một trong
những nhà thơ, nhà văn, nhà báo để lại những
dấu ấn khá sâu sắc trong văn học miền Nam giai
đoạn 1954-1975. Nghiên cứu về Nguyễn Vỹ, đã
có nhiều công trình đề cập đến như: Thi nhân
Việt Nam của Hoài Thanh – Hoài Chân (2003);
Những khuynh hướng trong thi ca Việt Nam của
Minh Huy (1962); Văn thi sĩ hiện đại của Bàng
Bá Lân (1962); Việt Nam thi nhân tiền chiến,
Nguyễn Tấn Long (1972); Lược sử văn nghệ
Việt Nam của Thế Phong (1957)… Nhưng
Là một hiện tượng văn học khá phức tạp, khi
nghiên cứu về sự tiếp nhận thơ Nguyễn Vỹ,
chúng ta cũng gặp rất nhiều những sự tiếp nhận
xuất phát từ những tầm đón đợi khác nhau, thậm
chí mâu thuẩn nhau ngay trong một chủ thể tiếp
nhận. Vì thế, đọc thơ Nguyễn Vỹ, nghĩ về thơ
Nguyễn Vỹ, tiếp nhận thơ Nguyễn Vỹ, có lẽ,
chúng ta nên xuất phát từ điểm nhìn này, mới có
thể cảm thông, chia sẻ với thi nhân về những gì
mà ông đã lựa chọn như một tâm thức hiện sinh
49
VAN HIEN UNIVERSITY JOURNAL OF SCIENCE
VOLUME 6 NUMBER 3
trong những tháng năm hiện hữu của mình trên
“cõi nhân gian hư ảo” này. Nếu chúng ta không
có tấm lòng độ lượng biết “trông đến sáu cõi,
nghĩ đến nghìn đời” e rằng, chúng ta sẽ khó thấu
hiểu được con người thi sĩ. Bởi thế, Hoài Thanh
trong Thi nhân Việt Nam tuy rất khắt khe với
Nguyễn Vỹ, đã phê phán ông với những lời khá
mai mỉa, chua chát khi cho rằng: “Nguyễn Vỹ
đã đến giữa làng thơ với chiêng trống xập xoèng
inh cả tai. Chúng ta đổ nhau ra xem. Nhưng
chúng ta lại chưng hửng trở vào vì ngoài cái lối
ăn mặc và những điệu bộ lố lăng lúc đầu ta thấy
con người ấy không có gì” (Hoài Thanh, Hoài
Chân, 2003). Nhưng rồi, cũng chính Hoài
Thanh, lại ngợi ca thi tài của Nguyễn Vỹ khi xác
quyết: “Một bài như bài Sương rơi rất được
nhiều người thích. Người ta thấy Nguyễn Vỹ đã
sáng tạo ra một nhạc điệu riêng để tả một cái gì
đang rơi. Cái gì đó có thể là những giọt sương
cũng có thể là những giọt lệ hay những giọt gì
vẫn rơi đều đều, chậm chậm trong lòng ta mỗi
lúc vẩn vơ buồn ta đứng một mình trong lặng
lẽ.” (Trần Hoài Anh, 2017) Còn với bài “Gửi
Trương Tửu” thì Hoài Thanh cho rằng đó “mới
thực là kiệt tác” và ông luận giải: “Nguyễn Vỹ
đã làm bài thơ này trong một lúc vô cùng buồn
giận vì cái nghiệp văn chương. Những ai cùng
một cảnh huống xem thơ tưởng có thể khóc lên
được” (Hoài Thanh và Hoài Chân, 2003).
hướng đến sự đổi mới và cách tân trong thơ ca,
cho dẫu sự cách tân ấy có thể thành công hay
thất bại, có được người đọc chấp nhận hay
không!? Và cái “chí lớn” của Nguyễn Vỹ với tư
cách là một thi sĩ có lẽ là cái khát khao đổi mới
và cách tân này. Đây cũng là một phẩm tính của
thơ Nguyễn Vỹ được các nhà phê bình văn học
ở miền Nam giai đoạn 1954-1975 chia sẻ, khi
tiếp nhận thơ ông.
Trong tác phẩm Hồn thơ nước Việt thế kỷ XX,
Lam Giang và Vũ Tiến Phúc (1970), khi nhận xét
về hình thức thể hiện trong thơ Nguyễn Vỹ cho
rằng Nguyễn Vỹ thuộc trường phái “náo nức cầu
tân” tức là luôn có khát khao đổi mới hình thức
thơ ca dân tộc, để thoát khỏi thi pháp cổ điển vốn
không còn dung chứa được tâm thức văn hóa của
con người, khi làn sóng văn hóa phương Tây
cùng với lối sống đô thị tràn vào đời sống xã hội.
Cảm hứng cách tân này thể hiện rất rõ trong tiểu
thuyết, truyện ngắn, thơ ca của các trào lưu văn
học giai đoạn 1932 - 1945 mà dấu ấn đậm nét
nhất là trào lưu văn học lãng mạn với Tự lực Văn
đoàn và phong trào Thơ mới. Vì vậy, khi nhận
xét về sự cách tân trong thơ Nguyễn Vỹ, các tác
giả cho rằng: “Đối lập với thái cực bảo thủ của
Quách Tấn là Nguyễn Vỹ, náo nức đi tìm cái mới
đã du nhập lối thơ 12 chữ đúng như thơ
Alexandrin của Pháp, nhưng sáng kiến này
không thành công và chính Nguyễn Vỹ cũng đã
kịp thời bỏ nó rơi vào vực tối quên lãng. (…)
Dài đã thất bại thì ngắn ắt thành công.
Nguyễn Vỹ theo dấu Verlaine, thủy tổ của câu
thơ nhạc, tạo ra lối thơ hai chữ. Bài “Sương rơi”
cũng có công chứng minh thêm khả năng tạo
nhạc của tiếng Việt. Điệu thơ là một thứ nhạc
tượng thanh, êm êm, buồn buồn như những giọt
mưa rơi trên mái nhà trong những đêm trường
vắng vẻ: Sương rơi/ Nặng trĩu/ Trên cành/
Dương liễu… Nhưng hơi/ Gió bấc/ Lạnh lùng
Hiu hắt/ Thấm vào/ Em ơi!/ Trong lòng/ Hạt
sương/ Thành một/ Vết thương… Về lối thơ
nhạc tượng thanh này, Nguyễn Vỹ còn có nhiều
bài khác. Bài “Mưa trong tù” theo ý tác giả là
những giọt lệ ngắn dài của một chiến sĩ cách
mạng, âm hưởng của tiếng đoạn trường đau suốt
mấy mùa thu: Mưa róc rách/ Ngoài vách/ Mưa
Dẫn các ý kiến của nhà phê bình Hoài Thanh
về Nguyễn Vỹ trong phần mở đầu bài viết,
chúng tôi chỉ muốn khẳng định rằng, việc khen
chê khi đánh giá một hiện tượng văn học là điều
bình thường của quá trình tiếp nhận. Bài viết về
tiếp nhận Thơ Nguyễn Vỹ trong tiếp nhận của
phê bình văn học ở miền Nam 1954 - 1975 cũng
không nằm ngoài quy luật của trường tiếp nhận
này, thể hiện qua các bình diện sau.
2. Nguyễn Vỹ - nhà thơ với những khát
khao đổi mới và cách tân
Một trong những căn tính của người nghệ sĩ
là sự khát khao sáng tạo. Bởi, là nghệ sĩ mà thiếu
sáng tạo thì không thể tồn tại được và cái giá
phải trả, đó là sự lãng quên trong tâm thức người
tiếp nhận. Phải chăng, vì ý thức được điều hệ
trọng và thiêng liêng này, nên Nguyễn Vỹ luôn
50
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN HIẾN
TẬP 6 SỐ 3
tuôn/ Suốt đêm trường/ Mưa vương/ Lòng
thương/ Quê hương/ Xa cách... Lòng khách/ Réo
rắt/ Tơ buồn… ” (Lam Giang và Vũ Tiến Phúc,
1970).
là thường, không đáng chỉ trích. Điều đáng nói
và cần nói là Nguyễn Quân có thành công hay
không? Thế thôi!”
Có thể nói, trong sự nao nức của buổi đầu tiếp
nhận nền văn hóa và văn học phương Tây ở
những năm đầu thế kỷ XX, việc các nhà văn, nhà
thơ Việt Nam tiếp thu những thành tựu của thơ
Pháp để sáng tạo nên một hình thức mới trong thơ
ca dân tộc cũng là việc bình thường trong sự giao
lưu, tiếp biến văn hóa, theo chúng tôi là nên
khuyến khích chứ không nên bài xích. Vấn đề ở
đây là tiếp biến như thế nào để vừa đảm bảo được
yêu cầu hiện đại hóa nền văn học lại vừa giữ được
những yếu tố tốt đẹp của truyền thống. Có lẽ cũng
xuất phát từ tâm thức này, nên khi nhận định về
tập thơ Hoang Vu của Nguyễn Vỹ, Bàng Bá Lân
(1972) cho rằng: “thơ anh gồm đủ các thể - cũ có
- mới có - nhưng tuyệt nhiên không có bài nào
làm theo lối “mười hai chân” nữa. Có lẽ Nguyễn
Quân cũng đã nhận thấy rằng thơ hay không cần
chú trong đến hình thức trình bày… Tuy nhiên
anh không phải là người dễ bằng lòng với những
cái có sẵn và luôn luôn muốn sáng tạo tìm tòi (…)
Nguyễn Vỹ, một nhà thơ không thích nằm yên
trong sáo cũ khuôn mòn.”
Sự sáng tạo trong nhạc điệu của thơ ca lúc
bấy giờ được xem như một cách tân táo bạo của
Nguyễn Vỹ để góp phần hiện đại hóa thơ ca dân
tộc, đưa thơ ca nước nhà sớm thoát khỏi “khí
quyển” của thơ ca trung đại. Đó cũng là ý kiến
của Minh Huy (1962) khi tiếp nhận thơ Nguyễn
Vỹ được trình bày trong tác phẩm Những
Khuynh hướng trong thi ca Việt Nam, khi nhà
nghiên cứu đã xếp Nguyễn Vỹ vào trường phái
thơ tượng trưng và cho rằng: “Xuân Diệu chỉ có
thoáng không khí tượng trưng của Verlaine và
Rimbaud mà thôi. Huy Cận cũng vậy. Nguyễn
Vỹ tuy viết: “Nhà văn An Nam khổ như chó” và
tuy đã nói lên với khá nhiều chán nản và mỉa
mai về cuộc đời của nhà văn, nhà báo thời tiền
chiến: (...) Nhưng Nguyễn Vỹ lại gần với tác giả
của “Jadis et Naguere” trong bài thơ hai tiếng
“Sương rơi”: Sương rơi/ Nặng trĩu/ Trên cành/
Dương liễu… Nhưng hơi/ Gió bấc/ Lạnh lùng/
Hiu hắt/ Thấm vào/ Em ơi!/ Trong lòng/ Hạt
sương/ Thành một/ Vết thương… Thơ là nhạc.
Không dừng lại ở việc chiêu tuyết cho sự
sáng tạo về hình thức thơ đã tạo nên một thứ
nhịp điệu lạ thường so với thơ ca đương thời vốn
vẫn chưa thoát ra khỏi khí quyển âm điệu của
thơ ca truyền thống, các tác giả trong công trình
nghiên cứu Hồn thơ nước Việt còn phản biện lại
ý kiến của Hoài Thanh phê bình Nguyễn Vỹ là
“chí lớn mà tài nhỏ nên hay lập dị, chứ thực sự
ít có thành tích văn chương”. Theo họ, đây là
một ý kiến võ đoán. Và để biện minh cho nhận
định của mình trong việc phản biện lại quan
điểm của Hoài Thanh, các tác giả Hồn thơ nước
Việt đã xác quyết Nguyễn Vỹ là “người có công
du nhập đầu tiên lối thơ nhạc vào thi đàn Việt
Nam giữa lúc nhiều người chỉ chăm lo đả kích
luật Đường, chứ chưa sáng tạo được một điệu
thơ gì mới, cũng đáng cho chúng ta nhìn tác giả
với một nhãn quan nhiều thiện cảm hơn” (Lam
Giang và Vũ Tiến Phúc, 1970).
Và cũng trong trường tiếp nhận này, nhận xét
về hành trình sáng tạo thơ của Nguyễn Vỹ, trong
bối cảnh của phong trào Thơ mới (1932 - 1945)
cũng như thơ ở miền Nam trước 1975, với tư
cách, không chỉ là nhà phê bình văn học mà còn
là một nhà thơ, Bàng Bá Lân cũng đã có những
nhận định khách quan công bằng về thơ Nguyễn
Vỹ. Chẳng hạn, khi nhìn lại những đánh giá có
phần khắt khe của Hoài Thanh về thơ Nguyễn
Vỹ trong Thi nhân Việt Nam, Bàng Bá Lân
(1972) cho rằng những nhận xét của Hoài Thanh
“là có phần quá đáng. Tôi không tin là Nguyễn
Vỹ định lòe ai!. Giữa lúc phong trào Thơ mới
đang bành trướng mạnh, các nhà Thơ mới đua
nhau đi tìm những “chân trời mới”, những ý
tưởng lạ, những hình thức phô diễn tân kỳ.
Nhưng phần đông đều chịu ảnh hưởng nặng nề
của văn chương Pháp nên người ta dù muốn dù
không đã mượn nhiều ở cách cảm nghĩ và diễn
tả của các nhà thơ Tây. Có người còn dịch phăng
cả ý và lời của thơ Pháp như Xuân Diệu. Như
vậy thì trong lúc xô bồ chạy theo cái mới ấy,
Nguyễn Vỹ có bắt chước thơ Alexandrin cũng
51
VAN HIEN UNIVERSITY JOURNAL OF SCIENCE
VOLUME 6 NUMBER 3
Lời thơ là lời nhạc cố tranh với nhạc, chập chờn
mờ ảo”.
còn thể hiện một ý thức phản kháng và “nổi
loạn” của một tâm thức hiện sinh. Ý thức phản
kháng và nổi loạn này chính là hệ quả của khát
khao đổi mới cách tân trong thơ Nguyễn Vỹ. Vì
thế, giá trị của thơ Nguyễn Vỹ trong cái nhìn của
Nguyễn Tấn Long, không chỉ thể hiện ở khát
vọng đổi mới và cách tân thơ Việt để vượt thoát
những gì khuôn sáo, khắc nghiệt, gò bó của thơ
ca trung đại mà còn chứa chất trong đó tinh thần
phản kháng trước những bất công của cường
quyền và bạo lực đối với chế độ xã hội đương
thời trước những bi trạng của đất nước, quê
hương. Và theo Nguyễn Tấn Long (1972):
“Trong những ngày lao lung, Nguyễn Vỹ tạo
nên những vần thơ tha thiết, chân thành của một
con người khao khát ánh sáng vằng vặc của đêm
trăng, thèm thuồng vùng vẫy trong khoảng
không gian rộng lớn nhưng than ôi! Thực tế quá
đắng cay: Có Tự do là có Thần tiên/ Không có
nó trần duyên là ngục thẳm!/ Tù Trà Khê say mê
trong giấc đắm,/ Trên giường tù ai lệ đẩm trong
đêm!” Chính vì vậy, khi nói về ý kiến của Hoài
Thanh cũng như Thế Lữ phê phán thơ Nguyễn
Vỹ tác giả Việt Nam thi nhân tiền chiến cho
rằng: “Từ Hoài Thanh - Hoài Chân cho đến Thế
Lữ (bút hiệu Lê Ta) đều phê bình theo lối riêng
của mình mà không cần biết những cái hay của
người, hay nói cách khác đó là lối phê bình một
chiều.” (Nguyễn Tấn Long, 1972)
Nếu báo chí được Nguyễn Vỹ sử dụng như
một vũ khí để chống lại bạo lực, cường quyền,
thể hiện ước mơ về một xã hội tốt đẹp và nhân
văn để chấp nhận những thăng trầm trong cuộc
sống thì trong thơ, ông cũng là người mạnh dạn
dấn thân vào những chân trời mới lạ với một ý
thức cách tân mà đương thời không phải ai cũng
có thể chấp nhận. Tuy nhiên, với một cái nhìn
khách quan, khoa học, sau bao biến động của
đời sống văn học, khi nhìn lại hành trình sáng
tạo thơ của Nguyễn Vỹ, Nguyễn Tấn Long
(1972) cũng khẳng định cái chí hướng đổi mới
và khao khát cách tân mang nét riêng của
Nguyễn Vỹ như một hệ giá trị của thơ ông khi
cho rằng: “Nguyễn Vỹ góp mặt vào làng thơ tiền
chiến từ năm 1934, thời kỳ thơ mới đang hồi
phát triển mạnh mẽ. Trong giai đoạn này, phần
đông thi sĩ thường đem khung cảnh lãng mạn
vào thi ca lấy chuyện tình ái làm đề tài, hay nói
cách khác, đa số thi nhân đều lấy tình yêu làm
bối cảnh và động lực chính cho đường hướng
sáng tác của mình (.. .) thì một Nguyễn Vỹ làm
thơ với một tâm hồn phức tạp, kết tinh bằng
những gì uất ức, căm hờn chua chát... Có thế nói
Nguyễn Vỹ là nhà thơ không lấy tình yêu làm
đối tượng, vì thế Nguyễn Vỹ có đường nét độc
đáo riêng biệt.
Đọc Nguyễn Vỹ người ta cảm nhận điều gì
mỉa mai chua chát hơn là ca tụng cảnh trời cao,
biển rộng sông dài. Tiếng thơ của Nguyễn Vỹ là
sự tức tối như muốn phá vỡ cái gì trong hiện tại
đang bị dồn ép, uất ức để nói lên nỗi thống khổ
của kiếp người.” Chính vì nhận thức được sự
“dồn ép, uất ức” và “để nói lên nỗi thống khổ
của kiếp người” nên trong thơ Nguyễn Vỹ ta còn
thấy thể hiện ý thức phản kháng và nổi loạn” của
một thi nhân mang đậm cá tính sáng tạo. Đây
cũng là vấn đề được các nhà phê bình văn học ở
miền Nam trước 1975 nói đến trong quá trình
tiếp nhận thơ Nguyễn Vỹ.
Và cũng trong trường tiếp nhận này, với cái
nhìn tỉnh táo và khách quan, công bằng, tôn
trọng tính khoa học và thực tiễn, Nguyễn Tấn
Long đã phản biện ý kiến của nhà nghiên cứu
Thế Phong (1957) trong tác phẩm Lược sử văn
nghệ Việt Nam, khi Thế Phong cho rằng: “Sự
nghiệp của ông Nguyễn Vỹ chỉ được một câu
thơ trong bài Gửi Trương Tửu khiến cho người
đời còn nhắc đến tên ông “Thi sĩ Việt Nam khổ
như chó”. Nguyễn Tấn Long (1972) phản đối ý
kiến này của Thế Phong bằng cách đặt vấn đề
hết sức thuyết phục, trên cơ sở những chứng từ
sáng tác của Nguyễn Vỹ khi xác quyết: “Các
bạn sẽ hiểu ý nghĩa gì về câu nói của ông Thế
Phong khi Nguyễn Vỹ đã viết: “Nhà văn An
Nam khổ như chó” để trình bày một thực trạng
lúc bấy giờ. (…)
3. Nguyễn Vỹ - nhà thơ với ý thức phản
kháng và một cá tính sáng tạo
Có thể nói, thơ Nguyễn Vỹ không chỉ chất
chứa trong đó khát khao đổi mới và cách tân mà
52
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN HIẾN
TẬP 6 SỐ 3
Nếu quả thật Nguyễn Vỹ là con số không hay
con số một khi bàn đến lược sử Văn nghệ Việt
Nam thì hãy gạt hẳn Nguyễn Vỹ ra ngoài rìa văn
giới nhưng đấy chỉ là ý kiến cá nhân, còn đối với
công luận quần chúng, người ta vẫn không thể
phủ nhận sự hiện diện của Nguyễn Vỹ trong văn
học… Sẽ có người cho rằng chúng tôi vì
Nguyễn Vỹ mà bênh vực. Thật ra, trong khi
tham khảo những tài liệu thời tiền chiến, chúng
tôi đã thấy và hiểu, rồi cố lấy tinh thần khách
quan để làm sáng tỏ một vấn đề với mục đích
đem trả lại một sự thật cho một sự thật.”
Có lẽ vì cái tinh thần khách quan để “làm
sáng tỏ một sự thật” mà Nguyễn Tấn Long đã
đặt vấn đề tranh luận với Thế Phong về những
điều đã đánh giá thiếu khách quan, thiếu thực tế
về Nguyễn Vỹ trong công trình Lược khảo văn
nghệ Việt Nam (Thế Phong, 1957). Đây cũng là
tâm nguyện của nhiều nhà văn, nhà phê bình văn
học ở miền Nam trước 1975 và cũng là điều mà
công chúng tiếp nhận thơ Nguyễn Vỹ hướng
đến. Vì vậy, trong tác phẩm Việt Nam thi nhân
tiền chiến, để làm rõ chân tài về sự sáng tạo
trong thơ của Nguyễn Vỹ, Nguyễn Tấn Long
cũng luận bàn về tập thơ Hoang Vu1, qua việc
trích dẫn ý kiến bình luận của nhà văn Thiết Mai
trong tác phẩm Sáng dội miền Nam mà theo
Nguyễn Tấn Long (1972) là “tương hợp phần
lớn với khuynh hướng thi ca của Nguyễn Vỹ
(…) Tài làm thơ của Nguyễn Vỹ đã biểu lộ cho
ta thấy trong sự cấu tạo dễ dàng, không gò ép và
tính cách lưu loát của câu thơ, sự tiếp diễn liên
tục của ý thơ, tài gieo vần và nhất là ý tứ thâm
trầm, mỉa mai sâu sắc, hay ý nhị, đa tình của
những câu thơ.”
Nguyễn Vỹ đã làm được cả các lối thơ Đường,
thơ cổ điển và thơ mới. Trong loại sau này, điều
đáng chú ý là Vỹ như muốn đưa những thể mới,
có tác dụng xúc cảm, có âm điệu du dương, hợp
tình để gợi tình và tả chân mạnh hơn. Thể mới ấy
được thấy trong các bài thơ: Sương rơi, Mưa rào,
Tiếng chuông chùa v.v… (...)
Về ý thơ, Nguyễn Vỹ quả thật đã có nhiều ý
tưởng, nhiều câu văn rất táo bạo (Hai người
điên, Hai con chó, Trăng, Chó, Tù, Đêm trinh
v,v...). Nhưng theo ý riêng tôi những ý tưởng,
những câu văn táo bạo ấy vẫn là những lời độc
đáo đưa Nguyễn Vỹ ra khỏi lối thường tình và
cổ điển của các nhà thơ và cũng tỏ cho ta thấy
rằng Vỹ là con người có nội tâm cứng rắn, thành
thật, dám biểu lộ tâm tư mình bằng những hình
ảnh thiết thực do lòng mình suy tưởng…”
(Nguyễn Tấn Long, 1972).
Với một tầm đón đợi riêng có của nhà nghiên
cứu phê bình văn học, sự đồng cảm giữa Nguyễn
Tấn Long và Thiết Mai khi nhìn nhận giá trị thơ
Nguyễn Vỹ, không chỉ thể hiện ở sự viện dẫn
những ý kiến của Thiết Mai trong phần tiểu luận
viết về Nguyễn Vỹ trong công trình nghiên cứu
khá công phu Việt Nam thi nhân tiền chiến mà
còn thể hiện ở những nhận định của Nguyễn Tấn
Long về nội dung tư tưởng và nghệ thuật thơ
Nguyễn Vỹ qua diễn ngôn: “với ý thơ trở nên
thâm trầm, tình thơ thiên nặng về quê hương, đất
nước; đôi bài len lỏi vào địa hạt tôn giáo, tư
tưởng bắt đầu ngấm mùi đạo.” mà theo Nguyễn
Tấn Long trong sự nghiệp thơ ca của Nguyễn
Vỹ “Ngoài những bài thơ trào phúng về thế sự
còn mang tính chất mỉa đời (trong tập Thơ lên
ruột), chúng tôi nhận thấy trong Hoang vu tiếng
thơ của Nguyễn Vỹ những lúc sau này như trút
bớt đi nỗi căm hờn, phẫn uất, giọng thơ không
còn gay gắt, ý thơ trở nên thâm trầm, tình thơ
thiên nặng về quê hương, đất nước; đôi bài len lỏi
vào địa hạt tôn giáo tư tưởng bắt đầu ngấm mùi
đạo. Phải chăng đây là cái tâm lý chung của
người đời hay dọn sẵn một khoảng đất trống cho
tâm linh khi cái thân xác vật chất của mình sắp bị
hủy diệt. Nguyễn Vỹ nói: Nếu ta biết một khu trời
Để chỉ rõ cơ sở văn hóa và tư tưởng triết mỹ
tác động đến quá trình sáng tạo nhằm hình thành
phong cách thơ Nguyễn Vỹ với tư cách là một thi
nhân luôn khát khao đổi mới, cách tân, hướng
đến một “cuộc cách mạng thi ca” như Hoài
Thanh đã nói đến ở bài tiểu luận: “Một thời đại
mới trong thi ca”, trong Thi nhân Việt Nam, Thiết
Mai cho rằng: “Nguyễn Vỹ chịu ảnh hưởng hai
văn hóa, hai làn tư tưởng Đông và Tây nên
1
Nguyễn Vỹ (1962). Hoang Vu. Phổ thông Tùng thư ấn
hành, Sài Gòn.
53
VAN HIEN UNIVERSITY JOURNAL OF SCIENCE
VOLUME 6 NUMBER 3
Vạn hạnh/ Trăng không tàn mà hoa cũng không
trôi (Đêm sầu về)” (Nguyễn Tấn Long, 1972)
Và khi kết thúc phần phê bình về sự nghiệp
văn chương của Nguyễn Vỹ trong tiểu luận này,
Nguyễn Tấn Long hơn một lần đã khẳng định
văn tài và nhân cách của Nguyễn Vỹ khi ông xác
quyết: “Chúng ta thấy Nguyễn Vỹ là một nhà
thơ có thực tài. Ông dám trình bày một cách
trung thực tư tưởng của mình, nói lên nỗi uất ức,
bất công của kiếp người. Nguyễn Vỹ có cái nhìn
thường xuyên vào thực trạng xã hội, theo dõi
những màu sắc biến đổi của nhịp sống dân tộc
đã chịu nhiều thảm họa, hòa lẫn vào đấy tình yêu
thương đồng loại, tiếng thơ của Nguyễn Vỹ là
tiếng nói chân thành phát xuất tự con nguời còn
nghĩ đến quê hương” (Nguyễn Tấn Long, 1972).
Những điều Nguyễn Tấn Long đã khẳng
định về Nguyễn Vỹ trong công trình Việt Nam
thi nhân tiền chiến cũng được Tuần Lý Huỳnh
Khắc Dụng xác quyết khi trình bày những suy
cảm của mình trước sự ra đi đột ngột của
Nguyễn Vỹ: “Một nhân tài đã ra đi! Trời Nam
Việt một ngôi sao đã tắt! Nguyễn Vỹ ơi còn đâu
những câu thơ nhí nhảnh của Diệu Huyền mà
Tuần Lý này đã từng cợt gọi “nữ sĩ tóc đuôi gà”.
Gọi anh Vỹ là một nhân tài, không có chi là quá
đáng. Thật vậy tôi chưa hề đọc một bài thơ mới
nào hay bằng những bài thơ trong quyển “Hoang
Vu” mà Nguyễn Vỹ đã từng nhờ tôi và giáo sư
Cổn bên Pháp dịch ra thơ Tây. Nguyễn Vỹ là
một thi hào khả ái, viết gọn, có duyên, dí dỏm”
(Tuần Lý Huỳnh Khắc Dụng, 1972). Và cũng đề
cập đến nhũng thành công về tập thơ Hoang Vu
của Nguyễn Vỹ từ sự tiếp nhận của một người
đọc, Ngọa Long trên Nhật báo Đuốc Nhà Nam
số 905 ra ngày chủ nhật 19-12-1971 cho rằng
điều thú vị và bất ngờ của ông khi khám phá thi
giới trong tập thơ Hoang Vu của Nguyễn Vỹ mà
theo ông “Nếu Hàn Mặc Tử là nhà thơ của
TRĂNG thì Nguyễn Vỹ là nhà thơ của ĐÊM,
của những đêm dài buồn từ trong tâm khảm.
Tập thơ có 50 bài mà hầu hết là những bài
tức cảnh về “ĐÊM” như Tiếng Sáo Đêm Khuya,
Đêm Mùa Xuân Về, Hương Giang Dạ Khúc, Sài
Gòn Đêm Khuya, Tiếng Súng Đêm, Đêm Sầu về,
Xuân Dạ, Đêm Trinh... Đó là không kể các bài
thơ khác như Tiếng Chuông Chùa, Sương Rơi,
Đôi Bóng, Duyên Trăng, Mưa Rào, Cô Đơn…
tác giả đều lấy cảm hứng trong cảnh tối” (Ngọa
Long, 1972). Phải chăng, đây chính là một hệ
giá trị để cuộc đời và văn nghiệp của Nguyễn
Vỹ sống lâu bền trong tâm thức của mọi thế hệ
người đọc cho dù cuộc sống có trải qua bao biển
cải của cảnh “thương hải biến vi tang điền”.
Thơ Nguyễn Vỹ, vì vậy không phải là thơ chỉ
để thể hiện những xúc cảm trước thiên nhiên của
một thi nhân dấu mình trong chốn “điền viên” để
vui thú mà thơ ông luôn mạng nặng một nỗi “sầu
vạn cổ” với những ưu lo, khắc khoải của một
người nghệ sĩ trước cõi nhân sinh. Chính vì vậy,
cho dù trong quá trình tiếp nhận thơ Nguyễn Vỹ,
vẫn còn có những ý kiến khác nhau nhưng thơ
ông vẫn có một chỗ đứng xứng đáng trong lịch
sử văn học nước nhà và luôn được người đọc trân
quý, yêu mến. Đó chẳng phải là niềm hạnh phúc
và vinh hạnh cho thi nhân đó sao?
4. Kết luận
Cuộc đời của con nguời là hữu hạn, không ai
có thể vượt qua sự hữu hạn đó cho dẫu là thiên
tài nhưng những gì thuộc về nhân cách văn hóa,
tấm lòng đối với con người, với dân tộc, với đất
nước quê hương được thể hiện qua những sáng
tạo của người nghệ sĩ, sống dấn thân, dám đấu
tranh chống lại bạo lực, cường quyền - nơi cội
nguồn sinh ra cái ác, cái xấu, cái bất công, cái
thấp hèn, cái đê tiện thì sẽ đi vào cõi bất tử, cho
dù có thể trải qua những chìm nổi trong giông
bão cuộc đời. Phải chăng, đây cũng là một khao
khát mà mọi nghệ sĩ chân chính đều hướng tới
trong đó có nhà thơ Nguyễn Vỹ.
Nguyễn Vỹ xuất hiện trên văn đàn không
phải chỉ với tư cách nhà thơ mà còn với tư cách
nhà biên khảo, dịch thuật, nhà báo, nhà hoạt
động xã hội mà ở lĩnh vực nào ông cũng có
những đóng góp nhất định cho nước nhà. Nhưng
có lẽ cái còn lại trong tâm thức và tâm cảm của
người đọc khi đến với Nguyễn Vỹ chính là thơ
ca vì ở đó thể hiện rõ khát vọng cách tân và đổi
mới của ông trong việc góp phần hiện đại hóa
nển văn học dân tộc. Không những thế, Nguyễn
Vỹ còn là một nhà thơ có cá tính sáng tạo độc
đáo luôn bứt phá và vượt lên chính mình, không
54
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN HIẾN
TẬP 6 SỐ 3
bao giờ muốn đóng khung trong một cái khuôn
có sẵn. Vì vậy, trong quá trình tiếp nhận thơ ông
luôn tồn tại những ý kiến khác nhau, thậm chí
đối lập nhau. Song, đây là điều bình thường
trong tiếp nhận văn học. Bởi khi tầm đón đợi của
người đọc khác nhau, tồn tại trong những trường
tiếp nhận khác nhau thì việc có những ý kiến
khác nhau đối với một hiện tượng văn học là
điều tất yếu. Và điều này đã thể hiện rõ trong
quan điểm của các nhà phê bình văn học ở miền
Nam giai đoạn 1954-1975 khi tiếp nhận thơ
Nguyễn Vỹ mà bài viết này là một minh chứng.
Hiểu được điều này chúng ta sẽ bình tâm hơn
trong việc tiếp nhận các hiện tượng văn học,
nhất là các hiện tượng văn học có những ý kiến
trái chiều và đây cũng là những hệ giá trị mà mỹ
học tiếp nhận hiện đại mang đến cho đời sống lý
luận phê bình văn học. Bởi, theo quan điểm của
mỹ học tiếp nhận, lịch sử văn học chính là lịch
sử của tiếp nhận văn học. Nghiên cứu về quá
trình tiếp nhận thơ Nguyễn Vỹ trong phê bình
văn học ở miền Nam giai đoạn 1954-1975 cũng
là để giúp chúng ta thấy rõ hơn giá trị riêng có
của thơ Nguyễn Vỹ cũng như vị trí của thi nhân
trong lịch sử văn học nước nhà.
Tài liệu tham khảo
Tuần Lý Huỳnh Khắc Dụng (1972). Số đặc biệt
tưởng niệm cố thi sĩ Nguyễn Vỹ. Tạp chí
Thằng Bờm, 86, tr.2.
Lam Giang và Vũ Tiến Phúc (1970). Hồn thơ nước
Việt thế kỷ XX. Sài Gòn, Sơn Quang xuất bản,
tr.152-157.
Minh Huy (1962). Những Khuynh hướng trong thi ca
Việt Nam. Sài Gòn, Khai Trí xuất bản, tr. 133-
134.
Bàng Bá Lân (1962). Văn thi sĩ hiện đại. Sài Gòn,
Nxb. Xây Dựng, tr.143-151.
Nguyễn Tấn Long (1972). Việt Nam thi nhân tiền
chiến, Quyển thượng. Sài Gòn, Sống Mới
Xuất bản.
Ngọa Long (1972). Số đặc biệt tưởng niệm cố thi sĩ
Nguyễn Vỹ. Tạp chí Thằng Bờm, 86, tr.16.
ThếPhong(1957). Lược sửvăn nghệ Việt Nam. Sài Gòn.
Hoài Thanh, Hoài Chân (2003). Thi nhân Việt Nam.
Hà Nội, Nxb. Văn học, tr.106-108.
55
7 trang
24840
Free
Bạn đang xem tài liệu "Thơ Nguyễn Vỹ trong tiếp nhận của phê bình văn học ở miền Nam giai đoạn 1954-1975", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- tho_nguyen_vy_trong_tiep_nhan_cua_phe_binh_van_hoc_o_mien_na.pdf
