Giọng điệu trong văn xuôi Việt Nam đương đại
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 13/2017
53
GIỌNG ĐIỆU TRONG VĂN XUÔI VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI
Nguyꢀn Thꢁ Tuyꢂt Minh1
Trưꢀng Đꢁi hꢂc Sư phꢁm Hà Nꢃi 2
Tóm tꢄt: Giꢂng ñiꢅu là yꢆu tꢇ quan trꢂng làm nên bꢈn sꢄc riêng cꢉa mꢃt nhà văn, mꢃt
trào lưu, mꢃt trưꢀng phái và rꢃng ra là cꢈ mꢃt thꢀi ñꢁi văn hꢂc. Khꢈo sát thꢊc tiꢋn văn
xuôi Viꢅt Nam ñương ñꢁi, tꢌ phương diꢅn giꢂng ñiꢅu trꢍn thuꢎt, chúng tôi thꢏy nꢐi lên
mꢃt sꢇ kiꢑu giꢂng ñiꢅu chꢉ âm là giꢂng hoài nghi, chꢏt vꢏn; giꢂng giꢋu nhꢁi; giꢂng
thương cꢈm, xót xa.
Tꢌ khóa: giꢂng ñiꢅu, văn xuôi Viꢅt Nam ñương ñꢁi.
1. Mꢃ ĐꢄU
Giꢀng ñiꢁu là “phꢂm trù thꢃm mĩ cꢄa tác phꢃm văn hꢀc”,“phꢅn ánh lꢆp trưꢇng xã hꢈi,
thái ñꢈ tình cꢅm và thꢉ hiꢊu thꢃm mĩ cꢄa tác giꢅ, có vai trò rꢋt lꢌn trong viꢁc tꢂo nên phong
cách nhà văn và tác dꢍng truyꢎn cꢅm cho ngưꢇi ñꢀc” [5, tr.134]. Giꢀng ñiꢁu là yꢊu tꢏ quan
trꢀng làm nên bꢅn sꢐc riêng cꢄa mꢈt nhà văn, mꢈt trào lưu, mꢈt trưꢇng phái và rꢈng ra là
cꢅ mꢈt thꢇi ñꢂi văn hꢀc. Văn xuôi Viꢁt Nam trưꢌc 1975 có chꢄ âm là giꢀng khꢑng ñꢉnh, tꢒ
tin, rưng rưng cꢅm hꢓng trưꢌc cái cao cꢅ, anh hùng. Nó nhꢋt quán vꢌi yêu cꢔu diꢕn ñꢂt mꢈt
hiꢁn thꢒc lí tưꢖng, lꢂc quan ꢗ hiꢁn thꢒc ñưꢘc cꢈng ñꢙng phê chuꢃn. Văn xuôi sau 1975, ñꢚc
biꢁt là sau 1986, chꢄ yꢊu hưꢌng tꢌi giá trꢉ cá nhân, kinh nghiꢁm cá nhân, tꢓc là hưꢌng ñꢊn
tính ña chiꢎu cꢄa hiꢁn thꢒc và con ngưꢇi, do vꢆy, giꢀng ñiꢁu có sꢒ chuyꢛn ñꢜi và trꢖ nên
ña dꢂng. Bên cꢂnh giꢀng tꢒ tin, tꢒ hào, ngưꢇi ñꢀc còn bꢐt gꢚp giꢀng chua xót, ngꢆm ngùi.
Bên cꢂnh giꢀng chꢋt vꢋn, tranh biꢁn có giꢀng trꢔm tư, chiêm nghiꢁm… Có khi cùng mꢈt
lúc thꢋy ñan xen cꢅ giꢀng hài hưꢌc lꢝn giꢀng nghiêm trang. Có nhꢞng tác phꢃm khiꢊn ta
nghĩ ñꢊn bꢅn hòa âm cꢄa hꢟn hꢘp giꢀng ñiꢁu. Và khái niꢁm ña âm, ña thanh dưꢇng như
không còn xa lꢂ vꢌi văn xuôi Viꢁt Nam giai ñoꢂn này.
Sꢒ ña dꢂng giꢀng ñiꢁu trong văn xuôi Viꢁt Nam sau 1986 khꢖi phát tꢠ sꢒ cách tân
trong nguyên tꢐc tꢜ chꢓc giꢀng, mà nꢜi bꢆt là nguyên tꢐc ñꢏi thoꢂi. Tác phꢃm thưꢇng
hưꢌng ñꢊn ngưꢇi tiꢊp nhꢆn như mꢈt quan hꢁ ñꢏi thoꢂi chꢓ không áp ñꢚt (Mùa trái cóc ꢒ
1 Nhꢆn bài ngày 15.02.2017; gꢡi phꢅn biꢁn, chꢢnh sꢡa và duyꢁt ñăng ngày 20.02.2017
Liên hꢁ tác giꢅ: Nguyꢕn Thꢉ Tuyꢊt Minh; Email: [email protected]
54
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
miꢓn Nam, Cꢔ lau, Phiên chꢕ Giát cꢄa Nguyꢕn Minh Châu; Tưꢖng vꢓ hưu, Không có vua,
Kiꢆm sꢄc, Vàng lꢗa, Phꢘm tiꢆt, Sꢇng dꢋ lꢄm cꢄa Nguyꢕn Huy Thiꢁp; Mꢃt ngưꢀi Hà Nꢃi,
Thưꢕng ñꢆ thì cưꢀi cꢄa Nguyꢕn Khꢅi; Thꢀi xa vꢄng cꢄa Lê Lꢒu…). Có khi giꢀng ñiꢁu
ñưꢘc thiꢊt lꢆp theo cách nêu phꢅn ñꢎ, nhà văn không kꢛ lꢂi mꢈt câu chuyꢁn sao cho ñáng
tin, mà gieo vào lòng ngưꢇi ñꢀc nhꢞng băn khoăn (Nhân sꢙ, Sꢊ tích vꢓ nhꢚng ngày ñꢛp
trꢀi cꢄa Hòa Vang; Trương Chi, Thương cꢈ cho ñꢀi bꢁc cꢄa Nguyꢕn Huy Thiꢁp; Thiên
thꢍn sám hꢇi cꢄa Tꢂ Duy Anh…). Cũng có khi, tác phꢃm kꢊt thúc lꢂi bꢐt ñꢔu mꢖ ra mꢈt
nhꢆn thꢓc mꢌi (Đi tìm nhân vꢎt cꢄa Tꢂ Duy Anh; Chinatown, T mꢏt tích cꢄa Thuꢆn; Và khi
tro bꢜi cꢄa Đoàn Minh Phưꢘng…). Nhìn bao quát văn xuôi Viꢁt Nam ñương ñꢂi, chúng tôi
thꢋy nꢜi lên mꢈt sꢏ kiꢛu giꢀng ñiꢁu chꢄ âm là giꢀng hoài nghi, chꢋt vꢋn; giꢀng giꢕu nhꢂi;
giꢀng thương cꢅm, xót xa.
2. NꢅI DUNG
2.1. Giꢆng hoài nghi, chꢇt vꢇn
Giꢀng ñiꢁu hoài nghi thꢛ hiꢁn nhu cꢔu tranh luꢆn, ñꢏi thoꢂi cꢄa nhà văn vꢌi ngưꢇi ñꢀc.
Trong văn chương, hoài nghi là tinh thꢔn cꢄa tiꢛu thuyꢊt “luôn luôn có sꢒ nhꢆn thꢓc lꢂi,
ñánh giá lꢂi mꢀi thꢓ” (Bakhtin). ꢣ mꢈt khía cꢂnh nào ñó, hoài nghi “khúc xꢂ tâm lí hꢝng
hꢍt”, là “âm vang cꢄa khꢄng hoꢅng xã hꢈi” (Đꢚng Anh Đào). Xét trên bình diꢁn thꢃm
mĩ,giꢀng hoài nghi biꢛu hiꢁn cho khát vꢀng dân chꢄ thông qua quan hꢁ bình ñꢑng và tin
cꢆy thꢒc sꢒ giꢞa nhà văn vꢌi bꢂn ñꢀc. Ngoꢂi trꢠ mꢈt vài tác phꢃm cꢒc ñoan, mang màu sꢐc
hư vô chꢄ nghĩa, còn hꢔu hꢊt các tác phꢃm văn xuôi Viꢁt Nam ñương ñꢂi ñưꢘc dư luꢆn chú
ý ñꢎu bám rꢕ sâu vào ñꢇi sꢏng nhân sinh, ñꢎu quan tâm ñꢊn các giá trꢉ sꢏng. Bꢂn ñꢀc dꢕ
dàng nhꢆn ra ꢖ nhꢞng ñoꢂn văn sau ñây, trong giꢀng hoài nghi, chꢋt vꢋn chꢓa ñꢒng mꢈt
nꢟi ñau nhân tính: “Trꢀi ơi, mꢏy chꢜc năm qua, sꢊ cꢁnh tranh cꢉa ñꢀi sꢇng khꢇc liꢅt ñꢆn
mꢙc nào mà cꢈ nhꢚng con ngưꢀi hiꢓn lành thân thuꢃc vꢖi nhau cũng không thoát khꢔi thói
quen thưꢀng trꢊc là phꢈi soi mói lꢝn nhau, phꢈi tìm ra sꢊ khác biꢅt ñꢑ ñꢇi lꢎp nhau, trái
ngưꢕc hꢞn vꢖi ñꢀi sꢇng hoà ñꢟng vꢇn dĩ” (Heo may gió lꢀng ꢗ Ma Văn Kháng). “Tôi cꢙ
ñi… phía trưꢖc mꢠt tôi còn biꢆt bao nhiêu ñiꢓu bꢏt ngꢀ chꢀ ñꢕi? Nàng là ai? Con gái thꢉy
thꢍn? Nàng ꢒ ñâu? Con gái thꢉy thꢍn? Là tình chi? Con gái thꢉy thꢍn? Đꢑ tôi mưꢕn màu
son phꢏn ra ñi…” (Con gái thuꢁ thꢂn ꢡ Nguyꢕn Huy Thiꢁp).“Ngày mai trꢀi nꢄng hay
mưa?... Ngày mai tôi 17 tuꢐi. Có phꢈi ñꢏy là tuꢐi ñꢛp nhꢏt ñꢀi ngưꢀi ta không?” (Thương
nhꢃ ñꢄng quê ꢗ Nguyꢕn Huy Thiꢁp)…
Hiꢁn thꢒc ñꢇi sꢏng ñương ñꢂi tꢙn tꢂi ngꢜn ngang, bꢎ bꢈn nhiꢎu mꢚt ñꢏi lꢆp, vꢌi bao
mꢂch chìm, nꢜi phꢓc tꢂp. Chính bꢅn hꢘp âm ña tꢂp ꢋy cꢄa ñꢇi sꢏng ñãánh xꢂ vào văn
chương và làm nên nhꢞng kiꢛu giꢀng ñiꢁu chꢄ âm trong văn xuôi Viꢁt Nam ñương ñꢂi,
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 13/2017
55
trong ñó, có giꢀng hoài nghi. Và như ñꢛ bꢜ sung cho giꢀng hoài nghi, giꢀng chꢋt vꢋn
thưꢇng ñưꢘc lꢙng ghép liên tꢍc. Điꢛm gꢚp gꢤ cꢄa giꢀng ñiꢁu hoài nghi và chꢋt vꢋn là tinh
thꢔn ñꢏi thoꢂi, khi nhà văn không chꢋp nhꢆn sꢒ thuꢔn nhꢋt trong suy nghĩ cꢄa nhân vꢆt ñꢏi
vꢌi bꢋt kì vꢋn ñꢎ nào. Cũng có khi, nó diꢕn tꢅ tâm trꢂng hoang mang, mꢋt niꢎm tin: “Sao
em có thꢑ chꢢu ñꢊng ñưꢕc tình trꢁng phꢎp phꢟng này trong suꢇt hai năm nhꢣ?... Thꢆ này
sao gꢂi là yêu?” (Si tình ꢡ Phan Thꢉ Vàng Anh). “Tôi muꢇn biꢆt tôi là ai ñꢑ khi chꢆt tôi
biꢆt là ai ñã chꢆt? (Và khi tro bꢅi ꢡ Đoàn Minh Phưꢘng)…
Vꢎ bꢅn chꢋt, hiꢛu biꢊt cꢄa con ngưꢇi là hꢞu hꢂn. Còn bao ñiꢎu vô minh, bꢋt khꢅ tri mà
không phꢅi bao giꢇ con ngưꢇi cũng hiꢛu rõ. Điꢎu ñó khiꢊn hꢀ băn khoăn hoài nghi: “Sao
ngưꢀi mꢤi ngày mꢃt ñông như kiꢆn mà tôi thì cô ñơn thꢆ này?” (Giai nhân ꢗ Nguyꢕn Thꢉ
Thu Huꢁ). “Tôi có yêu chꢢ không?... Tôi có yêu chꢢ không hay tôi chꢣ muꢇn tìm yêu mꢃt
ngưꢀi như chꢢ?... Bao giꢀ tôi mꢖi tìm ñưꢕc mꢃt ngưꢀi như thꢆ? Và chꢢ có cho là tôi yêu chꢢ
không?” (Ánh trăng ꢡ Nguyꢕn Bꢅn). Mang trong mình trái tim ñꢔy thương tích, nhân vꢆt
Kiên (Thân phꢆn tình yêu ꢗ Bꢅo Ninh) sꢏng trong tâm trꢂng “nꢟi buꢙn sꢏng sót”, luôn
luôn tꢒ chꢋt vꢋn vꢌi lòng mình: “Chꢞng biꢆt ñꢆn bao giꢀ thì lòng mình mꢖi có thꢑ nguôi
nꢐi, trái tim mình mꢖi thoát khꢔi gꢂng bàn tay xiꢆt chꢠt cꢉa nhꢚng kꢣ niꢅm chiꢆn tranh?”…
Có thꢛ thꢋy, giꢀng ñiꢁu hoài nghi, chꢋt vꢋn chꢢ xuꢋt hiꢁn khi nhà văn thꢒc sꢒ muꢏn ñꢏi
thoꢂi vꢌi bꢂn ñꢀc vꢎ các hꢁ giá trꢉ và khao khát xác lꢆp niꢎm tin. Ta dꢕ hiꢛu, vì sao loꢂi
hình giꢀng ñiꢁu này khá phꢜ biꢊn trong văn xuôi Viꢁt Nam ñương ñꢂi. Cơ sꢖ cꢄa nó là tinh
thꢔn dân chꢄ trong nhꢆn thꢓc, và ñiꢎu ñó khiꢊn văn xuôi ñương ñꢂi có sꢒ cꢖi mꢖ và tránh
ñưꢘc cái nhìn quan phương vꢎ ñꢇi sꢏng. Vꢎ hình thꢓc, giꢀng ñiꢁu này thưꢇng gꢐn liꢎn vꢌi
nhꢞng câu hꢥi không hꢙi ñáp, nhꢞng câu hꢥi lꢡng lơ như mꢈt băn khoăn, hoꢚc mꢈt bꢓc
xúc và thưꢇng ñi kèm vꢌi nhꢞng tꢠ cꢅm thán (Trꢀi ơi, hꢥi ơi, biꢆt ñꢆn bao giꢀ, thꢆ này,
chꢞng biꢆt rꢟi, cꢙ như…). Ví như: trong truyꢁn Tưꢖng vꢓ hưu, Nguyꢕn Huy Thiꢁp ñã phꢅn
ánh thꢆt ꢋn tưꢘng tình trꢂng con ngưꢇi mꢋt ñiꢛm tꢒa: hꢁ giá trꢉ cũ ñã lꢟi thꢇi, cái mꢌi lꢂi
chưa rõ ràng khiꢊn ngưꢇi ta lo âu. Và giꢀng hoài nghi, chꢋt vꢋn ñưꢘc dꢁt nên tꢠ chuꢟi câu
hꢥi băn khoăn như thꢊ: “Sao tôi cꢙ như lꢁc loài? Tôi có tiꢆng gì mà mang? Thꢆ em là ai?
Sao lꢁi ñánh lꢌa?…”.
2.2. Giꢆng giꢀu nhꢈi
Giꢕu nhꢂi là bꢐt chưꢌc, mô phꢥng các ñꢚc ñiꢛm cꢄa ñꢏi tưꢘng tꢂo ra sꢒ ñꢏi lꢆp giꢞa
bꢅn chꢋt và hiꢁn tưꢘng, nꢈi dung và hình thꢓc… nhꢦm làm bꢆt lên cái khiꢊm khuyꢊt, lꢟi
thꢇi, khiꢊn con ngưꢇi phꢅi nhꢆn thꢓc lꢂi mꢈt vꢋn ñꢎ nào ñó. Đây là kiꢛu giꢀng ñiꢁu rꢋt phꢜ
biꢊn trong văn xuôi Viꢁt Nam sau 1986. Khi khuynh hưꢌng thꢊ sꢒ, ñꢇi tư giꢞ vai trò chꢄ
ñꢂo, con ngưꢇi cá nhân trꢖ thành tâm ñiꢛm khám phá, thì tꢋt yꢊu quan niꢁm lí tưꢖng hóa
56
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
con ngưꢇi sꢧ bꢉ chꢏi tꢠ. Cái nhìn dân chꢄ, suꢙng sã cho văn hꢀc tìm lꢂi ñưꢘc tiꢊng cưꢇi
ñꢔy sꢓc sꢏng cꢄa nghꢁ thuꢆt trào phúng. Có khi là tiꢊng cưꢇi giꢕu nhꢂi nhꢞng tư tưꢖng ñꢂo
ñꢓc cao siêu, khô cꢓng, xa rꢇi thꢒc tꢊ mà cꢓ ꢅo tưꢖng vꢎ sꢓc mꢂnh vꢂn năng: “Hꢄn bꢄt
mꢃt con thꢁch thùng rꢟi ñꢑ lên bàn. Hꢄn trình bày thꢆ giꢖi bꢦng cách miêu tꢈ con thꢁch
thùng ꢏy. Thưꢕng tꢍng kiꢆn trúc là ñꢍu, hꢁ tꢍng cơ sꢒ là chân, khúc ñuôi là ñꢁo ñꢙc. Hꢄn
cho rꢦng ñꢁo ñꢙc rꢜng rꢟi lꢁi mꢂc, ñꢁo ñꢙc có thꢑ ngoe nguꢘy mꢃt mình còn toàn bꢃ sꢊ
sꢇng chuꢟn mꢏt” (Mưa ꢗ Nguyꢕn Huy Thiꢁp). Có khi là giꢕu nhꢂi nhꢞng bài hꢀc chính trꢉ
giáo ñiꢎu, cꢒc ñoan cꢄa mꢈt “thꢇi xa vꢐng”: “Liên miên chính trꢢ. Chính trꢢ sáng, chính trꢢ
chiꢓu, tꢇi lꢁi cũng chính trꢢ… Ta thꢄng, ñꢢch thua, miꢓn Bꢄc ñưꢕc mùa, thꢆ giꢖi chia làm
ba phe rõ rꢅt” (Nꢇi buꢄn chiꢈn tranh ꢗ Bꢅo Ninh). “Chính trꢢ nơi môi trưꢀng tꢣnh lꢧ xưa
nay vꢇn là nơi sinh ra thói ích kꢣ. Nó tꢊ yêu mình quá và do vꢎy hoá thành ñꢢnh kiꢆn hꢛp
hòi, khꢄt khe không chꢏp nhꢎn nꢐi nhꢚng tư tưꢒng ngoài hꢅ thꢇng, khác lꢁ vꢖi quan niꢅm
cꢉa nó. Nó chꢣ yêu ngưꢀi trong nꢃi giꢖi cꢉa nó thôi, nó bài ngoꢁi” (Mꢀt mình mꢀt ngꢉa ꢗ
Ma Văn Kháng). Cũng có khi giꢕu nhꢂi thꢓ ngôn ngꢞ “tuyên huꢋn” quan phương ñꢔy khꢃu
hiꢁu hoa mĩ, lâm li nhưng nꢈi dung sáo rꢟng, nꢒc cưꢇi: “Phꢈi năm sáu lꢍn “kính thưa”
chꢁy rào rào trên ngꢂn cây, vꢢ tꢐng chꢣ huy Lưu Minh Hiꢆu mꢖi ñꢂc mꢅnh lꢅnh ra quân:
Toàn huyꢅn là mꢃt công trưꢀng, toàn huyꢅn là mꢃt mꢠt trꢎn. Chiꢆn trưꢀng cꢉa chiꢆn
sĩ hôm nay là quê hương thân yêu mình ñang sꢇng. Kꢧ thù cꢉa chúng ta hôm nay là nghèo
nàn lꢁc hꢎu, là thiên tai, hꢁn hán, là úng lꢜt, gió bão, là thiꢆu nhiꢅt tình cách mꢁng, thiꢆu ý
chí tiꢆn công. Tôi kêu gꢂi toàn Đꢈng, toàn dân huyꢅn nhà hãy dũng cꢈm tꢏn công vào kꢧ
thù nghèo nàn, lꢁc hꢎu, tꢏn công vào gió bão, tꢏn công vào nꢄng, vào mưa bꢄt chúng phꢈi
khuꢏt phꢜc, bꢄt chúng phꢈi ñꢍu hàng, ñꢑ chúng ta chiꢆm lĩnh ñꢣnh cao chói lꢂi trên mꢠt
trꢎn ꢏm no hꢁnh phúc” (Chuyꢊn làng Cuꢀi ꢗ Lê Lꢒu). Trong ñoꢂn văn sau ñây, nhà văn
Châu Diên cùng mꢈt lúc nhꢂi cꢅ giꢀng phê bình quyꢎn uy lꢝn phê bình dân dã, ñꢙng thꢇi
cũng giꢕu nhꢂi ꢅo tưꢖng “làm ngưꢇi thư kí trung thành” cꢄa nhà tiꢛu thuyꢊt: “Tiꢑu thuyꢆt
phꢈi là cꢈ rꢌng nhân vꢎt cây lꢖn cây bé cây cao cây thꢏp cây la ñà cây vươn ngꢟng cây
hùng dũng cây ăn hꢁi cây ñái nát cây tiꢓu tuꢨ cây sang trꢂng cây gꢍy còm cây xa hoa cây
cꢍn kiꢅm cây khiêm nhưꢀng cây ăn bám” (Ngưꢋi sông Mê ꢗ Châu Diên)…
Giꢕu nhꢂi là biꢊn thành trò cưꢇi nhꢞng gì vꢏn lꢏ bꢉch, vô nghĩa, lꢟi thꢇi mà vꢝn có cái
vꢨ bꢎ ngoài nghiêm túc. Đó có thꢛ là lꢏi sꢏng cꢄa mꢈt “thꢇi xa vꢐng”ꢗ cái thꢇi ngưꢇi ta lꢋy
mình ra ñꢛ ño ngưꢇi, hꢕ ai khác mình là xꢋu. Ngưꢇi “ăn mꢠc ñꢛp” ñích thꢉ là “cꢄm ñuôi
tiꢑu tư sꢅn”, “xa rꢀi quꢍn chúng”, “không giꢈn dꢢ khiêm tꢇn”. Kꢨ ăn mꢚc “cꢂc cꢁch”,
“phꢈn bꢃi cái ñꢛp” lꢂi trꢖ thành “giꢈn dꢢ mꢃc mꢁc”, “hoà mình vꢖi quꢍn chúng”, “lꢎp
trưꢀng vꢚng vàng”, “ñꢁo ñꢙc trong sꢁch” (Thꢋi xa vꢌng ꢗ Lê Lꢒu). Đó còn là thꢓ văn hoá
ꢓng xꢡ như thꢊ trong tình yêu: “Anh ta ñăm ñăm nhìn tôi, tay giꢚ chꢠt bó hꢟng ñꢔ, tay kia
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 13/2017
57
tꢏm bưu ꢈnh cũng hoa hꢟng ñꢔ”. Và lꢇi tꢥ tình y như khꢃu hiꢁu chính trꢉ: “Anh yêu Hoài.
Nhưng chúng ta không thꢑ ñꢑ tình yêu lꢏn át lí trí. Anh cꢍn ra ñi. Nhiꢓu nhiꢅm vꢜ cꢏp bách
ñang ñòi hꢔi” (Thiên sꢍ ꢗ Phꢂm Thꢉ Hoài). Nhiꢎu khi giꢕu nhꢂi có thꢛ ꢃn trong nhꢞng triꢊt
lí ꢤm ꢇ, dù chưa hꢑn ñã thuyꢊt phꢍc ñưꢘc ai, nhưng vꢝn khiꢊn ngưꢇi ta phꢅi giꢆt mình:
“Vꢕ ngưꢀi thì ñꢛp. Vꢕ mình lꢁi tꢗ tꢆ! Khꢐ thꢆ!” (Nhꢎng bài hꢏc nông thôn ꢗ Nguyꢕn
Huy Thiꢁp)…
Tiꢊng cưꢇi trong giꢀng ñiꢁu giꢕu nhꢂi cũng có nhiꢎu cꢋp ñꢈ khác nhau. Có khi là tiꢊng
cưꢇi dí dꢥm: “Gia ñình cũng giꢇng như nhꢚng lò than, các cꢜc than có sꢙc toꢈ ꢏm cho
nhau nhưng rꢟi sau ñó lꢁi thiêu ñꢇt nhau. Gia ñình nào mà chꢞng thꢆ?”(Đꢐt quênꢡ
Nguyꢕn Huy Thiꢁp); “Nhꢚng ngưꢀi già ꢒ bꢈn Hua Tát ñꢠt tên nó là mꢃ tình chung thuꢩ,
còn bꢂn trꢧ con gꢂi là mꢃ hai ngưꢀi chꢆt dꢢch” (Nꢑn dꢒch ꢗ Nguyꢕn Huy Thiꢁp). Nhưng
cũng có khi là tiꢊng cưꢇi phê phán: “Gꢁo vꢝn ñang lên ñꢏy. Hai tháng nay gꢁo chót vót ꢒ
cꢚ hai ngàn hai. Sꢀ lên gáy khꢄc biꢆt xóm Chùa chưa thoát thꢀi “quy ra gꢁo” (Đꢐt xóm
Chùa ꢗ Đoàn Lê). Và có khi là tiꢊng cưꢇi lên án, kiên quyꢊt không thꢛ dung thꢓ: “Đám
cưꢖi ngoꢁi ô lꢇ lăng và khá dung tꢜc. Phù rꢑ là sáu thanh niên ăn mꢠc hꢅt nhau, ñꢓu quꢍn
bò, râu ria rꢏt hãi. Đꢍu tiꢅc là dàn nhꢁc sꢇng chơi bài Ave Maria. Mꢃt anh cùng hꢕp tác
xã xe bò thꢦng Tuân nhꢈy lên ñơn ca mꢃt bài khꢉng khiꢆp:ꢪ… ê… cái con gà quay/ Ta ñi
lang thang khꢄp miꢓn giang hꢟ/ Tìm nơi nào có tiꢓn/ Tiꢓn ơi, mau vào túi ta/ ꢪ… ê… cái
con gà rù… (Tưꢃng vꢓ hưu ꢗ Nguyꢕn Huy Thiꢁp).
Có thꢛ nói, nhꢞng sꢐc ñiꢁu giꢕu nhꢂi trong văn xuôi Viꢁt Nam ñương ñꢂi vô cùng
phong phú và ña dꢂng. Sꢡ dꢍng loꢂi hình giꢀng ñiꢁu này, ñích cuꢏi cùng, nhà văn muꢏn
ñꢈc giꢅ cùng tꢒ nghiꢁm, tꢒ trào ñꢛ có thêm khꢅ năng ñꢋu tranh cho mꢈt thꢊ giꢌi nhân
bꢅn hơn.
2.3. Giꢆng thương cꢉm, xót xa
Nꢊu giꢀng giꢕu nhꢂi dành cho tiꢊng cưꢇi hài hưꢌc, trào lꢈng, thꢛ hiꢁn cái nhìn “phi
thành kính” cꢄa nhà văn khi tꢋn công vào cái cũ, cái lꢟi thꢇi, cái vô lí thì ngưꢘc lꢂi; giꢀng
ñiꢁu thương cꢅm, xót xa lꢂi chꢓa ñꢒng cái nhìn cꢅm thông thương xót cꢄa nhà văn trưꢌc
nhꢞng bi kꢉch cꢄa cuꢈc ñꢇi. Trưꢌc hiꢁn thꢒc cuꢈc sꢏng ngꢜng ngang bꢎ bꢈn vꢌi bao ñiꢎu
ngꢝu nhiên, bꢋt thưꢇng, vô thưꢇng, thân phꢆn cꢄa con ngưꢇi thꢆt ña ñoan. Dꢝu biꢊt rꢦng,
con ngưꢇi hôm nay ngày càng hiꢛu biꢊt nhiꢎu hơn vꢎ tꢒ nhiên, vꢎ xã hꢈi, vꢎ chính mình,thì
nhiꢎu khi vꢝn không thꢛ làm chꢄ ñưꢘc sꢏ phꢆn. Trꢅi qua giông bão cꢄa ñꢇi sꢏng, có biꢊt
bao con ngưꢇi chꢢ là nhꢞng sꢏ phꢆn bé nhꢥ ñáng thương. Theo dõi sꢒ chìm nꢜi cꢄa nhꢞng
thân phꢆn như thꢊ, khám phá nhꢞng dꢦn vꢚt, trăn trꢖ, giꢦng xé nꢈi tâm con ngưꢇi trong quá
trình tꢒ nhꢆn thꢓc, văn xuôi ñương ñꢂi Viꢁt Nam có thêm loꢂi hình giꢀng ñiꢁu thương cꢅm,
58
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
xót xa. Truyꢁn Cánh ñꢟng bꢏt tꢎn cꢄa Nguyꢕn Ngꢀc Tư cho ngưꢇi ñꢀc cꢅm nhꢆn cái nhìn
ñꢔy thương xót cꢄa nhà văn trưꢌc nꢟi buꢙn ñau, dâu bꢛ cꢄa thân phꢆn phꢍ nꢞ và trꢨ em
nghèo. Giꢀng văn như vꢤ òa niꢎm thương cꢅm trưꢌc nꢟi bꢋt hꢂnh cꢄa thân phꢆn nhꢞng ñꢓa
trꢨ: “Có lꢍn, ñi qua xóm, trong mꢃt buꢐi chiꢓu, chúng tôi gꢠp nhꢚng ông già ngꢟi chơi vꢖi
cháu, thꢦng Điꢓn ñꢙng tꢍn ngꢍn bên hàng rào râm bꢜt, bꢈo, “Phꢈi chi ông này là ông nꢃi
mình, thương ñꢥ chơi, hen Hai?”. Nghe câu ñó tôi bꢤng thꢏy mình nghèo rơi nghèo rꢖt,
nghèo ñꢆn nꢤi không có… ông nꢃi ñꢑ thương, thèm muꢇn bên ñưꢀng. Tôi lꢄc ñꢍu, bꢈo thôi,
thí dꢜ như mình lꢥ mꢆn ngưꢀi ta, mai mꢇt dꢀi ñi, buꢟn dꢚ lꢄm. Mà, ñã ngꢏm, ñã xé lòng
toang hoang vꢖi nꢤi ñau chia cꢄt rꢟi, chưa sꢕ sao?” (Cánh ñꢄng bꢐt tꢆn ꢗ Nguyꢕn Ngꢀc
Tư). Tiꢛu thuyꢊt Thꢀi xa vꢄng cꢄa Lê Lꢒu tái hiꢁn lꢂi cuꢈc ñꢇi cꢄa Giang Minh Sài ꢗ mꢈt
trí thꢓc thông minh, tꢏt tính, nhưng chꢢ vì sꢒ trói buꢈc cꢄa hoàn cꢅnh mà ñꢊn nꢟi ñánh mꢋt
chính mình. Và cuꢈc ñꢇi anh là mꢈt chuꢟi nhꢞng bi kꢉch: nꢡa ñꢇi phꢅi yêu cái ngưꢇi khác
yêu, làm ñiꢎu ngưꢇi khác muꢏn, nói ñiꢎu ngưꢇi khác nghĩ; nꢡa ñꢇi sau lꢂi gꢙng mình lên
ñuꢜi theo nhꢞng thꢓ mình không có. Lúc nào anh cũng thꢋy mình lꢂc lõng, bơ vơ, thꢋy
mình thꢠa ra, không thꢛ hòa nhꢉp vꢌi cꢈng ñꢙng. Mꢈt cuꢈc ñꢇi như thꢊ, ngoái nhìn lꢂi sao
không ñau xót? Lꢇi tꢒ thú cꢄa Sài chꢓa ñꢒng nꢟi tiꢊc nuꢏi muꢈn màng và trong ñó có cꢅ
giꢀng xót xa, thương cꢅm cꢄa nhà văn: “Giá ngày ꢏy em cꢙ sꢇng vꢖi tình cꢈm cꢉa chính
mình, mình có thꢆ nào cꢙ sꢇng như thꢆ, không sꢕ mꢃt ai, không chiꢓu theo ý ai, sꢇng hꢃ ý
ñꢢnh ngưꢀi khác cꢇt ñꢑ cho ñꢛp mꢠt mꢂi ngưꢀi chꢙ không phꢈi cho hꢁnh phúc cꢉa mình…
Nꢗa ñꢀi phꢈi yêu cái ngưꢀi khác yêu, nꢗa còn lꢁi ñi yêu cái mình không có” (Thꢋi xa
vꢌng ꢗ Lê Lꢒu)…
Suy cho cùng, nhꢞng gì thuꢈc vꢎ con ngưꢇi ñꢎu không xa lꢂ vꢌi văn chương. Và
ngưꢇi ñꢀc tìm ñꢊn vꢌi văn chương muꢏn ñưꢘc chia sꢨ, tꢒ nghiꢁm vꢎ nhꢞng vꢋn ñꢎ liên
quan ñꢊn niꢎm hꢂnh phúc và nꢟi khꢜ ñau cꢄa con ngưꢇi. Trên hành trình kiꢊm tìm và
khꢑng ñꢉnh giá trꢉ nhân bꢅn, các nhà văn ñã ñi sâu khám phá bao cꢅnh ngꢈ và sꢏ phꢆn khác
nhau cꢄa con ngưꢇi. Đꢀng lꢂi sau mꢟi trang văn là nꢟi trăn trꢖ day dꢓt trưꢌc sꢏ phꢆn cá
nhân cꢄa con ngưꢇi, ñꢚc biꢁt là nhꢞng sꢏ phꢆn ngang trái trưꢌc cuꢈc ñꢇi biꢊn ñꢈng khôn
lưꢇng. Con ngưꢇi vꢝn chꢢ là mꢈt sinh linh bé nhꢥ hꢞu hꢂn trưꢌc quy luꢆt sinhꢗ tꢡ, lꢂi càng
bé nhꢥ, hꢞu hꢂn trưꢌc vũ trꢍ vô thꢄy vô chung. Thꢊ kꢢ XX, trꢅi qua hai cuꢈc kháng chiꢊn
trưꢇng kì cꢄa dân tꢈc, biꢊt bao ngưꢇi lính ñã mꢋt mát và hy sinh. Tái hiꢁn lꢂi nhꢞng cuꢈc
ñꢇi như thꢊ, giꢀng ñiꢁu thương cꢅm, xót xa tꢥ rõ ưu thꢊ ñꢚc biꢁt cꢄa mình. Ngưꢇi ñꢀc cꢅm
nhꢆn thꢋm thía nꢟi xót xa, tiꢊc nuꢏi ngân vang trong các ñoꢂn văn sau ñây: “Ôi năm tháng
cꢉa tôi, thꢀi ñꢁi cꢉa tôi, thꢆ hꢅ cꢉa tôi! Suꢇt ñêm nưꢖc mꢄt tôi ưꢖt ñꢍm gꢇi bꢒi nhꢖ nhung,
bꢒi thương tiꢆc và cay ñꢄng ngꢎm ngùi”… “Chao ôi! Chiꢆn tranh là cõi không nhà, không
cꢗa, lang thang khꢇn khꢐ và phiêu bꢁt vĩ ñꢁi, là cõi không ñàn ông, không ñàn bà, là thꢆ
giꢖi bꢁt sꢍu vô cꢈm và tuyꢅt tꢊ khꢉng khiꢆp nhꢏt cꢉa dòng giꢇng con ngưꢀi!” (Thân phꢆn
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 13/2017
59
tình yêu ꢡ Bꢅo Ninh). “Và rꢟi cuꢇi cùng giꢚa nhꢚng hình ngưꢀi ñàn bà bꢦng ñá ñꢍy cô
ñơn giꢚa trꢀi xanh ñꢙng nhìn xuꢇng mꢃt vùng thung lũng ñꢏt ñai ñưꢕc tưꢖi bón ñã trꢒ nên
phì nhiêu, có mꢃt ngưꢀi lính già sꢇng suꢇt ñꢀi ꢒ ñꢏy cùng vꢖi mꢃt ông bꢇ trꢟng sꢄn, gieo
lúa trên mꢃt vꢁt ñꢏt chꢣ có mꢃt ngôi mꢃ, thꢣnh thoꢈng mꢃt mình chèo mꢃt chiꢆc thuyꢓn gꢤ
xuôi sông Đꢟng Vôi vꢓ làng chơi” (Cꢔ lau ꢗ Nguyꢕn Minh Châu).
Không chꢢ ngưꢇi lính trꢒc tiꢊp xông pha nơi lꢡa ñꢂn chiꢊn trưꢇng phꢅi hꢓng chꢉu mꢋt
mát. Phía sau hꢀ, còn bao ngưꢇi vꢘ trꢨ, ngưꢇi mꢩ già vꢝn khꢐc khoꢅi ñꢘi chꢇ trong âm
thꢔm, trong nꢟi cô ñơn mòn mꢥi. Giꢀng ñiꢁu xót xa, thương cꢅm cho ta thꢋm thía thân
phꢆn con ngưꢇi trong bão giông cꢄa lꢉch sꢡ: “Trong làng tꢢnh không nghe thꢏy tiꢆng khóc,
không có nưꢖc mꢄt chꢈy. Chꢣ có nhꢚng ngưꢀi ñàn bà con gái trong làng chiꢓu chiꢓu lꢁi
ngơ ngꢘn ngóng theo con ñưꢀng tꢌ làng ra ñưꢀng cái, nơi mà trưꢖc hꢂ ñã ñꢙng ñây dõi
theo bóng ngưꢀi thân trong ñoàn quân trùng ñiꢅp khuꢏt dꢍn bên kia ñꢟi. Nhiꢓu năm sau,
làng Đꢟi vꢝn có nhꢚng ngưꢀi ñàn bà ngꢘn ngơ ñꢙng ꢒ ñꢍu làng, dõi mꢄt theo con ñưꢀng
nhꢔ mꢤi khi hoàng hôn nhuꢃm tím chân trꢀi” (Lꢕa cháy phía chân trꢋi ꢗ Hoàng Phương
Nhâm). “Giꢀ ñây con ꢒ phương nào vꢎy con? Sao con lꢁi có thꢑ im lꢠng lâu như thꢆ hꢒ
con? Không mꢃt bꢙc thư, không mꢃt tin nhꢄn nhe nào cho mꢛ, sao thꢆ hꢒ con, Nghĩa ơi?”
(Gꢏi con ꢡ Bꢈo Ninh)…
Có thꢛ nói, giꢀng ñiꢁu thương cꢅm, xót xa ñã mang lꢂi cho văn xuôi Viꢁt Nam chꢋt
nhân văn sâu ñꢆm, ñꢛ câu chuyꢁn văn chương thꢒc sꢒ là câu chuyꢁn cꢄa ñꢇi ngưꢇi. Cũng
chính loꢂi hình giꢀng ñiꢁu này làm nên chꢋt thơ cho không ít tác phꢃm văn xuôi ñương ñꢂi.
Đꢙng thꢇi, nó cũng chꢓng tꢥ, văn xuôi hôm nay dù cách tân mꢂnh mꢧ, nhưng vꢝn cꢐm rꢕ
rꢋt sâu vào truyꢎn thꢏng. Nó tiꢊp tꢍc là minh chꢓng cho quy luꢆt cách tân cꢄa nghꢁ thuꢆt
ñích thꢒc ꢗ Đꢊn hiꢁn ñꢂi tꢠ truyꢎn thꢏng.
3. KꢊT LUꢋN
Văn xuôi Viꢁt Nam ñương ñꢂi ngày càng gia tăng tính hiꢁn ñꢂi, tiꢊp tꢍc hành trình
giao lưu và hꢈi nhꢆp tꢒ nhiên vào quꢪ ñꢂo văn chương thꢊ giꢌi. Nguyên lí ñꢏi thoꢂi trên
bình diꢁn ý thꢓc nghꢁ thuꢆt và tꢜ chꢓc trꢔn thuꢆt, khiꢊn văn xuôi ñương ñꢂi Viꢁt Nam ngày
càng ña thanh; ña dꢂng và phong phú các loꢂi hình giꢀng ñiꢁu, trong ñó, nꢜi lên mꢈt sꢏ
kiꢛu giꢀng ñiꢁu chꢄ âm là giꢀng hoài nghi, chꢋt vꢋn; giꢀng giꢕu nhꢂi; giꢀng thương cꢅm,
xót xa. Thꢒc ra, viꢁc chúng tôi phân chia thành tꢠng kiꢛu giꢀng ñiꢁu cꢍ thꢛ chꢢ mang tính
tương ñꢏi, nhꢦm nhꢆn diꢁn và nghiên cꢓu. Trong thꢒc tiꢕn văn hꢀc, không phꢅi bao giꢇ các
giꢀng này cũng tách bꢂch, rõ ràng. Bꢖi “giꢀng ñiꢁu chꢄ ñꢂo không nhꢞng không loꢂi trꢠ
mà còn cho phép tꢙn tꢂi trong tác phꢃm văn hꢀc nhꢞng giꢀng ñiꢁu khác nhau” [6, tr.295].
60
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
TÀI LIꢌU THAM KHꢍO
1. M. Bakhtin (1992), Lý luꢎn và thi pháp tiꢑu thuyꢆt, Trưꢇng viꢊt văn Nguyꢕn Du, Hà Nꢈi.
2. Lê Huy Bꢐc (1998), “Giꢀng và giꢀng ñiꢁu trong văn xuôi hiꢁn ñꢂi”, Tꢂp chí Văn hꢂc, sꢏ 9.
3. Nguyꢕn Thꢉ Bình (2012), Văn xuôi Viꢅt Nam sau 1975, Nxb Đꢂi hꢀc Sư phꢂm, Hà Nꢈi.
4. Đꢚng Anh Đào (1995), Đꢐi mꢖi nghꢅ thuꢎt tiꢑu thuyꢆt phương Tây hiꢅn ñꢁi, Nxb Giáo dꢍc,
Hà Nꢈi.
5. Lê Bá Hán, Trꢔn Đình Sꢡ, Nguyꢕn Khꢐc Phi (ñꢙng chꢄ biên) (2010), Tꢌ ñiꢑn thuꢎt ngꢚ văn
hꢂc, Nxb Giáo dꢍc Viꢁt Nam.
6. M.B. Khrapchenko (2002), Nhꢚng vꢏn ñꢓ lí luꢎn và phương pháp luꢎn nghiên cꢙu văn hꢂc,
Nxb Đꢂi hꢀc Quꢏc gia Hà Nꢈi.
TONE OF THE PROSE IN THE CONTEMPORARY VIETNAMESE
LITERATURE
Abstract: Tone is an important factor making a typical character for a writer. It is also
considered as a trend, a school of literature and even an age of literature. Through
practical survey with a narrative tone, there are some main tones such as skeptical,
questionable, ironic, and compassionate tones
Keywords: tone, contemporary Vietnamese literature
8 trang
20000
Free
Bạn đang xem tài liệu "Giọng điệu trong văn xuôi Việt Nam đương đại", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- giong_dieu_trong_van_xuoi_viet_nam_duong_dai.pdf
