Vài nét khái quát về độc giả văn học miền Nam 1954-1975

Tạp chí Khoa học Xã hội và Nhân văn, Tꢀp 7, Sꢁ 3 (2021) 303-322

Lê Quꢁc Hiếu^*

Tóm tắt: Dưới tác động của bꢁi cảnh văn hóa và chính trị giai đoạn 1954-1975, giới cầm

bút và độc giả văn học miền Nam hình thành nhiều khuynh hướng đa dạng. Khác với độc

giả của văn học hiện thực xã hội ở miền Bắc, độc giả văn học miền Nam là các nhóm thực

thể không đồng nhất về giai cấp xã hội, ý thức hệ và thị hiếu thẩm mĩ. Bài viết tꢀp trung

khảo sát hai kiểu độc giả chính yếu và sinh hoạt sôi nổi nhất ở miền Nam: độc giả của văn

học thị trường và độc giả của văn học nghệ thuꢀt. Những tác động của xã hội đến sinh hoạt

văn nghệ và khuynh hướng thẩm mĩ, mãi lực của độc giả cũng được tìm hiểu trong bài viết

này.

Từ khóa: độc giả văn học; văn học miền Nam; 1954-1975; văn học thị trường; văn học

nghệ thuꢀt.

Ngày nhận 16/10/2020; ngày chỉnh sửa 29/4/2021; ngày chấp nhận đăng 30/6/2021

DOI.............................................

1. Mở đầu^

phương diện. Các đặc điểm về bꢁi cảnh văn

hóa xã hội của giai đoạn 1954-1975 đều trực

tiếp hoặc gián tiếp tác động đến sinh hoạt

văn nghệ và diện mạo của độc giả văn học.

Sau 9 năm kháng chiến gian khổ (1945-

1954) nhân dân Việt Nam đã lꢀt đổ chế độ

thực dân Pháp, khép lại một trang sử hào

hùng của dân tộc. Hiệp định Genève về

Đông Dương được ký kết vào ngày

21/7/1954. Các nước tham dự hội nghị này

đã cam kết tôn trọng độc lꢀp, chủ quyền,

thꢁng nhất và toàn vẹn lãnh thổ của ba nước

Đông Dương; Ngừng bắn toàn cõi Đông

Dương; Lấy vĩ tuyến 17 làm giới tuyến quân

sự tạm thời; Pháp rút khỏi Đông Dương và

mỗi nước Đông Dương sẽ bầu cử tự do, v.v..

Được sự ủng hộ của Mỹ, chính quyền Ngô

Đình Diệm được dựng lên ở miền Nam Việt

Nam. Một thiết chế quân sự, chính trị và văn

hóa mới được hình thành với những chính

sách khác nhau nhằm biến miền Nam Việt

Nam trở thành một quꢁc gia mới, do đó, làm

biến đổi xã hội miền Nam trên nhiều

2. Chính sách của Mỹ đối với văn hóa và

văn học ở miền Nam

Về cơ bản, xã hội miền Nam từ sau năm

1954 chịu ảnh hưởng từ nhiều nền văn hóa:

văn hóa Trung Hoa, văn hóa châu Âu (nhất

là văn hóa Pháp hiện diện ở miền Nam

khoảng một thế kỉ) và văn hóa Mỹ. Có thể

nói, chính sách giáo dục là yếu tꢁ tiên quyết

có ảnh hưởng đến diện mạo của công chúng

văn học. Sau Hiệp định Genève, bên cạnh

việc di chuyển các lực lượng quân sự, dân

sự từ miền Bắc vào miền Nam, việc chuyển

dịch các thiết chế văn hóa, giáo dục được

Pháp và Mỹ tiến hành khẩn trương. Cụ thể

là, dưới chính thể Quꢁc gia Việt Nam, chi

nhánh của Viện Đại học Đông Dương ở Sài

Gòn được tái cơ cấu thành Viện Đại học

^Viện Văn học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt

Nam; email: [email protected]

303

Lê Quốc Hiếu / Tạp chí Khoa học Xã hội và Nhân văn, Tập 7, Số 3 (2021) 303-322

304

Quꢁc gia Việt Nam, và từ sau năm 1957,

được đổi tên thành Viện Đại học Sài Gòn.

Các phân ngành khoa học xã hội và nhân

văn được chú trọng đào tạo. Giáo dục đại

học là chính sách quan trọng nhằm đào tạo

đội ngũ nhân lực dồi dào cho chế độ mới.

Nếu trước đây, chỉ có duy nhất một viện đại

học đào tạo nhân lực cho toàn Đông Dương

thì tính đến sau năm 1964, bên cạnh hai viện

đại học công (Sài Gòn, Huế), còn có thêm

hai viện đại học tư (Đà Lạt và Vạn Hạnh).

Nhìn chung, giáo dục đại học ở miền Nam

(1956-1964) vẫn chịu ảnh hưởng nặng nề

của giáo dục Pháp. Tuy nhiên, kể từ năm

1965, khi Mỹ trực tiếp đưa quân tham chiến

ở chiến trường miền Nam, văn hóa Mỹ và

lꢁi sꢁng Mỹ theo đó mà “ùa tràn” vào đời

sꢁng miền Nam Việt Nam. Từ đây, giáo dục

đại học được cải tổ theo mô hình của Mỹ

(điển hình là chế độ đào tạo theo tín chỉ).

Ngân sách giáo dục của Chính quyền Việt

Nam cộng hòa (VNCH) cho các trường,

viện đào tạo không nằm ngoài mục đích xây

dựng một hệ thꢁng giáo dục con người, phục

vụ cho chủ nghĩa thực dân mới của Mỹ ở

miền Nam Việt Nam.

Ở miền Nam, sự xuất hiện phong phú các

hệ thꢁng nhà xuất bản, tạp chí, dòng phái,

khuynh hướng văn học cho thấy nhu cầu

thẩm mĩ đa dạng của độc giả, và tính năng

động, tự do của thị trường tiêu thụ. Bên cạnh

đó, có nhiều tờ báo với các thái độ văn hóa,

chính trị khác nhau cùng hoạt động: thân

chính phủ chꢁng Cộng hoặc ngược lại;

Chính trị hóa hoặc phi chính trị; Văn học

thuần khiết hoặc “văn học trong vòng tay

chính trị” (Nguyễn Văn Trung 2001: 15).

Các tiếng nói đꢁi lꢀp với chính quyền

VNCH vẫn được đăng đàn trên báo chí

đương thời, ví dụ, hai tờ báo chꢁng tham

nhũng nổi tiếng Tin sáng và Sóng thần, đꢁi

đầu công khai với chính phủ VNCH

(Nguyễn Quang Duy 2015; BBC 2018).

Ngoài ra, còn phải kể đến một sꢁ thiết

chế văn hóa văn học khác có vai trò chi phꢁi

hoạt động sáng tạo, xuất bản, và tiếp nhꢀn

văn chương. Có thể liệt kê một sꢁ hội đoàn

văn học được thành lꢀp có ảnh hưởng lên

sinh hoạt văn học như: Hội Văn hóa Việt

Nam, Mặt trꢀn văn hóa tự do, Hội Khổng

học, Hội Văn hóa bình dân, Liên đoàn Văn

nghệ sĩ, Hội Cổ học, Hội Văn hữu, Tinh

Việt văn đoàn, v.v.. Hoạt động của các

nhóm độc giả cùng sinh hoạt và sáng tác văn

chương như: Sáng tạo, Quan điểm, Vấn đề,

Trình bày, nhóm Quỳnh Dao, v.v. đã góp

phần mang lại cho sinh hoạt văn chương

một không khí sôi nổi, đa dạng. Hoạt động

có hiệu quả hơn cả phải kể đến Trung tâm

Văn bút Việt Nam. Trung tâm đã tổ chức

nhiều cuộc trò chuyện văn chương, đàm

luꢀn nghệ thuꢀt, trao giải thưởng văn học.

Nhìn chung, hoạt động đa dạng của các

nhóm phái văn học này được vꢀn hành trên

tinh thần ít nhiều tự do, “trăm hoa đua nở” ở

miền Nam. Bên cạnh sự hiện diện của các

nhà xuất bản, hệ thꢁng báo chí và trung tâm

học thuꢀt, các giải thưởng văn chương cũng

góp phần chi phꢁi đến khuynh hướng thẩm

Thông thường, một trong những chiến

lược văn hóa của đế quꢁc thực dân đꢁi với

thuộc địa là làm cho người dân thuộc địa

nhꢀn thức về thời kì tiền thuộc địa của dân

tộc họ “như là một trạng thái lơ lửng tiền

khai hóa” (precivilised limbo) hoặc “một

khoảng trꢁng lịch sử” (historical void)

(Barry 2009: 186). Muꢁn vꢀy, quꢁc gia xâm

lược phải làm cho người dân thuộc địa quên

đi quá khứ, lịch sử và bản sắc văn hóa dân

tộc thông qua việc kiến tạo nên một nền văn

hóa mới được mẫu quꢁc hꢀu thuẫn. Các sản

phẩm văn hóa vꢀt chất và tinh thần (hàng

hóa Mỹ, kĩ thuꢀt Mỹ, phim ảnh, băng nhạc,

đĩa hát, tranh ảnh, tivi, sách báo, v.v.) được

công khai tiêu dùng và hỗ trợ nhꢀp cảng

miền Nam Việt Nam.

305

Lê Quốc Hiếu / Tạp chí Khoa học Xã hội và Nhân văn, Tập 7, Số 3 (2021) 303-322

mĩ, nhu cầu đọc và mãi lực (sức mua) của

độc giả.

thành hai bộ phꢀn nói trên cũng phù hợp với

ý hướng của độc giả văn học nói chung. Nhà

văn Thạch Lam khi luꢀn bàn về người đọc

tiểu thuyết đã phân chia người đọc thành hai

hạng: hạng độc giả chỉ cꢁt xem truyện và

hạng độc giả thích suy nghĩ (Thạch Lam

1941: 33).

Ngoài một sꢁ chính sách văn hóa nói

trên, văn hóa đọc của độc giả miền Nam còn

chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ những thay đổi

chóng vánh của các thể chế chính trị văn

hóa, quy luꢀt thương mại hóa văn nghệ, khói

lửa chiến tranh tràn vào đời sꢁng sinh hoạt,

cơn lꢁc gia tăng của thuế khóa và vꢀt giá in

ấn, v.v..

3.1. Độc giả của văn học thị trường

3.1.1. Văn học thị trường là gì?

Thuꢀt ngữ “văn học thị trường” (mass-

marketed literature) có một nội hàm khái

niệm khá lỏng lẻo. Báo chí văn hóa văn

nghệ miền Nam còn sử dụng nhiều thuꢀt

ngữ khác nhau như: “văn học tiêu thụ”, “văn

học giải trí”, “văn học bình dân”, v.v. để

định danh cho một khuynh hướng văn học

đề cao tính giải trí, tính lợi nhuꢀn, và tính

đại chúng. Văn chương trở thành thương

phẩm, do đó, mãi lực của độc giả là mục tiêu

và thước đo cho sự thành công của dòng văn

học thị trường. Muꢁn vꢀy, tác phẩm phải

hướng đến tính giải trí, tính dễ đọc

(legibility) và tính đại chúng. Văn học thị

trường ở miền Nam chịu sự chi phꢁi của các

diễn ngôn thꢁng soát của từng thời kì, các

thiết chế văn hóa xã hội được xây dựng dựa

trên các quan hệ kinh tế tư bản như nhà xuất

bản, nhà in, nhà phát hành, nhà sách, báo

chí, quảng cáo, phê bình, v.v.. Tất cả những

yếu tꢁ trên đã tác động, ở các mức độ khác

nhau lên sinh hoạt văn chương và nhu cầu

thẩm mĩ của độc giả.

3. Cơ cấu của độc giả văn học miền Nam

1954-1975

Dưới tác động của bꢁi cảnh văn hóa thời

đại, giới cầm bút và độc giả văn học miền

Nam hình thành nhiều khuynh hướng đa

dạng từ “cực hữu đến cực tả, từ viễn mơ,

hưởng thụ đến quá khích, tranh đấu ôn hòa,

xây dựng, v.v.” (Phạm Việt Tuyển 1972: 9).

Văn học miền Nam chứng kiến sự hình

thành đa dạng của các nhóm phái, tư tưởng

khác nhau với những đꢁi tượng độc giả

riêng, tùy thuộc vào thái độ chính trị của họ.

Một sꢁ khuynh hướng văn học nổi bꢀt như:

Khuynh hướng yêu nước chꢁng thực dân

Pháp, đế quꢁc Mỹ; Khuynh hướng văn hóa

văn học bị dán nhãn là “đồi trụy, phản

động”; Khuynh hướng tìm về văn hóa dân

tộc; Khuynh hướng đứng ngoài lề, thực hành

văn học thuần túy, đi sâu vào mô tả phong

tục, tâm lí, và đời sꢁng thường ngày;

Khuynh hướng thực hành triết học, tôn giáo

qua văn chương; Khuynh hướng văn chương

tiêu thụ, v.v.. Do đó, khác với độc giả quần

chúng của văn học hiện thực xã hội ở miền

Bắc, độc giả văn học miền Nam là các nhóm

thực thể không đồng nhất về thành phần giai

cấp xã hội, ý thức hệ, và khuynh hướng

thẩm mĩ. Bài viết tꢀp trung khảo sát hai kiểu

độc giả chính yếu và sinh hoạt có phần sôi

nổi nhất ở miền Nam: độc giả của văn học

thị trường và độc giả của văn học nghệ

thuꢀt. Việc phân chia cơ cấu của độc giả

Tuy nhiên, cách định danh văn học “thị

trường”, “tiêu thụ”, “giải trí”, “bình dân” đã

“ẩn chứa một thái độ kỳ thị, một cảm xúc

tiêu cực” (Võ Văn Nhơn và cộng sự 2015:

91), có phần hạ thấp giá trị tinh thần, chức

năng giải trí của tác phẩm, đồng thời làm xa

lạ hóa bản chất nguyên thủy của tiểu thuyết:

giải trí, mua vui. Một định nghĩa có tính

kinh điển về văn chương tiêu thụ thường

xuất hiện trong các bài viết về văn học thị

Lê Quốc Hiếu / Tạp chí Khoa học Xã hội và Nhân văn, Tập 7, Số 3 (2021) 303-322

306

trường miền Nam (Lữ Phương 1967; Võ

Văn Nhơn và cộng sự 2015; Huỳnh Như

Phương 2015) là của Sơn Nam”: “Đó là loại

kẹo ngọt, loại bông hường bằng ni-lon… ba

món ăn chơi. Độc giả tiêu thụ hấp tấp, đọc

để tìm hiểu cꢁt chuyện, không câu nệ về

cách hành văn, chính tả, cách chấm câu. Đọc

rồi là họ quên ngay, quên cả tựa quyển sách,

“sẵn sàng bán ve chai” (Lữ Phương 1967:

114). Bản thân định nghĩa này đã hàm ý một

thái độ coi thường các kiểu loại văn chương

thiên về/ chỉ để “mua vui”, “giải trí”. Mặc

dù, trên thực tế, rất nhiều tiểu thuyết thị

trường được in ấn nhanh chóng, cẩu thả, dễ

dãi theo hình thức feuilleton (tiểu thuyết

đăng báo nhiều kỳ) để thỏa mãn cấp tꢁc nhu

cầu giải trí, tò mò của độc giả.

ngoài chợ. Khác hẳn ngoài Bắc, giới lao

động trong Nam rất chịu mua báo, đọc báo.

Ở Hà Nội, người ta không thể nào bắt gặp

một anh xích lô ghếch mũi xe vào một hè

đường vắng, dưới bóng cây râm mát nằm

khểnh trên nệm, phì phèo điếu thuꢁc, đọc

báo suꢁt một buổi trưa, từ chꢁi chở khách,

cũng như khó tưởng tượng được cái cảnh

một bà bán cá trong chợ vừa trả lời giá cả

với khách hàng vừa coi tiểu thuyết trong

báo” (1982: 69).

3.1.3. Thị hiếu thẩm mĩ của độc giả văn học

thị trường

Thị hiếu thẩm mĩ của độc giả văn học thị

trường xoay quanh hai đꢁi tượng chính,

truyện Tàu và truyện tình. Nhìn từ truyền

thꢁng tiếp nhꢀn, hai kiểu văn chương thị

trường này vꢁn là món ăn tinh thần của đại

đa sꢁ người dân miền Nam ngay từ những

năm đầu thế kỉ XX. Đặc điểm chung nhất

của kiểu độc giả này đó là: i. Họ yêu thích,

thꢀm chí là say mê các “sản phẩm” văn học

trinh thám, hoang đường, dã sử, phiêu lưu,

kiếm hiệp, chưởng, ái tình, v.v. bởi những

thương phẩm này đã đáp ứng nhu cầu văn

hóa, “mở ra một chân trời phong phú mênh

mông hơn cuộc đời vô vị thường ngày”

(Nguyễn Mộng Giác 1972b: 29) của độc giả

thành thị; ii. Vì thế, đꢁi với nhiều độc giả,

thưởng thức văn học giải trí được xem như

là một hành vi kháng cự lại/ vượt thoát khỏi

thực tại đời sꢁng ngột ngạt, chao đảo đang

bao trùm toàn bộ miền Nam trong khoảng

20 năm.

3.1.2. Độc giả của văn học thị trường là ai?

Chủ thể tiêu dùng của văn học thị trường

là thị dân, bán thị dân, đꢁi tượng vừa tiêu

thụ và vừa phục vụ quá trình tiêu thụ của xã

hội miền Nam. Họ là một cộng đồng độc giả

hỗn tạp với đủ mọi giai cấp, địa vị, nghề

nghiệp, và thái độ văn hóa, chính trị, v.v.

khác nhau: tiểu thương, thợ thủ công, trí

thức, tư sản, công nhân, nội trợ, v.v.. Tuy

nhiên, thành phần độc giả đông đảo nhất của

văn học thị trường là bộ phꢀn lao động thuộc

giới bình dân thành thị. Họ trước đây chủ

yếu là nông dân, có cơ hội được gia nhꢀp và

sinh hoạt văn nghệ là nhờ quá trình thành thị

hóa người nông dân.

Nhìn chung, giới độc giả của văn học thị

trường gắn chặt với nhꢀt báo. Thói quen đọc

nhꢀt báo và mãi lực của họ quyết định sinh

mệnh của một tờ nhꢀt báo. Đó là lí do vì sao

hầu hết các tác phẩm văn học giải trí, thị

trường trước khi được in thành sách, chúng

đều có tiền kiếp của chúng ở dạng feuilleton

trên các nhꢀt báo. Vấn đề này đã được

Thanh Nam lí giải như sau: “…thành phần

độc giả của các báo hàng ngày cũng như

hàng tuần ở Sài Gòn đa sꢁ thuộc giới bình

dân, lao động, những bà những cô bán hàng

3.1.4. Độc giả say mê truyện Tàu

Văn học giải trí giai đoạn này đáng chú ý

nhất là các tiểu thuyết ăn khách: truyện anh

hùng, hảo hán, dã sử Tam Quốc diễn nghĩa

(La Quán Trung), Đông Chu liệt quốc (Sài

Nguyên Phóng), truyện trinh thám của

Sherlock Holmes, Conan Doyle, truyện

kiếm hiệp Ba người lính ngự lâm (A. Dumas

père), truyện hoang đường Liêu trai chí dị

307

Lê Quốc Hiếu / Tạp chí Khoa học Xã hội và Nhân văn, Tập 7, Số 3 (2021) 303-322

(Bồ Tùng Linh), truyện viễn tưởng Xứ người

mù (H.G. Wells), truyện kinh dị Bàn tay

máu của Phi Long (Ngọc Sơn), truyện võ

hiệp kỳ tình Kỹ nữ Gò Ôn Khâu (Hoài Điệp

Thứ Lang - nhà thơ Đinh Hùng), Lệnh xé

xác (Lã Phi Khanh - Vũ Bình Thư), v.v..

Tuy nhiên, đáng chú ý nhất phải kể đến hiện

tượng Kim Dung. Việc tiếp nhꢀn Kim Dung

vꢁn nằm trong truyền thꢁng tiếp nhꢀn truyện

Tàu trước đó ở miền Nam. Độc giả miền

Nam, nhất là độc giả nam giới, rất mê truyện

Tàu (kiếm hiệp, truyện chưởng) thꢀm chí họ

còn bị nhiễm nhân sinh quan của Tàu rất

đꢀm (Bình Nguyên Lộc 1969: 13-14). Thú

xem truyện Tàu (một tựa sách của Vương

Hồng Sến) rất điển hình cho sinh hoạt văn

học văn hóa trong 30 năm (1890-1920) ở

miền Nam trước khi nó bị các tiểu thuyết

của Nguyễn Chánh Sắt, Lê Hoằng Mưu, Hồ

Biểu Chánh làm cho lụi tàn (Bình Nguyên

Lộc 1969: 15). Năm 1961, dịch giả Từ

Khánh Phụng với bản dịch Cô gái Đồ Long

trên Báo Đồng Nai đã khởi mở đầu cơn sꢁt

Kim Dung tại Việt Nam. Trong suꢁt giai

đoạn 1965-1973, một cuộc chạy đua dịch

thuꢀt, phát hành truyện võ hiệp, truyện

chưởng của Kim Dung, thꢀm chí sáng tác

truyện “nhái” Kim Dung, “ăn theo” Kim

Dung trên hầu hết nhꢀt báo miền Nam. Cơn

sꢁt Kim Dung còn kéo dài đến tꢀn giai đoạn

1972-1974 khi bộ Lộc đỉnh ký được dịch và

xuất bản (Nguyễn Văn Lục 2014). Có thể

nói, sáng tác của Kim Dung là một hiện

tượng văn học, văn hóa có tính dân tộc,

xuyên dân tộc, và liên văn hóa, v.v. vượt ra

khỏi những phạm trù/ thuꢀt ngữ hạn hẹp

thường định danh chúng: “Văn học đại

chúng”, “Văn học bình dân”, “Văn học tiêu

khiển”, v.v..

ở thành thị. Người đạp xích lô, tài xế taxi,

giới tiểu thương cũng có thói quen đọc nhꢀt

trình những khi vắng khách. Theo Hiếu

Chân, “không chỉ có những người trong đại

chúng bình dân, những học sinh, thợ thuyền

và tiểu công tư chức mà ngay cả những tay

đại trí thức, những người đã từng du học bên

Âu - Mỹ trở về, đã từng đỗ những mảnh

bằng cao nhất về luꢀt học hay khoa học cũng

say mê võ hiệp tiểu thuyết như điếu đổ”

(Trần Lê Hoa Tranh 2009). Chưa hết, theo

Nguyễn Viết Khánh, các nhà tu hành cũng

ham thích truyện chưởng của Kim Dung,

“những ông bự và những ông đại sứ cho

người về nước khuân hàng… thùng tài liệu

Kim Dung để đem đi đọc ở xứ người. Các

bà cũng thích chưởng. Giáo sư thảo luꢀn với

học sinh về chưởng. Trẻ em đánh nhau

ngoài đường cũng dùng chưởng…” (Trần Lê

Hoa Tranh 2009). Vꢀy điều gì làm nên sức

hấp dẫn của Kim Dung đꢁi với độc giả? Có

thể thấy, Kim Dung đã xây dựng nên một

thế giới võ lâm sꢁng động với các tình

huꢁng lưỡng nan giữa chính - tà, thiện - ác,

chính nghĩa - phi nghĩa, quá khứ - hiện tại,

tình yêu - hꢀn thù, và lý trí - tình cảm.

Những bài học nhân văn về tình huynh đệ,

tình phụ tử, tình sư đồ, v.v. được chuyển tải

khéo léo, hấp dẫn, xúc động qua thế giới võ

lâm. Tri thức uyên bác của Kim Dung về

nhân tình thế thái, về văn hóa Trung Hoa

nhất là lịch sử và võ hiệp, ngôn ngữ đꢀm

tính bình dân có sức hấp dẫn đặc biệt với

độc giả nhất là nam giới. Các nhân vꢀt nữ

trong tiểu thuyết võ hiệp của Kim Dung

thường xinh đẹp, thông minh, tài năng và cá

tính hoặc xuất thân từ tà ma ngoại đạo (ma

giáo), hành tung và thân phꢀn đầy bí ẩn, v.v.

thường chiếm trọn cảm tình của độc giả nam

giới. Tuy là tiểu thuyết võ hiệp, có vẻ đẫm

sắc thái nam tính và hợp hơn với nam giới,

nhưng không, về bản chất, cũng có thể coi

tác phẩm của Kim Dung là những câu

chuyện diễm tình đầy nữ tính. Kim Dung đã

“đánh trúng” tâm lí của con người về/ trong

Tác phẩm của Kim Dung là món ăn tinh

thần của mọi giai tầng, giới tính, lứa tuổi

khác nhau. Ở miền Nam, văn hóa đọc nhꢀt

trình, tiểu thuyết feuilleton, v.v. đã ăn sâu

vào sinh hoạt hàng ngày của người lao động

Lê Quốc Hiếu / Tạp chí Khoa học Xã hội và Nhân văn, Tập 7, Số 3 (2021) 303-322

308

tình yêu. Các mꢁi tình đầy cắc cơ: chính

phái yêu tà phái, bạch đạo yêu hắc đạo cùng

với những hệ lụy của tình yêu - hꢀn thù,

ghen tuông - mù quáng, v.v. có sức hút đông

đảo với độc giả nữ giới.

chuyện gì, bất kể lꢁi văn gì, miễn cho có

chuyện tình là ưa đọc lắm” (Võ Văn Nhơn

và cộng sự 2015: 93). Một sꢁ hiện tượng

văn học ái tình bán chạy, ăn khách như: tiểu

thuyết thấm đẫm sắc màu hiện sinh sꢁng

gấp, yêu vội của Chu Tử (Yêu, Ghen, Loạn,

Sống), Hoài Điệp Tử (Trái cấm), Thế Uyên

(Tiền đồn, Ngoài đêm), Lê Xuyên (Vợ thày

Hương), Nguyễn Thị Thụy Vũ (Mèo đêm,

Đêm nay và mãi mãi); Túy Hồng (Vết

thương dậy thì), Hoàng Đông Phương (Vòng

tay học trò), v.v. hay các tꢀp thơ diễm tình

của Nhꢀt Tuấn, v.v.. Chưa bàn đến chất

lượng văn học hay giá trị thẩm mĩ, những tái

trình hiện về chuyện tình trai gái, đời sꢁng

tình yêu, tình dục cởi mở, mãi dâm và bạo

lực, v.v. đã có hấp lực đꢁi với một bộ phꢀn

độc giả trẻ, và tầng lớp bình dân Sài Gòn.

Việc độc giả tiếp nhꢀn và tỏ ra yêu thích các

tác phẩm này là một hiện tượng có tính tự

nhiên của sinh hoạt văn nghệ Sài Gòn trong

bꢁi cảnh văn hóa Âu Mỹ đã và đang lấn át

văn hóa dân tộc. Trong sꢁ các hiện tượng

tiểu thuyết diễm tình thu hút mãi lực của độc

giả nói trên, đáng chú ý nhất là hiện tượng

Chu Tử, một cây bút vꢁn bị dán nhãn là

“suy đồi”, “phản động”. Tác giả Quꢁc Chính

nhꢀn định như sau trong Tin Sách sꢁ 20

(tháng 2/1964): “Hiện tượng đáng chú ý

nhất trong năm là hiện tượng Chu Tử.

Chúng tôi đã trình bày hiện tượng này trong

sꢁ trước. Một điều đáng nói thêm là ngoài

yếu tꢁ “đang ăn khách”, Chu Tử còn gặp

thêm một điều may: các nhà xuất bản ghen

tức lẫn nhau nên ganh đua nhau dành dꢀt tác

phẩm của Chu Tử. Chắc chắn là truyện của

Chu Tử còn bán chạy được khá lâu nữa, cho

tới khi nào các nhà xuất bản chán hay mệt

trong việc tranh dành không mấy lợi lộc

này” (Phạm Việt Tuyển 1973: 14).

Những huyền thoại của văn hóa bình dân

thoát thai từ truyện võ hiệp của Kim Dung

đã “ăn sâu bén rễ” trong tâm thức và sinh

hoạt của người dân miền Nam. Các nam anh

hùng - nữ mỹ nhân, chàng hào hoa - nàng

diễm lệ, chính - tà, thiện - ác bước ra từ

không gian truyện kể của Kim Dung để rồi

hiện diện sinh động trong đời sꢁng văn hóa

Sài Gòn. Niềm say mê truyện chưởng Kim

Dung lớn đến nỗi phong vị Kim Dung bàng

bạc trong khẩu khí sinh hoạt đời thường của

người dân miền Nam. Trong đời sꢁng học

thuꢀt, tên các nhân vꢀt của Kim Dung còn

được một sꢁ học giả dùng làm bút danh:

“Nhiều nhà văn từ việc mê chưởng đã lấy

bút hiệu bằng tên một sꢁ nhân vꢀt mà họ

tâm đắc trong truyện Kim Dung. Chu Văn

Bình, ngoài những bút hiệu Chu Tử, Ao Thả

Vịt, v.v. còn lấy thêm bút hiệu Kha Trấn Ác

(một trong Giang Nam thất quái trong Anh

hùng xạ điêu), Lê Tất Điều dùng bút hiệu

Kiều Phong (nhân vꢀt trong Lục mạch thần

kiếm), còn những người bạn Vũ Khắc

Khoan thì lấy tên Hồng Thất Công (trong

Anh hùng xạ điêu) đặt biệt hiệu cho Vũ vì

Vũ cũng uꢁng rượu say sưa như nhân vꢀt

này, Nguyên Sa lấy bút hiệu Hư Trúc (nhân

vꢀt trong Lục mạch thần kiếm), Vũ Đức Sao

Biển lấy bút hiệu Mạc Đại tiên sinh (Tiếu

ngạo giang hồ), v.v.” (Trần Lê Hoa Tranh

2009).

3.1.5. Độc giả hứng thú với truyện tình

Song song với tiếp nhꢀn truyện Tàu, độc

giả thành thị miền Nam, nhất là nữ giới, còn

rất hứng thú với truyện tình. Loại truyện này

có cả một truyền thꢁng tiếp nhꢀn trước đó.

Ngay từ năm 1925, Tùng Lâm trên Công

luận báo đã nhꢀn xét: “Xã hội ta hiện giờ,

phần nhiều lại ưa đọc tiểu thuyết tình bất kì

Đầu năm 1972, hiện tượng Quỳnh Dao

đã tái khởi động cho một cơn bộc phát, một

cuộc đua ráo riết về bản quyền và dịch thuꢀt

các sáng tác của Quỳnh Dao khắp các nhꢀt

309

Lê Quốc Hiếu / Tạp chí Khoa học Xã hội và Nhân văn, Tập 7, Số 3 (2021) 303-322

báo miền Nam. Sau quá trình quảng cáo

“rùm beng”, tiếp nhꢀn ồ ạt, hiện tượng

Quỳnh Dao nhanh chóng lụi tàn, không tạo

được một cơn sꢁt kéo dài như hiện tượng

Kim Dung. Có thể giải thích điều này với ba

lí do cơ bản. Hiện tượng Quỳnh Dao là sự

tiếp nꢁi khuynh hướng tiếp nhꢀn truyện

diễm tình vꢁn đã được một sꢁ nhà văn, nhất

là nữ giới khơi mở từ trước đó với mꢁi quan

tâm thường trực của họ về phụ nữ, nữ

quyền, chẳng hạn như: Nguyễn Thị Vinh,

Linh Bảo, Minh Đức Hoài Trinh cho đến

Nhã Ca, Túy Hồng, Nguyễn Thị Hoàng,

Nguyễn Thị Thụy Vũ, Trùng Dương, Lệ

Hằng. Vì thế, hiện tượng Quỳnh Dao là

“món ăn” vꢁn đã trở nên ngồn ngộn, ứ tràn

trên “bàn tiệc” văn chương thời điểm đó. Sự

thay đổi thị hiếu thẩm mĩ của độc giả thành

thị nữ mới nổi diễn ra đầy chóng vánh. Họ

có xu hướng chạy theo thị trường sách báo

phổ thông (trình bày màu sắc, hình ảnh bắt

mắt) và các hình thức giải trí hấp dẫn, thời

thượng và đa dạng hơn (chớp bóng, kịch

nghệ, tivi, v.v.). Ngoài ra, chiến sự ngày

càng khꢁc liệt, không khí loạn lạc, lo âu “leo

thang” khiến cuộc sꢁng ngày càng trở nên

khó khăn, bế tắc, do đó nhu cầu đọc và mãi

lực của độc giả bị giảm sút. Từ sau năm

1973, độc giả có xu hướng quan tâm đến

chiến sự, chính trường - những vấn đề có

tính tồn vong thay vì đắm chìm trong những

câu chuyện [tình] tưởng tượng.

nhất, theo Võ Phiến, là hạng người đọc “mới

nổi” tham gia vào sinh hoạt văn chương đô

thị nhờ quá trình thị dân hóa, và cũng nhờ sự

hiện diện và tiêu sài dịch vụ của đông đảo

binh lính Mỹ tham chiến: “Người ta có

những lời nói khinh bạc về một vài hạng độc

giả mới: hạng “các em”, hạng “sến”… Thꢀt

ra, các cô thợ may, thợ uꢁn tóc, các cô bán

hàng, các cô cꢀu trong những gia đình làm

công, làm thợ… đều có thể thuê Kim Dung,

Quỳnh Dao về giải trí, để nói năng cho hợp

thời thức” (1974: 21). “Sự thăng tiến giả tạo

vội vã của tầng lớp cần lao thành thị” đã tác

động không nhỏ đến sinh hoạt văn chương

miền Nam. Vấn đề này tôi sẽ trình bày cụ

thể hơn ở phần sau.

3.1.6. Đọc văn học thị trường như là cách

thức vượt thoát thực tại

Lý giải về sự lên ngôi của dòng văn học

giải trí, tác giả Đoàn Thêm cho rằng: “Cuộc

đời càng khó khăn, càng làm ăn một cách

mệt nhọc, càng cần những giờ phút khuây

khỏa, và tìm vui sꢁng” (1963: 46). Trong

suꢁt 21 năm, không khí sinh hoạt miền Nam

luôn trong tình trạng phong bế, chao đảo.

Cuộc sꢁng ngày càng khó khăn đã làm nảy

nở trong lòng người ham muꢁn được lãng

quên. Vì thế mà, có thể coi dòng văn học thị

trường: tiểu thuyết trinh thám, phiêu lưu, du

kí, nhất là truyện Tàu, truyện tình, v.v. là

một thứ “văn chương thoát ly”, một phương

cách để tìm quên thực tại. Vì thế, theo

Nguyễn Mộng Giác, tác giả của văn học thị

trường cũng là người “sản xuất ảo giác”

(1972a: 49). Còn theo cách nói giàu hình

ảnh và hàm ý mỉa mai của Nguyên Sa, đó là

thứ “bài tiết rỉ ra”, thứ “chỉ còn đủ sức làm

đầy thêm cho cuộc sꢁng, vꢁn dư dả sung túc

của thị dân ưu đãi, tô điểm thêm một tiếng

cười khà, một tiếng vỗ đét vào vế khi trà dư

tửu hꢀu” (Nguyễn Mộng Giác 1972a: 50).

Đây cũng là hệ quả của việc nhà văn quá dễ

dãi khi chiều theo thị hiếu sꢁ đông của độc

giả, dẫn dụ họ vào “những thế giới mê hoặc

Nhìn chung, độc giả chủ yếu của phân

khúc văn học này là nữ giới. Họ có xu

hướng thích những câu chuyện tình mùi

mẫn, éo le, lâm li, bi đát, hoặc những câu

chuyện có ý thức giải nam quyền/ phụ hệ.

Họ chủ yếu là các bà nội trợ rảnh rỗi đọc

trong khi chờ chồng đi làm về, hay các bà

tiểu thương ở các chợ đọc lúc vắng khách,

cũng có thể là các thiếu nữ mới lớn đang

yêu, hay các quý cô học đòi đọc theo trào

lưu. Tuy nhiên, một bộ phꢀn độc giả khác

đáng chú ý nhất và cũng chiếm sꢁ lượng lớn

Lê Quốc Hiếu / Tạp chí Khoa học Xã hội và Nhân văn, Tập 7, Số 3 (2021) 303-322

310

huyền ảo, thế giới của chàng hào hoa và

nàng diễm lệ, yêu nhau giữa khung trời mờ

ảo của sương, trong gian phòng ngꢀp khói

thuꢁc lá và men rượu nồng”. Những loại

hình tiểu thuyết này làm khuây khỏa tinh

thần, kích thích trí tưởng tượng của độc giả

để họ tạm quên đi thực tại chán ngán của

kiếp nhân sinh. Do đó, hệ lụy của văn học

diễm tình, hay dòng văn học kéo độc giả vào

không gian viễn mơ đã bị phê phán kịch liệt.

đảo, phần lớn được đào tạo dưới nền giáo

dục của Pháp. Sau biến cꢁ chính trị 1954,

cuộc di cư vào Nam dưới tên gọi Chiến dịch

con đường đến tự do (Operation Passage to

Freedom) của hơn một triệu người di dân từ

miền Bắc, bao gồm lực lượng trong hệ thꢁng

chính quyền của thực dân Pháp, hàng chục

vạn giáo dân, nhà kinh doanh, công chức,

văn nghệ sĩ, kĩ sư bác sĩ, v.v.. Trong khi đó,

ở miền Nam có khoảng 150.000 cán bộ,

chiến sĩ, học sinh miền Nam tꢀp kết ra Bắc

(Nguyễn Đình Lê 2010: 6-7). Ngoài ra,

chính sách chiêu hồi của chính phủ VNCH

nhằm khuyến khích, lôi kéo các thành phần

vꢁn ủng hộ cách mạng (Mặt trꢀn Dân tộc

Giải phóng miền Nam Việt Nam, Việt Nam

Dân chủ Cộng hòa) thì nay đi theo tư tưởng

được gọi là chính nghĩa VNCH, phục vụ cho

chính thể VNCH.

3.2. Độc giả của văn học nghệ thuật:

“Ham đọc, hiếu học, ưa suy nghĩ”

Đây là kiểu độc giả trí thức hay như cách

diễn đạt “ham đọc, hiếu học, ưa suy nghĩ”

(Võ Phiến 1974: 21) của ông Nguyễn Đình

Vượng, chủ trương tạp chí Văn để định vị

kiểu độc giả văn học nghệ thuꢀt. Theo Võ

Phiến, trong suꢁt thời gian từ 1954-1964,

kiểu độc giả này đã làm nên tiếng tăm cho

các tờ Sáng tạo, Thế kỷ 20, Văn nghệ, các

sách của Quan Điểm, Giao Điểm, với các

tác giả như Thanh Tâm Tuyền, Mặc Đỗ, Mai

Thảo, Dương Nghiễm Mꢀu, v.v.. Một kiểu

ngôn ngữ “thời thượng” gắn với đặc tính

chung của kiểu độc giả này đó là: “suy tư”,

“dằn vặt”, khắc khoải”, “hoang mang” và

“hiện hữu”, v.v.. Đꢁi tượng độc giả này đa

phần là giới trí thức có trình độ văn hóa cao,

và nhất là công chức, sinh viên và học sinh.

Trước làn sóng tiếp nhꢀn văn học thị trường

ồ ạt (Kim Dung, Quỳnh Dao, truyện diễm

tình) được dịch giả, nhà văn và hệ thꢁng

xuất bản phát hành hꢀu thuẫn, thao túng và

chiều lòng thị hiếu độc giả, văn học nghệ

thuꢀt và độc giả của nó dần dần bị thu hẹp

đến mức tưởng chừng như “mất dạng” (Võ

Phiến 1974: 21).

Ở các đô thị, thị xã lớn như Đà Nẵng,

Huế, Buôn Mê Thuột, Đà Lạt, Sài Gòn, Cần

Thơ, v.v. sự ra đời và ngày càng lớn mạnh

của các trường, phân viện đại học, cao đẳng

gắn với các trung tâm học thuꢀt, văn hóa, và

hệ thꢁng báo chí văn nghệ đa dạng, v.v. đã

dẫn đến sự hình thành của một bộ phꢀn đông

đảo độc giả là giới trí thức thành thị: văn

nghệ sĩ, giới giáo chức và sinh viên đại học,

cao đẳng, v.v.. Theo Đoàn Viết Hoạt, sꢁ

lượng sinh viên ở miền Nam ngày càng

đông. Năm học 1954-1955 chỉ có tổng sꢁ

2.145 sinh viên trên toàn miền Nam, đến

năm học 1962-1963 đã lên tới 17.929, năm

1964 tổng sꢁ sinh viên là 23.662, và năm

1969 sꢁ này tăng lên tới 46.257 (1972: 83).

Tương ứng với sꢁ lượng tăng của sinh viên,

miền Nam cũng xuất hiện nhiều trường đại

học. Trước năm 1963, ngoài Đại học Sài

Gòn chỉ có thêm hai trường đại học khác

mới được thành lꢀp: Viện Đại học Huế và

Viện Đại học Đà Lạt. Từ năm 1963 xuất

hiện thêm 5 trường đại học mới (trong đó 4

trường đại học thuộc tư nhân và 01 trường

đại học công - Viện Đại học Cần Thơ (Đoàn

3.2.1. Tiền đề cho sự hình thành độc giả của

văn học nghệ thuật

Sự gia tăng về sꢁ lượng và trình độ của

độc giả trí thức đến từ nhiều nguồn. Trước

năm 1954, trí thức ở miền Nam khá đông

311

Lê Quốc Hiếu / Tạp chí Khoa học Xã hội và Nhân văn, Tập 7, Số 3 (2021) 303-322

Viết Hoạt 1972: 83). Chỉ sau ngành luꢀt, sꢁ

sinh viên tꢁt nghiệp chuyên ngành văn từ

1954-1974 là 2010 (cử nhân), 58 (cao học)

chiếm sꢁ lượng đông hơn cả các ngành khác

(Khoa học, Y, Dược, Kiến trúc) (Trần Ngọc

Định 1975: 18). Theo Nguyễn Đình Lê và

cộng sự, năm học 1973-1974, sau ngành

Luꢀt, ngành Văn khoa thu hút nhiều sinh

viên nhất với 26.673 người (2019: 287).

Nhìn chung, sự hiện hiện đông đảo của sinh

viên và các trường đại học đã góp phần nâng

cao tri thức xã hội, tạo ra một lực lượng

người đọc có tri thức nói chung.

hồn của một nhân vꢀt nào” (1941: 36). Cuộc

phỏng vấn bạn đọc: Độc giả bây giờ đọc

tiểu thuyết nào? khởi đăng trên Tạp chí

Nghệ thuật từ sꢁ 36 đến 57/1966 có lẽ là

một nỗ lực dài hơi nhất nhằm làm sáng tỏ

diện mạo thực sự của tiểu thuyết và độc giả

văn học miền Nam. Nhà văn Mai Thảo chủ

bút tờ Nghệ thuật đưa ra tổng kết dựa trên

những hồi đáp của bạn đọc về 5 câu hỏi¹gợi

ý của toà soạn. Về độ tuổi và công việc, như

tôi đã khẳng định trước đó, độc giả văn học

nghệ thuꢀt phần lớn là bộ phꢀn học sinh sinh

viên, giáo chức, văn nghệ sĩ và một bộ phꢀn

trí thức tiểu tư sản: “Phần lớn những bài trả

lời đã đăng cũng như phần lớn những ý kiến

toà soạn vừa nhꢀn được, đều gửi đến từ

những cửa trường, những phân khoa (…),

anh chị em sinh viên học sinh là thành phần

hưởng ứng đông đảo và nồng nhiệt nhất”

(Mai Thảo 1966: 10). Sở thích chung của họ

là “những nhà văn mới, những nhà văn đang

có nhiều tác phẩm được in ra, những nhà

văn có mặt” (Mai Thảo 1966: 10). Điều này

Bên cạnh đó phải kể đến các chương

trình văn hóa giáo dục của Mỹ như: gửi sinh

viên Việt Nam di du học ở Mỹ, gửi các phái

đoàn nhân viên giáo dục Việt Nam đi tu

nghiệp và thực tế tại Mỹ, hỗ trợ cho các cơ

sở giáo dục trong nước, v.v.. Các chính sách

giáo dục, văn hóa của Mỹ nhằm “Mỹ hóa

học đường”, gây sức ảnh hưởng của Mỹ lên

sinh hoạt văn hóa chính trị tại miền Nam đã

có những kết quả nhất định. Do một bộ phꢀn

lớn trí thức thành thị miền Nam còn đang bị

ảnh hưởng sâu đꢀm văn hóa Pháp cho nên

những nỗ lực của đế quꢁc Mỹ không đạt

được như kì vọng. Nhìn chung, những tiền

đề trên đã góp phần hình thành một lượng

độc giả có trình độ kiến văn, có khả năng

thẩm bình văn chương. Tuy nhiên, bộ phꢀn

độc giả này chỉ là một thiểu sꢁ ở thành thị

gồm học sinh sinh viên và một phần nhỏ trí

thức xã hội khác (Nguyễn Văn Trung 1966:

18).

¹5 câu hỏi đó là:

“i. Khi nói đến truyện, đến tiểu thuyết Việt Nam (kể

cả những người viết truyện ngắn) bạn nghĩ tới tác

giả nào trước hết?

ii. Bạn theo dõi một tác giả như thế nào? Chỉ qua các

tác phẩm hay còn qua đời sꢁng riêng? Bạn có đọc tất

cả mọi tác phẩm của tác giả bạn thích không? Ví dụ

có, thì bây giờ bạn thấy tác giả đó ra sao so với

chính ông ta (hay bà, cô) từ khi bạn biết?

iii. Bạn quan niệm như thế nào về vai trò của văn

chương: văn chương dùng để giải trí hay văn chương

có một giá trị nào đꢁi với chính bạn hoặc đꢁi với xã

hội? Hoặc văn chương chỉ có giá trị với chính nó?

iv. Vꢀy theo quan niệm bạn vừa nói (ví dụ văn

chương là để giải trí thì tiểu thuyết có đáp ứng được

phần nào điều bạn mong mỏi ở nó không? Nếu có,

nó đáp ứng được như thế nào và nếu không, nó đã

thất bại như thế nào?

v. Bỏ ra ngoài mọi quan niệm trên và chỉ xét theo

phần giá trị riêng của tác giả, xin bạn lꢀp cho một

danh sách 10 nhà văn mà bạn thích nhất.

Ngoài 5 câu hỏi này, bạn có thể phát biểu thêm

những gì bạn muꢁn nói” (Tạp chí Nghệ thuật sꢁ 35:

7)

3.2.2. Diện mạo của độc giả văn học nghệ

thuật

Có thể tạm dùng nhꢀn định của nhà văn

Thạch Lam để định vị diện mạo của kiểu

độc giả này: “Hạng này là những người

không lười trí, họ ưa suy nghĩ, tư tưởng và

tìm tòi. Họ thờ phụng và theo đuổi cái đẹp,

cái hoàn toàn. Họ biết thưởng thức một câu

văn hay, một ý tưởng sâu sắc, và cảm thấy

một cái thú vô song khi sắp bước vào tâm

Lê Quốc Hiếu / Tạp chí Khoa học Xã hội và Nhân văn, Tập 7, Số 3 (2021) 303-322

312

cho thấy độc giả có xu hướng quan tâm đến

những vấn đề đương thời, và những cách

biểu đạt mới trong nghệ thuꢀt, “bạn đọc

đứng về phía cái thế giới tiểu thuyết đang

mở đường, đang tìm kiếm, đang thoát ly

những chân trời tiểu thuyết cũ”. Không

những vꢀy, bạn đọc còn bày tỏ niềm thích

thú với những thể nghiệm mà nhà văn tạo

dựng, đồng hành cùng nhà văn trên hành

trình đầy chông chênh của viết và đọc, sáng

tạo và thưởng thức. Mai Thảo đánh giá cao

trình độ của độc giả: “…Cuộc phỏng vấn đã

đem lại cho nhà văn một phát giác kỳ thú:

người đọc bây giờ đã lớn bổng lên. Và là

những người đọc ý thức, những người đọc

tự do, không nằm trong khuôn mòn, không

nói theo thành kiến” (Mai Thảo 1966: 31).

Theo Mai Thảo, bạn đọc đã tái định nghĩa

về khái niệm “tác phẩm”. Với bạn đọc, “tác

phẩm bây giờ khác với tác phẩm cổ điển ở

điểm nó không còn mang tinh thần của một

kinh thánh văn chương. Tác phẩm chỉ là một

đất đai gặp mặt, từ đó người mở thêm những

cửa ngõ và những chân trời mới cho nhꢀn

thức chủ quan của mình. Nói cách khác, tác

phẩm chỉ là một động lực thúc đẩy và giúp

đỡ con người trong khám phá bản thân và

đời sꢁng”. Mai Thảo đã đưa ra một sự phân

biệt về hệ hình thẩm mĩ và tiếp nhꢀn của độc

giả văn học cổ điển và hiện đại. Từ đó, cho

thấy bước chuyển đổi mới mẻ từ hệ hình văn

học cổ điển sang hiện đại. Độc giả trở thành

chủ thể tiếp nhꢀn với trạng thái bất tín, hoài

nghi về những sự thꢀt được trình bày trong

tác phẩm, thứ không còn là “kinh thánh” với

một chân lí duy nhất nữa. Về thị hiếu của

độc giả trí thức, phần lớn họ không đi theo/

đứng ngoài thị hiếu của sꢁ đông độc giả văn

nghệ thị trường (mặc dù có một bộ phꢀn độc

giả trí thức say mê truyện Tàu), lựa chọn

đọc của họ là những tác phẩm khiến họ phải

suy nghĩ, trăn trở, thꢀm chí là dằn vặt. Sau

năm 1954, độc giả của Nguyễn Mạnh Côn,

Thanh Tâm Tuyền, Doãn Quꢁc Sỹ, Mặc Đỗ,

Vũ Khắc Khoan, Mai Thảo là “những con

người đầy ưu tư”, “bꢀn tâm về thời thế hoặc

thắc mắc về vấn đề ý nghĩa cuộc sꢁng, về

đường lꢁi chính trị, hoặc ít ra cũng băn

khoăn theo dõi sự tìm kiếm một đường lꢁi

sáng tác…” (Võ Phiến 1974: 21). Tác phẩm

không mang đến cho họ những giờ phút

nghỉ ngơi khuây khỏa, ngược lại tác phẩm

làm dấy lên trong tâm tư họ những chất vấn

miên man về bản thể và tha nhân: “Đọc

không còn là giết thì giờ. Đọc là tìm kiếm

những thì giờ đã mất” (Viên Linh 1966: 19).

Minh chứng rõ nhất cho những đặc điểm

trên của độc giả trí thức đó là chuyên mục

“Bạn đọc viết về những nhân vꢀt tiểu thuyết

V.N”²khởi đi từ Nghệ thuật sꢁ 52. Có thể

coi chuyên mục này là một nỗ lực kéo dài

với mục đích “để người viết đꢁi diện người

đọc”, người đọc trực tiếp trình bày, chất vấn

với nhân vꢀt và tác giả tiểu thuyết.

Độc giả trí thức đã tái định nghĩa “sự

đọc” và “tác phẩm văn chương”. Mai Thảo

nhꢀn định về một bộ phꢀn độc giả mới của

văn chương: “Đꢁi với người đọc, cái mà

người viết bây giờ đã thực hiện được, là đã

đẩy được người đọc mình đến đứng chung

với mình trên mặt điểm khởi hành mới, thỏa

thuꢀn gia nhꢀp với mình vào một hành trình

mới, cũng cảm thấy cần thiết như mình là

phải có những trải nghiệm mới, đưa tới

những khám phá và những thực hiện mới.

Nội dung tiểu thuyết hiện nay dồn đuổi

2

Các bài như: Tôn Thất Miên. 1966. “Một con

người trong tác phẩm của Dương Kiền”, Tạp chí

Nghệ thuật sꢁ 52: 10, 32; Nguyễn Thúy. 1966. “Kẻ

không muꢁn mất tích trong một tác phẩm của Thanh

Tâm Tuyền”. Tạp chí Nghệ thuật sꢁ 53: 4-5; Đỗ Tư

Nhơn. 1966. “Về chuyến viễn du bí mꢀt của chàng”.

Tạp chí Nghệ thuật sꢁ 54: 10-11, 22; Nguyên Anh.

1966. “Cô đơn thân phꢀn trong truyện Nguyễn Đình

Toàn”. Tạp chí Nghệ thuật sꢁ 55: 10-11, 23; Đoàn

Minh Hải. 1966. “Sợi dây, Duy Thanh tôi với Đạo”.

Tạp chí Nghệ thuật sꢁ 56: 10-11; Trương Văn Ngọc.

1966. “Chiến tranh và tai nạn qua nhân vꢀt Michèle

Gấm của Thụy Vũ”. Tạp chí Nghệ thuật sꢁ 57: 10-

11, 23.

313

Lê Quốc Hiếu / Tạp chí Khoa học Xã hội và Nhân văn, Tập 7, Số 3 (2021) 303-322

người đọc ra khỏi cái tinh thần thưởng

ngoạn bình yên hằng cửu là thái độ xưa cũ

của người đọc trước những tác phẩm cổ

điển. Tác phẩm cổ điển là những cuꢁn kinh

thánh bằng văn chương. Đọc và tin. Giữa tác

phẩm cổ điển, với tác giả cổ điển và người

đọc là một trạng thái chấp nhꢀn và thỏa

thuꢀn hoàn toàn về đời sꢁng và cho chính

bản thân người đọc. Đọc bây giờ khác. Đọc

không còn đem lại yên ổn cho tâm hồn, mà

trái lại, tiểu thuyết bây giờ bảo người đọc là

cuộc đời không phải như vꢀy đâu, như trong

những tác phẩm cổ điển. Bằng những lột

trần tàn nhẫn, bằng những đào xâu xuꢁng

những tầng đáy chưa khám phá của tiềm

thức và tâm linh, tiểu thuyết chúng ta hiện

nay đã thành công một phần nào trên ý

hướng đem lại cho người đọc một đòi hỏi

mới, tạo cho người đọc một nhꢀn thức mới.

Nói khác, ở người đọc đã có một thái độ mới

về tiêu chuẩn thưởng ngoạn. Qua tiểu thuyết

của chúng ta hiện nay, người viết và người

đọc đã gặp nhau trên một đất đứng chung.

Đó là những băn khoăn đòi xét lại” (BBT

1965: 7). Nhꢀn định này của Mai Thảo cho

thấy những chuyển biến của lꢁi sáng tác,

thꢀm chí là lí luꢀn, phê bình văn học lấy

người đọc làm trung tâm (reader-response

criticism) thay vì lấy văn bản làm trung tâm

(text-centred criticism) trước đó.

lại được bổ trợ bằng thực tế là một sꢁ tác

phẩm của Khái Hưng như: Hồn bướm mơ

tiên, Nửa chừng xuân, Tiêu sơn tráng sĩ đều

hiện diện trong chương trình quꢁc văn của

học sinh trung học… đã tạo điều kiện cho

Nhà xuất bản Văn nghệ phát hành và tái bản

được một sꢁ lượng lớn tiểu thuyết của Khái

Hưng. Trước đó, một bộ phꢀn tác giả (Duy

Thanh và cộng sự 1960) đã chất vấn lại/

nhìn lại các giá trị của Tự lực văn đoàn nói

riêng và văn hóa văn học thời tiền chiến nói

chung.

Trong giai đoạn từ năm 1966-1968, trước

sự lấn át của dòng văn học thị trường, dự án

sách phổ thông (sách hay, dễ đọc, in với sꢁ

lượng nhiều) của Nhà xuất bản Văn là một

nỗi lực để kháng cự lại sự lấn lướt của dòng

văn học thị trường và sự suy tàn của dòng

văn học nghệ thuꢀt. Sự thành công của dòng

sách phổ thông cho thấy văn học “nghiêm

chỉnh” vẫn có chỗ đứng dù khiêm nhường

trong thị trường tiêu thụ cạnh tranh khꢁc

liệt. Ông Nguyễn Đình Vượng chủ Nhà xuất

bản Văn đã thương thảo nhuꢀn bút thấp với

tác giả cꢁt để có giá bán rẻ hơn, từ đó kích

cầu độc giả mua sách. Một sꢁ tác phẩm văn

học miền Nam của Nhà xuất bản Văn bán

chạy là: Tuổi nước độc (Dương Nghiễm

Mꢀu), Người về đầu non (Võ Hồng), Gia

đình tôi (Duy Lam), Khuôn mặt (Thanh Tâm

Tuyền), Chị em Hải (Nguyễn Đình Toàn),

v.v.. (Nghê-Bá-Lí 1969c: 78-79).

Độc giả, nhất là một bộ phꢀn độc giả trẻ

sinh sau năm 1945 muꢁn tìm hiểu các sáng

tác tiền chiến và văn hóa tiền chiến. Từ năm

1967, một bộ phꢀn độc giả trí thức thành thị

có xu hướng tiếp nhꢀn di sản của Tự lực văn

đoàn, nhất là Khái Hưng, một hiện tượng

văn hóa đọc ngoại lệ, nằm ngoài quán tính

thị trường. Việc độc quyền xuất bản tác

phẩm của Khái Hưng kể từ cuꢁi năm 1963,

cùng với trào lưu phục hồi ánh hào quang

một thời của Tự lực văn đoàn nói riêng và

văn thơ tiền chiến nói chung (từ năm 1967)³,

3.2.3. Đọc văn học nghệ thuật chưa trở

thành một nhu cầu văn hóa cần thiết

Đọc văn học chưa trở thành một nhu cầu

văn hóa có tính cấp thiết nếu so với nhꢀt

báo, hoặc so với các bộ môn nghệ thuꢀt

khác, chẳng hạn kịch nghệ và điện ảnh. Từ

“văn học” ở đây là chỉ văn học nghệ thuꢀt,

cꢁ Mꢀu Thân đến nay”. Tạp chí Tân văn sꢁ 16&17:

1-11 ; và Mai Thảo. 1969. “Trước phong tào tái bản

và làm sꢁng lại văn thơ tiền chiến”. Tạp chí Tân văn

sꢁ 16&17: 21-31

³Xin xem thêm hai bài viết được đăng trên Tân văn:

Nguyễn Hiến Lê. 1969. “Tình hình xuất bản từ biến

Lê Quốc Hiếu / Tạp chí Khoa học Xã hội và Nhân văn, Tập 7, Số 3 (2021) 303-322

314

văn học “nghiêm chỉnh”, thuộc về một nghệ

thuꢀt vꢁn không mang đến cho độc giả giây

phút tiêu khiển và giải trí đơn thuần, ngược

lại, nó đòi hỏi ở độc giả tính nhẫn nại, khả

năng đồng hành cùng tác phẩm trên hành

trình đầy chênh vênh, gian nan của sự đọc.

Có chăng, văn học chỉ thực sự trở thành

“món ăn tinh thần” đꢁi với một bộ phꢀn nhỏ

độc giả: sinh viên (chủ yếu Văn khoa), giới

văn nghệ sĩ, trí thức xã hội khác. Văn học

nghệ thuꢀt và độc giả của nó hoàn toàn bị

lép vế, bị dồn đuổi vào “phần đất hẹp khiêm

nhường vả lẻ loi” (Nguyễn Mộng Giác

1975: 30) trước sức mạnh thao túng của thị

trường và làn sóng ngấu nghiến truyện Tàu,

truyện tình hay truyện trinh thám, kinh dị

của đại đa sꢁ quần chúng. Thực vꢀy, theo

Nguyễn Mộng Giác (1972a: 49), mặc dù hầu

hết các tiểu thuyết ở miền Nam trước khi

được in thành sách đều có tiền kiếp của

chúng là feuilleton trên các nhꢀt báo, nhưng

phần lớn đều là tiểu thuyết võ hiệp, diễm

tình nặng tính giải trí, chiều theo sꢁ đông thị

hiếu độc giả. Trong khi đó, các tạp chí văn

nghệ, trước đó là Sáng tạo, rồi Văn, Trình

bày, Khởi hành, Vấn đề… hầu như “chìm

trong sự hờ hững của quần chúng, mất địa

vị, mất ảnh hưởng…” (Võ Phiến 1972: 42).

sách học làm người, sách tri thức bỏ túi,

sách giải trí vꢁn bán rất chạy và được hàng

loạt các nhà sách đua nhau ấn hành. Thꢁng

kê đến năm 1968, các cuꢁn: Đắc nhân tâm,

Nghệ thuật nói trước công chúng, Kim chỉ

nam cho học sinh, v.v.. là những đầu sách

bán chạy nhất của Nhà xuất bản Nguyễn

Hiến Lê (Nghê-Bá-Lí 1969a: 38). Với Nhà

xuất bản An Tiêm, hai cuꢁn Hố thẳm của tư

tưởng (9.000 bản), Tự do đầu tiên và cuối

cùng (Krishnamurti, Phạm Công Thiện dịch

4.000 cuꢁn, đang in lại) liên quan đến tác

giả và dịch giả Phạm Công Thiện bán chạy

nhất (Nghê-Bá-Lí 1969a: 112). Hoặc với

Nhà xuất bản Lá Bꢁi, các tựa sách của thiền

sư Thích Nhất Hạnh được tái bản với sꢁ

lượng lớn, chẳng hạn cuꢁn Nói với tuổi hai

mươi được tái bản 3 lần với tổng in 21.000

cuꢁn, cuꢁn Đạo Phật ngày nay được tái bản

3 lần, cuꢁn Bông hồng cài áo được in

70.000 bản (Nghê-Bá-Lí 1969b 66). Một ấn

phẩm dịch khác thuộc dòng Sách giáo dục

mới được đông đảo thanh thiếu niên yêu

thích đó là cuꢁn Tâm hồn cao thượng

(Edmond de Amicis) được Nhà xuất bản

Sꢁng mới tái bản liên tục đến lần thứ 14 (Vũ

Hạnh và cộng sự 2008: 391). Nhìn chung,

các đầu sách bán chạy nói trên phần lớn là

sách dịch, trong đó đáng chú ý là dòng sách

self-help. Dòng sách này luôn chiếm lĩnh thị

trường sách miền Nam và nhìn vào thực tiễn

ngày nay, đây cũng là dòng sách được tiêu

thụ nhiều nhất toàn cầu.

Theo Nguiễn-Ngu-Í, người thuꢀt lại

“Buổi nói chuyện về tình trạng bế tắc trong

ngành tiểu thuyết Việt Nam”, một trong

những nguyên nhân đẩy tiểu thuyết Việt

Nam đương thời đi vào bế tắc đó là ý thức

đọc sách, văn hóa đọc của độc giả còn rất

thấp (1962: 109). Điều này còn được minh

chứng qua sꢁ liệu thꢁng kê lượt mượn sách

tại các thư viện vào năm 1961. Sꢁ lượt

mượn sách của người Việt rất thấp so với

một sꢁ nước khác có cùng tỷ lệ dân sꢁ

(Đoàn Thêm 1963: 49). Ngoài ra, thꢁng kê

các ấn phẩm được phát hành nhiều nhất giai

đoạn trước còn cho thấy sꢁ lượng tiêu thụ

sách văn học còn khá thấp so với sách giáo

khoa, sách kĩ năng sꢁng, sách giáo dục mới,

4. Độc giả và tác động của văn hóa xã hội

4.1. Người nông dân: Từ quá trình ngoại

biên hóa đến trung tâm hóa sinh hoạt văn

chương

Một bộ phꢀn độc giả bình dân của văn

chương tiêu khiển ở các đô thị lớn được

hình thành từ quá trình thị dân hóa nông

dân. Người nông dân bị cưỡng bức, bị ngoại

315

Lê Quốc Hiếu / Tạp chí Khoa học Xã hội và Nhân văn, Tập 7, Số 3 (2021) 303-322

biên hóa (marginalization) khỏi môi trường

đồng ruộng để lánh trú và mưu sinh ở đô thị.

Từ đây, họ trở thành thị dân, bán thị dân với

nhu cầu tiêu dùng văn chương như là thú

tiêu khiển.

tại Việt Nam hay một vụ “xuꢁng đường” tại

Sài Gòn (…) Chúng ta chưa hề có một tờ

báo của nông dân. Chúng ta chỉ có những tờ

báo của một thiểu sꢁ trí thức trưởng giả

(ngay cả tờ báo mà quý bạn cầm trên tay

đây). Trong khi chúng ta có biết bao điều để

nói với nông dân và họ cũng có biết bao

điều để nói với chúng ta” (1965: III-IV).

Văn học, nhất là văn học thị trường gắn chặt

với nhꢀt báo nhưng nhꢀt báo (nhất là các

nhꢀt báo chꢁng cách mạng) cũng chỉ được

phân phꢁi đến các quꢀn huyện tỉnh lị trong

vùng tạm bị chiếm, khó có thể đi sâu hơn

vào các vùng nông thôn, cao nguyên miền

Nam. Nhꢀt báo là vꢀy, còn tạp chí văn nghệ

hầu như không có vai trò và ảnh hưởng gì

đến người nông dân. Với họ, tất cả những gì

không phải là “miếng cơm”, “manh áo” đều

là xa xỉ phẩm. Thân phꢀn văn hóa đọc của

người nông dân được hình thành và có vai

trò quan trọng trong sinh hoạt văn nghệ đô

thị kể từ sau quá trình di dân vào các đô thị

lớn ở miền Nam do tác động của chiến tranh

và thời cuộc.

4.1.1. Từ quá trình ngoại biên hóa…

Đại đa sꢁ nông dân miền Nam bị gạt ra

bên lề sinh hoạt nghệ thuꢀt và báo chí. Từ

năm 1955, dưới sự kiểm soát và chꢁng phá

của chính quyền VNCH, Thành ủy, Khu ủy

Sài Gòn cũng như giới văn nghệ sĩ yêu nước

khó có thể gây dựng được một bộ phꢀn độc

giả quần chúng văn học hiện thực xã hội chủ

nghĩa lớn mạnh, thꢁng nhất như ở miền Bắc.

Vì thế, các nhóm thực thể độc giả có tính lai

ghép như: “độc giả quần chúng”, “độc giả -

chiến sĩ”, “nhà văn - chiến sĩ” dường như

chỉ gắn với bộ phꢀn độc giả và tác giả của

dòng văn học chꢁng Pháp và chꢁng Mỹ

(trong điều kiện hoạt động ở các vùng giải

phóng) và hầu như xa lạ với sinh hoạt văn

chương ở các đô thị miền Nam. Mặt khác,

độc giả quần chúng công nông binh, không

phải là chủ thể tiếp nhꢀn chính của nền văn

hóa văn nghệ miền Nam. Hầu hết các nhà

xuất bản, tạp chí văn học nghệ thuꢀt đều đặt

trụ sở tại các đô thị lớn, hướng đến nhu cầu

của hai đꢁi tượng độc giả chính yếu: độc giả

của văn học thị trường và văn học nghệ

thuꢀt. Ngay cả với báo chí, người nông dân

cũng không phải là đꢁi tượng độc giả tiềm

năng của nó. Đánh giá về mꢁi quan hệ giữa

người nông dân và báo chí Sài Gòn, tác giả

Dương Kiền cho rằng: “Báo chí là phương

tiện tuyên truyền mạnh mẽ nhất tại thành thị,

nhưng chỉ tại thành thị mà thôi. Một người

nông dân không thể tìm thấy một điều gì

liên quan đến họ trong một tờ báo. Người

nông dân X. tại một làng Y. đọc một tờ báo

xuất bản tại Sài Gòn cũng dửng dưng như

chúng ta đọc một tờ báo xuất bản tại Mã Lai

chẳng hạn, mặc dù làng Y. chỉ cách Sài Gòn

chừng vài chục cây sꢁ và tờ báo X. dành cả

4 trang cho tình hình Việt Nam, chiến cuộc

4.1.2. Đến quá trình trung tâm hóa sinh hoạt

văn chương

Từ giữa thꢀp niên 1960 trở đi, độc giả

văn học miền Nam có sự thay đổi về thành

phần, khuynh hướng thẩm mĩ, độ tuổi và

nghề nghiệp. Một bộ phꢀn lớn độc giả bình

dân mới nổi là kết quả của quá trình trung

tâm hóa sinh hoạt văn chương đô thị.

Khởi đi từ Chiến tranh cục bộ (1965-

1967), phương lược của Mỹ và chính quyền

Sài Gòn là bình định vùng nông thôn, nhất

là nông thôn đồng bằng ven các đô thị.

Trong cuộc chiến tranh xâm lược Việt Nam,

Mỹ đã sử dụng 14 triệu tấn bom đạn, rải

chất độc hóa học khắp vùng nông thôn miền

Nam (Nguyễn Đình Lê và cộng sự 2019:

187). Cuộc chiến khꢁc liệt giữa chính quyền

Sài Gòn và cách mạng để giành giꢀt từng địa

bàn nông thôn đã đẩy sinh mệnh và cơ

nghiệp của người nông dân vào cảnh “màn

Lê Quốc Hiếu / Tạp chí Khoa học Xã hội và Nhân văn, Tập 7, Số 3 (2021) 303-322

316

trời chiếu đất”. Từ giữa năm 1965, làn sóng

di cư từ vùng chiến sự ác liệt đến các vùng ít

ác liệt hơn hoặc đến các khu ven đô, đô thị

diễn ra với tần suất liên tục và sꢁ lượng

đông đảo. “Trong Chiến tranh cục bộ và

nhất là thời kỳ Việt Nam hóa chiến tranh,

theo quan sát của báo chí nước ngoài, tính

đến năm 1971 đã có 6 triệu dân nông thôn

bỏ ruộng vườn, quê hương đi nơi khác.

Trong sꢁ này có 4,2 triệu dân sơ tán vào

thành thị” (Nguyễn Đình Lê và cộng sự

2019: 166). Trung bình cứ mỗi người nông

dân sẽ phải sơ tán 2 lần trong đời (Nguyễn

Đình Lê và cộng sự 2019: 188). Với mục

đích lánh nạn và kiếm sꢁng, hàng triệu

người nông dân đã đổ vào các thành phꢁ lớn

ở miền Nam, “chiến tranh đã ép người nông

thôn thành thị dân” (Nguyễn Đình Lê và

cộng sự 2019: 74), từ đó, đưa tỉ lệ dân sꢁ đô

thị từ 17-18% trước 1960 lên khoảng 40%

vào 1973 (Nguyễn Đình Lê và cộng sự

2019: 190-191). Có thể nói, thực trạng các

đô thị ngày càng gia tăng về dân sꢁ là hiện

tượng phổ biến của quá trình chuyển đổi từ

văn minh nông nghiệp sang văn minh cơ

giới, từ nông nghiệp sang công nghiệp.

sꢁng vꢀt chất và tinh thần. Bộ phꢀn thị dân

mới nổi này nhanh chóng thích nghi và hòa

nhꢀp với nền kinh tế hàng hóa và văn hóa

tiêu dùng. Theo Nguyễn Mộng Giác, độc giả

mới nổi này có đặc điểm chung như sau:

“Những người bỏ đồng ruộng tản cư lên phꢁ

tìm được việc làm, con cái được ăn học, đời

sꢁng gia đình được thăng tiến. Sự trù phú

giả tạo ở các thị trấn ảnh hưởng đến tinh

thần lớp thị dân mới mẻ. Họ nhiễm dễ dàng

các thói xấu của kẻ mất gꢁc, chạy đi tìm

những hình thức họ tưởng là kiểu mẫu mới,

liều lĩnh, nhẹ dạ, đua đòi học làm sang. Sꢁ

độc giả mới rất đông đảo này có một tâm

tình khác hẳn với sꢁ thị dân cũ và sꢁ công

chức học sinh lâu nay là độc giả trung thành

của tạp chí văn học. Họ dễ dàng tin theo

những lời quảng cáo, mê chuộng thời trang,

lo lắng sợ bị chê là quê mùa. Do đó sách báo

ở trình độ phổ thông (loại báo phụ nữ, sân

khấu, cải lương, bói toán, trinh thám, v.v.)

bán rất chạy ở các thành thị” (Nguyễn Mộng

Giác 1972b: 28-29). Họ trở thành bộ phꢀn

độc giả chủ lực của văn học thị trường, đọc

văn chương như một thú tiêu khiển. “Sự

thăng tiến giả tạo vội vã của tầng lớp cần lao

thành thị” mới nổi này đã tác động mạnh mẽ

đến sinh hoạt văn chương miền Nam. Việc

nuông chiều dễ dãi thị hiếu giải trí của bộ

phꢀn độc giả này khiến cho yếu tꢁ thương

mại ngày càng lấn lướt yếu tꢁ nghệ thuꢀt,

đẩy văn học nghệ thuꢀt “vào phần đất hẹp

khiêm nhường và lẻ loi” (Nguyễn Mộng

Giác 1975: 30).

Hiện tương di dân này còn được hꢀu

thuẫn bởi sự hiện diện đông đảo của binh

lính Mỹ và quân đồng minh, nhất là trong

giai đoạn 1965-1972. Bên cạnh nguồn viện

trợ khổng lồ rót vào chính thể VNCH, lực

lượng binh lính Mỹ, hiện thân sinh động của

văn hóa Mỹ với mức lương cao và tư tưởng

“FTA” (Fun Travel Adventure: vui vẻ - du

lịch - phiêu lưu) đã tiêu dùng và hưởng thụ

các dịch vụ văn hóa giải trí (quán rượu, ổ

điếm, vũ trường, rạp chớp bóng, sân khấu,

v.v.) ở miền Việt Nam. Vì thế, xã hội miền

Nam rất cần một lực lượng lao động bình

dân thành thị để tham gia vào các quá trình

phục vụ, tiêu thụ và vꢀn hành. Những người

nông dân bị “bứng” khỏi đồng ruộng, phải

lên thành phꢁ mưu sinh, nơi có điều kiện

kiếm tiền dễ hơn, cho phép họ cải thiện đời

4.2. Độc giả tiếp nhận đa dạng văn hóa Xô

viết

Ngoài ra, cũng có một sꢁ tờ báo với tư

tưởng đꢁi lꢀp cách mạng hoạt động sôi nổi

như: Ngôn luận (chủ bút Hà Ðức Minh),

Chính luận (chủ bút Đặng Văn Sung) (hai tờ

báo này của người Bắc Kỳ di cư, nổi tiếng ở

Sài Gòn), nhꢀt báo Sóng thần, tuần báo Đời

(chủ bút Chu Tử), Trắng đen (chủ bút Việt

317

Lê Quốc Hiếu / Tạp chí Khoa học Xã hội và Nhân văn, Tập 7, Số 3 (2021) 303-322

Định Phương), v.v.. Khác với độc giả quần

chúng ở miền Bắc, vꢁn chịu ảnh hưởng sâu

đꢀm của văn hóa Xô viết (nhất là văn hóa

mác xít), độc giả miền Nam lại có xu hướng

tiếp nhꢀn điều độ, cởi mở và tự do hơn, bao

gồm cả văn hóa phản ý thức hệ Xô viết. Có

thể thấy, ở miền Bắc, hầu hết các tác giả văn

học Xô viết đoạt Giải thưởng Quꢁc tế Lenin,

Giải thưởng Nhà nước Liên Xô, Giải thưởng

Nhà nước Liên bang Nga, v.v. đều được

điều phꢁi để trở thành những xuất bản phẩm

chủ lực, được tái bản nhiều lần với sꢁ lượng

lớn, được phát hành và tuyên truyền rộng

khắp. Những tác phẩm chính trị này đóng

vai trò quan trọng trong việc truyền bá ý

thức hệ mác xít. Độc giả miền Nam tiếp

nhꢀn đa dạng, trong đó phải kể đến các tác

giả chꢁng cộng quꢁc tế, phản chủ nghĩa xã

hội vꢁn xa lạ với độc giả miền Bắc, ví dụ

công trình Thần đêm u ám (tꢀp hợp các bài

viết bị gán nhãn là “chính trị phản động” của

Richard Crosman, Raymond Aron, Ignazio

Silone, Richard Wright, Arthur Koestler,

v.v.); Các tiểu thuyết Số không với vô tận

(Arthur Koestler), Độc hành, Lối thoát cuối

cùng, Giờ thứ hai mươi lăm (Constantin

Virgil Gheorghiu), v.v.. Theo Trần Trọng

Đăng Đàn, việc dịch và xuất bản các tài liệu

sách báo có tính phản mác xít, chꢁng cộng

nằm trong guồng máy “chiến tranh tâm lý”

(2015: 37) của chính quyền Sài Gòn. Nhìn

chung, việc tiếp nhꢀn văn học Xô viết của

độc giả miền Nam có phần cởi mở, đa dạng

hơn và không mang tính phong trào và đại

chúng so với độc giả miền Bắc.

(điển hình là Pháp, Mỹ, Anh), trong đó phải

kể đến khuynh hướng văn học bị dán nhãn là

“suy đồi”, “phản động”. Theo Trần Trọng

Đăng Đàn, năm 1976, thꢁng kê sách dịch ở

miền Nam như sau: “Dịch và giới thiệu tác

phẩm của các tác giả Pháp: 499 tên sách;

Tiếp theo đó là của các tác giả Trung Quꢁc,

bao gồm cả lục địa Đài Loan và Hồng Kông:

358 tên sách của các tác giả Hoa Kỳ: 273

tên sách; Của các tác giả Nga và Xô viết:

120 tên sách; Của các tác giả Anh: 97 tên

sách; Của các tác giả Nhꢀt: 71 tên sách; Của

các tác giả Ý: 58 tên sách; Của các tác giả

Đức: 57 tên sách; cùng 156 tác phẩm dịch

và công trình, bài viết về văn học nghệ thuꢀt

của các nước khác” (2015: 40). Trước hết,

sꢁ lượng sách Pháp được dịch thuꢀt và tiếp

nhꢀn ở miền Nam Việt Nam cho thấy quán

tính tiếp nhꢀn và ảnh hưởng sâu đꢀm nền

văn hóa này của độc giả văn học vꢁn có từ

hơn một thế kỉ. Kể từ khi xâm lược miền

Nam, Mỹ đã thực hiện nhiều sách lược để

Mỹ hóa văn hóa Việt Nam, giảm bớt dần

ảnh hưởng của văn hóa Pháp trong sinh hoạt

tinh thần của người dân miền Nam. Mặt

khác, trào lưu sách dịch nhộn nhịp đến mức

lạm phát thị trường chữ nghĩa. Kể từ năm

1972, có lẽ trong bꢁi cảnh o ép của không

khí chiến tranh tao loạn, chính sách kiểm

duyệt gắt gao hơn trước, tình trạng rệu rã

của sáng tác, xuất bản, phát hành văn học

trong nước, cho nên sách dịch là cách tꢁt

nhất để đáp ứng cung cầu của thị hiếu độc

giả, khai thác nguồn tiềm năng sẵn có (một

đội ngũ dịch giả chuyên nghiệp, nguồn bản

thảo dồi dào, hấp dẫn), đồng thời giúp các

nhà sách gắng gượng sꢁng sót qua cơn bĩ

cực. “Cuꢁi năm 1972, ngồi kết toán, những

nhà phát hành đã ước lượng rằng tỷ lệ sách

dịch thuꢀt của 1972 tăng lên khoảng từ 60%

đến 65% tổng sản lượng ấn loát phẩm (…).

Sang tới năm 1973, tỷ lệ nói trên còn vọt

cao hơn nữa, đạt đến mức xấp xỉ 80%” (Đào

Trường Phúc 1973: 33). Đánh giá về hiện

tượng nổi lên của sách dịch trong năm 1972,

4.3. Độc giả tiếp nhận ồ ạt văn hóa văn học

phương Tây

Trong khi độc giả miền Bắc tiếp nhꢀn

chủ yếu văn hóa văn học phe xã hội chủ

nghĩa (Xô viết [nhất là Nga], Trung Quꢁc)

(Lê Quꢁc Hiếu 2020: 56), độc giả miền Nam

lại có thiên hướng tiếp nhꢀn đa dạng, tự do

văn hóa văn học nghệ thuꢀt phương Tây

Lê Quốc Hiếu / Tạp chí Khoa học Xã hội và Nhân văn, Tập 7, Số 3 (2021) 303-322

318

1973, Đào Trường Phúc lí giải: “… Trong

mấy năm qua, càng lúc, đà sáng tác của

những nhà văn Việt Nam càng có vẻ chꢀm

lại, và hiểu theo một cách nào đó thì dần dà

người ta đã có dịp ghi nhꢀn sự chênh lệch

giữa mức cung và mức cầu của món ăn tinh

thần, hay nói cách khác, sự thiếu thꢁn tác

phẩm so với mức độ đòi hỏi của độc giả. Vì

sao các nhà văn Việt Nam viết ít đi và viết

chꢀm lại? Vấn đề ấy được ràng buộc với

nhiều yếu tꢁ tế nhị: hoàn cảnh sinh hoạt cá

nhân, sự khó khăn trong ngành xuất bản và

phát hành, những trở ngại về kiểm duyệt…”

(1973: 36-37). Nhìn chung, độc giả văn học

miền Nam có xu hướng lựa chọn sách văn

học ngoại, “sách nhꢀp cảng” thay vì văn nội

hóa, có lẽ là bởi sách ngoại mở ra những

chân trời kiến thức rộng lớn, đa dạng về văn

hóa nhất là văn hóa Âu Mỹ vꢁn đang được

khuyến khích để “ăn sâu bén rễ” trong sinh

hoạt tinh thần ở miền Nam Việt Nam.

trong sinh hoạt văn học miền Nam. Không

khí chiến tranh tao loạn tác động sâu rộng

đến khả năng sáng tác của nhà văn, năng

suất phát hành của nhà xuất bản, và mãi lực

của độc giả. Chẳng hạn, biến cꢁ Mꢀu Thân

(1968) làm phá sản, điêu đứng, và tê liệt một

sꢁ tạp chí và nhà xuất bản ở miền Nam, đời

sꢁng của người dân ngày càng khꢁn khó:

“Mải lo trăm chuyện: vꢀt giá cứ hiên ngang

leo thang mà đồng bạc cứ âm thầm xuꢁng

giá, lo làm sao đủ tiêu cho tới cuꢁi tháng;

Hết lo thiếu sữa, thiếu gạo, bây giờ lại lo

thiếu đường; Lo tin tức con cháu ngoài mặt

trꢀn, lại lo bị giꢀt xách tay ở giữa đường, lo

điều chỉnh tờ khai gia đình, lo địch dọa tấn

công mạnh vân vân, vì vꢀy tinh thần lúc nào

cũng căng thẳng, chỉ mưu tính cuộc sꢁng

hằng ngày cũng đủ mệt, và lần lần chúng

cũng muꢁn quên cơn ác mộng Tết Mꢀu

Thân năm ngoái” (Nguyễn Hiến Lê 1969:

1). Sức mua và nhu cầu đọc của độc giả bị

giảm sút nghiêm trọng do tác động nặng nề

của chính sách thuế “kiệm ước”. Thuế má và

vꢀt giá leo thang khiến nhiều nhà xuất bản

phải “nằm im chờ thời”, thꢀm chí đi đến phá

sản.

Theo Nguyễn Hiến Lê (1969: 5), thái độ

“chán ngán” tính “vꢀt chất” và “nổi loạn”

của văn hóa văn minh phương Tây là hꢀu

quả của việc tiếp nhꢀn ồ ạt và thừa mứa, từ

đó, độc giả có xu hướng tìm về các giá trị

tinh thần phương Đông và văn hóa dân tộc.

Đây là lí do vì sao, từ năm 1967, một loạt

sách dịch và khảo cứu được ấn bán liên tục

và bán khá chạy: sách của Khrisnamurti (Ấn

Độ), Hermann Hess (Đức), hai bộ Kinh

dịch, sách biên khảo về nếp sꢁng cổ Việt

Nam, tế lễ, phong tục, tôn giáo của Đỗ Bằng

Đoàn, Toan Ánh, v.v.. Cũng theo Nguyễn

Hiến Lê, độc giả có xu hướng tìm hiểu về

văn hóa, lịch sử của các dân tộc nhược tiểu

đang cùng cảnh ngộ thuộc địa.

Nhìn vào sinh hoạt năm 1967, Thanh

Lãng (1967: 16-17) đã chất vấn tình trạng

“cô đơn”, “lẻ loi”, “độc thoại” của cả ba

giới, phải chăng điều này đã dẫn đến việc

“giới tiêu thụ văn đã chẳng thèm tiêu thụ sản

phẩm văn nội hóa mà chỉ say mê xài đồ

ngoại hóa, đặc biệt đồ Tàu: hiện tượng độc

giả đam mê truyện Tàu chẳng phải thể hiện

cái tâm lý khinh đồ nội hóa đấy ư?” Cùng

chung quan điểm này, Huỳnh Như Phương

(2015: 33) nhꢀn định về hꢀu quả của dòng

văn học thị trường: “Tính chất thương mại

hóa của báo chí và xuất bản đã gây ra hꢀu

quả tầm thường hóa văn học như hiện tượng

đổ xô viết tiểu thuyết feuilleton, tranh đua

dịch sách về tính dục, đề cao quá đáng Kim

Dung, Quỳnh Dao; Nhưng đặt trong bꢁi

cảnh thị trường, thì điều đó cũng dễ hiểu khi

4.4. Văn hóa đọc xuống cấp

Từ năm 1967, tình trạng xuꢁng cấp của

văn hóa đọc, sự “lạc lõng”, “mất kết nꢁi”

giữa ba giới: tác giả - phê bình - người đọc

trong hệ thꢁng sản xuất, định hướng và tiếp

nhꢀn văn học trở thành vấn đề nhức nhꢁi

319

Lê Quốc Hiếu / Tạp chí Khoa học Xã hội và Nhân văn, Tập 7, Số 3 (2021) 303-322

văn học trở thành một hàng hóa tiêu thụ đáp

ứng bữa ăn tinh thần đa dạng của độc

giả…”.

những tái trình hiện về đời sꢁng văn hóa Âu

Mỹ.

Văn hóa đọc càng xuꢁng cấp trầm trọng

hơn trong bꢁi cảnh lên ngôi của các hình

thức giải trí đại chúng như nhꢀt trình, điện

ảnh và cải lương. Điện ảnh, một loại hình

nghệ thuꢀt đại chúng đầy mới mẻ, phản ánh

những chủ đề hấp dẫn và kích thích như tình

dục và bạo lực, đã trở thành một hình thức

sinh hoạt tinh thần ưu thế hơn cả so với văn

học. Từ năm 1969 đến đầu thꢀp niên 1970,

sau một thời kì dài “bất lực”, “câm nín”

trước sự lên ngôi và thꢁng soát của điện ảnh

ngoại nhꢀp, điện ảnh nội địa đã có những cú

“trở mình” và ghi nhꢀn những thành công

vang đội với Chiều kỷ niệm (1969), Loan

mắt nhung (1970), Chân trời tím (1971)

(Mai Thảo 1970: 4). Ngoài ra, giai đoạn này

còn phải kể đến một xu hướng tái sinh văn

học và nꢁi dài hành vi đọc của độc giả thông

qua hiện tượng điện ảnh hóa cải lương và

tiểu thuyết. Các phim được cải biên từ tiểu

thuyết của Văn Quang, Nguyễn Đình Toàn,

Mai Thảo, Ngọc Linh, Nguyễn Thị Hoàng,

Duyên Anh, Viên Linh, v.v. có thể xem như

là những “hꢀu kiếp” của tiểu thuyết nguồn

(source novel), nꢁi dài và chuyển hóa quá

trình đọc và xem của độc giả/ khán giả. Bộ

phim Chân trời tím đạt sꢁ lượng xem kỉ lục,

cao nhất ở VNCH và chưa từng bị soán ngôi

với 31 triệu lượt xem, tiếp đó là phim Xin

đừng bỏ em với 29,8 triệu lượt xem và Biển

động với 27,8 triệu lượt xem (Vũ Hạnh

1971: 33-34). Trước sự lên ngôi của điện

ảnh thân xác và bạo lực, tình trạng xuꢁng

cấp của văn hóa đọc ngày càng đáng báo

động. Theo thꢁng kê của linh mục Nguyễn

Ngọc Lan, trong sꢁ 41 phim được chiếu

trong 1 ngày ở Sài Gòn đã có đến 35 phim

“đồi trụy” với chủ đề chính là về “tình dục”

và “bạo lực” (Phan Đắc Lꢀp 1974: 54).

Những tái trình hiện về văn hóa truyền

thꢁng dân tộc đang ngày càng bị lấn át bởi

5. Kết luận

Nhìn chung, hệ hình độc giả của văn học

miền Nam khác biệt so với hệ hình độc giả

văn học miền Bắc. Điều này là do hệ quả

của những khác biệt về thể chế chính trị và

văn hóa. Dưới sự chi phꢁi của ý thức hệ xã

hội chủ nghĩa, văn học trở thành “mặt trꢀn”,

tác giả và độc giả văn học (chủ yếu quần

chúng công nông binh) trở thành “chiến sĩ”

cách mạng; việc sáng tác - phát hành - tiếp

nhꢀn đều nằm trong kế hoạch, đường lꢁi của

Đảng và được đặt hàng và kiểm soát thông

qua các thiết chế khác nhau từ trung ương

đến địa phương (Lê Quꢁc Hiếu 2020: 46);

khắp miền Bắc là sự hiện diện của các

huyền thoại văn hóa xã hội chủ nghĩa: hiệu

sách nhân dân, thư viện nhân dân, v.v...

Theo quan điểm của lí thuyết gia mác xít

người Pháp Althusser, có thể nói, “các cấu

trúc

đàn

áp/ý

thức

hệ”

(repressive/ideological structures) hoặc “các

công cụ ý thức hệ của nhà nước” (state

ideological apparatuses) (Barry 2009: 158)

đã được áp dụng triệt để trong văn hóa văn

học miền Bắc, để định hướng văn hóa văn

nghệ. Khác với nền văn nghệ quần chúng ở

miền Bắc, văn nghệ miền Nam, về cơ bản,

phát triển khá tự do và chịu tác động to lớn

của quy luꢀt thương mại hóa văn nghệ. Ở

miền Nam, trước sự lên ngôi của các hình

thức văn học thị trường, dòng văn học nghệ

thuꢀt và cộng đồng độc giả “ham đọc, hiếu

học, ưa suy nghĩ” của nó vẫn luôn hiện hữu

dù mờ nhạt, “khiêm nhường” trong sinh hoạt

văn nghệ đô thị. Bài viết đã trình bày một

vài nét khái quát về hai kiểu độc giả văn học

ở miền Nam giai đoạn 1954-1975: độc giả

của văn học thị trường và độc giả của văn

học nghệ thuꢀt, đặt trong mꢁi quan hệ với

các thiết chế văn học và văn hóa. Bài viết

Lê Quốc Hiếu / Tạp chí Khoa học Xã hội và Nhân văn, Tập 7, Số 3 (2021) 303-322

320

ngonngu.edu.vn/home/index.php?option=com_

content&view=article&id=214:bc-u-tim-hiu-v-

qhin-tng-kim-dungq-ti-vit-nam&catid=64:vn-

hc-nc-ngoai-va-vn-hc-so-sanh&Itemid=108).

Truy cꢀp tháng 7 năm 2020.

chưa có điều kiện khảo sát đꢁi tượng độc giả

văn học thiếu nhi và độc giả nữ đặc biệt là

khuynh hướng nữ tính hóa văn chương từ

sau thꢀp niên 1960. Các lí thuyết phê bình

như: Lý thuyết tiếp nhꢀn, Nữ quyền luꢀn và

Hꢀu thực dân, v.v. cũng chưa được ứng

dụng để “đọc sâu” các bình diện về giới

tính, chủng tộc, thuộc địa có liên quan trực

tiếp đến người đọc.

Huỳnh Như Phương. 2015. “Chiến tranh, xã hội

tiêu thụ và thị trường văn học miền Nam 1954-

1975”. Tạp chí Nghiên cứu văn học sꢁ 4: 27-

40.

Lê Quꢁc Hiếu. 2020. “Bước đầu tìm hiểu độc giả

của văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa ở Việt

Nam giai đoạn 1945-1975”. Tạp chí Nghiên

cứu Văn học sꢁ 10 (584): 45-61

Tài liệu trích dẫn

Lữ Phương. 1967. Mấy vấn đề văn nghệ. Sài Gòn:

Barry Peter. 2009. Beginning theory: An

Introduction to Literary and Cultural Theory,

Third edition, Manchester University Press,

384 pages.

Nhà xuất bản Trình bày.

Lý Chánh Trung. 1970. “Văn hóa võ khí bảo vệ

dân tộc.” Trang 912-923 trong sách Nhìn lại

một chặng đường văn học. Nghiên cứu - Sưu

tầm – Tuyển chọn Trần Hữu Tá. Thành phꢁ Hồ

Chí Minh: Nhà xuất bản Tp Hồ Chí Minh.

BBC. 2018. “Báo Sóng Thần chꢁng tham nhũng

trước

1975”

(https://www.bbc.com/vietnamese/vietnam-

43911897). Truy cꢀp tháng 5 năm 2020.

Mai Thảo. 1966. “Ghi nhꢀn thứ nhất về ý kiến bạn

đọc đꢁi với tiểu thuyết bây giờ”. Tạp chí Nghệ

thuật 42: 10, 31.

BBT.1965. “Nhꢀn định về tiểu thuyết Việt Nam

hiện nay”. Tạp chí Nghệ thuật 9: 6-8, 27.

Mai Thảo. 1969. “Trước phong tào tái bản và làm

sꢁng lại văn thơ tiền chiến”. Tạp chí Tân văn

16&17: 21-31.

Bình Nguyên Lộc. 1969. “Thời vàng son của nghề

xuất bản tại Sài Gòn”. Tạp chí Tân văn sꢁ

16&17: 13-19.

Mai Thảo. 1970. “Những nét lớn về sinh hoạt

nghệ thuꢀt miền Nam 1970”. Tạp chí Vấn đề

42&43: 1-11

Duy Thanh, Mai Thảo, Ngọc Dũng, Nguyễn Sỹ

Tế, Thanh Tâm Tuyền, Thái Tuấn, Tô Thùy

Yên, Trần Thanh Hiệp. 1960. “Nhìn lại văn

nghệ tiền chiến ở Việt Nam”. Sáng tạo (bộ

mới) 4: 1-16.

Nghê-Bá-Lí. 1969a. “Qua những cuộc đàm thoại

với một sꢁ nhà xuất bản ở thủ đô, thử kiểm

điểm: Tình hình xuất bản sách trước và sau

biến cꢁ Tết Mꢀu Thân 1968”. Tạp chí Bách

Khoa thời đại 289: 35-40,107-114.

Dương Kiền. 1965. “Một chính sách thông tin -

văn hóa mới”. Tạp chí Văn Học 40: I-VII.

Đào Trường Phúc. 1973. “Sách dịch thuꢀt trong

năm qua”. Tạp chí Bách Khoa thời đại sꢁ

402&403: 33-37.

Nghê-Bá-Lí. 1969b. “Qua những cuộc đàm thoại

với một sꢁ nhà xuất bản ở thủ đô, thử kiểm

điểm: Tình hình xuất bản sách trước và sau

biến cꢁ Tết Mꢀu Thân 1968”. Tạp chí Bách

Khoa thời đại 293: 63-71.

Đoàn Thêm. 1963. “Tác giả - Độc giả - Nhà phê

bình” (tiếp theo). Tạp chí Bách Khoa sꢁ 147:

41-49.

Nghê-Bá-Lí. 1969c. “Qua những cuộc đàm thoại

với một sꢁ nhà xuất bản ở thủ đô, thử kiểm

điểm: Tình hình xuất bản sách trước và sau

biến cꢁ Tết Mꢀu Thân 1968”. Tạp chí Bách

Khoa thời đại sꢁ 294: 75-80.

Đoàn Viết Hoạt. 1972. “Cơn sꢁt đại học miền

Nam” (tiếp theo). Tạp chí Tư tưởng 2: 81-98.

Hiếu Chân. 1967. “Bàn về tiểu thuyết võ hiệp”.

Báo Tin văn sꢁ 16.6.1967. Dẫn theo Trần Lê

Hoa Tranh. 2009. “Bước đầu tìm hiểu về “hiện

tượng Kim Dung” tại Việt Nam”

(http://khoavanhoc-

321

Lê Quốc Hiếu / Tạp chí Khoa học Xã hội và Nhân văn, Tập 7, Số 3 (2021) 303-322

Nguiễn-Ngu-Í thuật. 1962. “Buổi nói chuyện về

tình trạng bế tắc trong ngành tiểu thuyết Việt

Nam. Tạp chí Bách Khoa 128: 108-110.

Phan Đắc Lꢀp. 1974. “Đồi trụy, một đặc điểm của

văn học thực dân mới ở miền Nam”. Tạp chí

Văn học sꢁ 148: 54-64.

Nguyễn Đình Lê. 2010. Lịch sử Việt Nam (1954-

1975). Hà Nội: Nhà xuất bản Giáo dục.

Sơn Nam. 1966. “Bàn về hiện tượng sách báo”,

Đồng Nai văn tập sꢁ 7, tháng 7&8/1966. Dẫn

lại theo Lữ Phương. 1967. Mấy vấn đề văn

nghệ. Sài Gòn: Nhà xuất bản Trình bày.

Nguyễn Đình Lê (Chủ biên), Phan Hải Vân. 2019.

Biến chuyển xã hội Việt Nam 1954-1975. Hà

Nội: Nhà xuất bản Khoa học xã hội.

Tùng Lâm. 1925. Công luận báo sꢁ 45 ngày

21/3/1925. Dẫn theo Võ Văn Nhơn, Nguyễn

Thị Phương Thúy. 2015. “Văn học thị trường ở

thành phꢁ Hồ Chí Minh”. Tạp chí Nghiên cứu

văn học sꢁ 9: 89-104.

Nguyễn Hiến Lê. 1969. “Tình hình xuất bản từ

biến cꢁ Mꢀu Thân đến nay”. Tạp chí Tân văn

sꢁ 16&17: 1-11.

Nguyễn Hiến Lê. 1972. “Sau 18 năm tiếp xúc với

người Mỹ, vài suy nghĩ về phong trào về

nguồn”. Tạp chí Bách Khoa sꢁ 361&362: 53-

66.

Thạch Lam. 1941. Theo giòng: vài ý nghĩ về văn

chương. Hà Nội: Nhà xuất bản Đời nay.

Thanh Lãng. 1967. “Người 67 nhìn vào phê bình

67”. Tạp chí Văn Học 74: 20-36.

Nguyễn Mộng Giác. 1972a. “Nhìn lại 15 năm văn

nghệ miền Nam”. Tạp chí Bách Khoa

361&362: 40-51

Thanh Nam. 1982. “Hai mươi năm viết văn làm

báo ở Sài Gòn”. Tạp chí Văn, Hoa Kỳ sꢁ 2

tháng 8-1982.

Nguyễn Mộng Giác. 1972b. “Nghĩ về một vài hiện

tượng trong tình hình chữ nghĩa 1972”. Tạp chí

Bách Khoa 385&386: 23-30.

Trần Lê Hoa Tranh. 2009. “Bước đầu tìm hiểu về

“hiện tượng Kim Dung” tại Việt Nam”

(http://khoavanhoc-

Nguyễn Mộng Giác. 1975. “Nghĩ về thơ, truyện

ngonngu.edu.vn/home/index.php?option=com_

content&view=article&id=214:bc-u-tim-hiu-v-

qhin-tng-kim-dungq-ti-vit-nam&catid=64:vn-

hc-nc-ngoai-va-vn-hc-so-sanh&Itemid=108).

Truy cập tháng 9 năm 2020.

1974”. Tạp chí Bách Khoa 421&422: 25-33.

Nguyễn Quang Duy. 2015. “Nhìn lại báo chí thời

Đệ

nhị

Cộng

hòa”

(https://www.bbc.com/vietnamese/forum/2015/

09/150911_nguyenquangduy_baochi_vnch).

Truy cập tháng 5 năm 2020.

Trần Ngọc Định. 1975. “Nền giáo dục đại học

thực dân mới của Mỹ ở miền Nam Việt nam

trước ngày giải phóng”. Tạp chí Nghiên cứu

lịch sử sꢁ 165: 17-25.

Nguyễn Văn Lục. 2014. “20 năm văn học dịch

thuꢀt

miền

Nam

1955-1975”

(https://nguoitinhhuvo.wordpress.com/2014/12

/03/20-nam-van-hoc-dich-thuat-mien-nam-

1955-1975-nguyen-van-luc/). Truy cập tháng 6

năm 2020.

Trần Trọng Đăng Đàn. 2015. Văn học trong cuộc

đấu tranh tư tưởng tại miền Nam thời kỳ 1945

– 1975. Hà Nội: Nhà xuất bản Khoa học Xã

hội.

Nguyễn Văn Trung. 1965. “Thử đặt lại vấn đề văn

hóa ở Việt Nam ngày nay”. Tạp chí Văn Học

sꢁ 40: 8-13, 89-105.

Trùng Dương. 2018. “Báo Sóng Thần chꢁng tham

nhũng

trước

1975”

(https://www.bbc.com/vietnamese/vietnam-

43911897). Truy cập tháng 7 năm 2020.

Nguyễn Văn Trung. 1966. “Thảo luꢀn về thực

trạng văn nghệ miền Nam”. Diễm Châu ghi.

Tạp chí Nghệ thuật 53: 18-19, 30.

Viên Linh. 1966. “Ghi nhꢀn chót”. Tạp chí Nghệ

thuật sꢁ 45: 18-19, 31.

Nguyễn Văn Trung. 2001. “Văn học trong vòng

tay chính trị”. Tạp chí Văn học sꢁ 179: 15-41.

Võ Phiến. 1972. “Nhìn lại 15 năm văn nghệ miền

Nam”. Tạp chí Bách Khoa sꢁ 361&362: 39-42.

Phạm Việt Tuyển. 1972. “Người cầm bút từ năm

1954 tới nay”. Tạp chí Bách Khoa 378: 9-16,

62-63.

Võ Phiến. 1974. “Có gì mới trong sinh hoạt văn

nghệ”. Tạp chí Bách Khoa thời đại sꢁ

421&422: 19-24

Lê Quốc Hiếu / Tạp chí Khoa học Xã hội và Nhân văn, Tập 7, Số 3 (2021) 303-322

322

Võ Văn Nhơn, Nguyễn Thị Phương Thúy. 2015.

“Văn học thị trường ở thành phꢁ Hồ Chí

Minh”. Tạp chí Nghiên cứu văn học sꢁ 9: 89-

104.

Vũ Hạnh, Nguyễn Ngọc Phan. 2008. Văn học thời

kỳ 1945-1975 ở thành phố Hồ Chí Minh. Hồ

Chí Minh: Nhà xuất bản Tổng hợp Thành phꢁ

Hồ Chí Minh.

Vũ Hạnh. 1971. “Vài nét về sinh hoạt văn nghệ

trong năm 71”. Tạp chí Bách Khoa 361&362:

31-35.