So sánh phân tích công năng ngữ dụng đại từ nhân xưng trong tiếng Việt và tiếng Hán
144
N. T. N. Chinh, N. P. Tâm / Tạp chí Khoa học và Công nghệ Đại học Duy Tân 5(48) (2021) 144-154
5(48) (2021) 144-154
So sánh phân tích công năng ngữ dụng đại từ nhân xưng
trong tiếng Việt và tiếng Hán
A comparison and analysis of functional usage of personal pronouns
in Vietnamese and Chinese
Nguyễn Thị Ngọc Chinh*, Nguyễn Phước Tâm
Nguyen Thi Ngoc Chinh*, Nguyen Phuoc Tam
Khoa Ngoại ngữ, Trường Đại học Trà Vinh, Trà Vinh, 940000, Việt Nam
School of Foreign Language, Tra Vinh University, Tra Vinh, 940000, Vietnam
(Ngày nhận bài: 07/7/2021, ngày phản biện xong: 22/7/2021, ngày chấp nhận đăng: 24/10/2021)
Tóm tắt
Bài viết tiến hành so sánh phân tích đại từ nhân xưng tiếng Việt và tiếng Hán. Bằng kết quả so sánh phân tích được sẽ
đưa ra một vài phương án và ý kiến giúp người học giải quyết vấn đề khó khăn gặp phải trong quá trình dịch Hán - Việt
và Việt - Hán. Phương pháp phân tích chính là đưa ra các ví dụ so sánh đối với mỗi điểm, phản ánh cụ thể sự khác biệt
giữa đại từ nhân xưng tiếng Việt và tiếng Hán, đồng thời thể hiện rõ chính xác mục đích quan điểm của đề tài. Phạm vi
nghiên cứu gồm: Đặc trưng cơ bản của đại từ nhân xưng tiếng Việt; đặc trưng ngữ dụng của đại từ nhân xưng tiếng Việt
thể hiện trong kết cấu từ; và cách dịch đại từ nhân xưng.
Từ khóa: Tiếng Việt; tiếng Hán; đại từ nhân xưng.
Abstract
The article compares and analyzes personal pronouns in Vietnamese and Chinese. The results of the study will help
learners solve the problems in translating Sino-Vietnamese and Vietnamese-Chinese. The primary analytical method is
to give comparative examples for each item, showing the differences between Vietnamese and Chinese personal
pronouns in details, and at the same time clearly expressing the purpose and point of view of the research. The main
scope includes basic characteristics of Vietnamese personal pronouns, pragmatic characteristics of Vietnamese personal
pronouns shown in word structures, and how to translate personal pronouns.
Keywords: Vietnamese; Chinese; personal pronouns.
1. Đặt vấn đề
thuộc cho đến sau khi giành lại độc lập tự chủ,
dân tộc Việt Nam đã có một thời gian dài sử
dụng chữ Hán đọc theo âm Việt [1]. Theo một
thống kê vào năm 2004 của Xu Xiaomei, có
khoảng 70% từ vựng tiếng Việt mượn từ chữ
Hán [5]. Đến nay, nhiều nhà nghiên cứu liên
Hai nước Việt - Trung có mối quan hệ lịch
sử lâu đời. Văn hóa Trung Quốc ảnh hưởng rất
lớn đối với Việt Nam, trong đó bao gồm một số
phong tục tập quán, tư tưởng - quan niệm, văn
tự... Về phương diện chữ viết, từ thời kì Bắc
*Corresponding Author: Nguyen Thi Ngoc Chinh; School of Foreign Language, Tra Vinh University, Tra Vinh,
940000, Vietnam
N. T. N. Chinh, N. P. Tâm / Tạp chí Khoa học và Công nghệ Đại học Duy Tân 5(48) (2021) 144-154
145
quan đến ngôn ngữ, văn học, văn hóa Việt Nam
đưa ra con số là khoảng trên 60% từ vựng tiếng
Việt có gốc Hán ngữ, gọi là từ Hán Việt. Cho
nên đối với người Việt Nam, học tiếng Hán
không quá khó, có thể dễ dàng tiếp nhận và
hiểu sâu văn hóa Trung Quốc, dễ dàng học
được từ vựng tiếng Hán.
2. Đặc trưng cơ bản của đại từ nhân xưng
Đối với việc khảo sát đặc trưng cơ bản ĐTNX
tiếng Việt hiện đại, chủ yếu bằng phương pháp
miêu tả, so sánh, và quy nạp. Vì số lượng ĐTNX
trong tiếng Việt tương đối nhiều, do đó trong
phần này chúng tôi lựa chọn ĐTNX số ít làm đối
tượng mô phỏng, trong quá trình miêu tả sẽ so
sánh đặc điểm của ĐTNX tiếng Hán, từ đó đúc
kết lại đặc trưng cơ bản của ĐTNX tiếng Việt.
Bên cạnh việc phần lớn từ Hán Việt giống
nhau, cũng có tồn tại sự khác biệt, đó là sự khác
biệt nhỏ giữa tiếng Việt và tiếng Hán. Và biểu
hiện rõ ràng nhất chính là đại từ nhân xưng
(ĐTNX). Với hơn 15 năm học tập và giảng dạy
tiếng Hán, chúng tôi phát hiện vấn đề khó khăn
mà người học Việt Nam gặp phải trong quá
trình học tiếng Hán chính là dùng sai ĐTNX.
Bởi vì trải qua thời gian dài thay đổi, một số từ
Hán Việt đã được Việt hóa, trở thành từ thuần
Việt. Đây chính là trở ngại khó khăn mà người
học Việt Nam gặp phải trong lúc học tiếng Hán.
Vì vậy, chúng tôi quyết định tiến hành so sánh
và phân tích ĐTNX tiếng Việt và ĐTNX tiếng
Hán, nhằm hỗ trợ người học Việt Nam trong
quá trình học ĐTNX tiếng Hán.
2.1. Đại từ nhân xưng thuần Việt
Phạm vi sử dụng của ĐTNX thuần Việt rất
hạn chế. ĐTNX thuần Việt không có sự phân
biệt giới tính nam nữ. Nhưng lại giống như tiếng
Hán, cũng có phân biệt số ít, chủ yếu thông qua
phương thức thêm phụ tố để tạo thành ĐTNX số
nhiều. Trong tiếng Việt phụ tố để tạo thành số
nhiều có một số từ, và có ý nghĩa khác nhau,
trong phần này tạm thời chỉ nói đến hình thức
ĐTNX thuần Việt số ít, hình thức số nhiều sẽ
được trình bày cụ thể ở phần tiếp theo.
Bảng 1. Đại từ nhân xưng thuần trong tiếng
Việt hiện đại
Ngôi thứ 1
tôi, tao, ta, tớ
（我）
Ngôi thứ 2
mày
（你）
Ngôi thứ 3
Hình
thức
số ít
nó
（他、她、它）
hắn, y
（他）
Chúng
（他们、她们、它们）
họ ,chúng nó
（他们、她们）
bọn nó
chúng tôi
（我们）
chúng ta
chúng mày, hội mày, bọn mày
（你们）
（我们、咱们）
Ta
（咱们）
bọn tôi, bọn tao
（我们）
Hình
thức số
nhiều
（他们、她们）
hội nó
（他们、她们）
bọn ta, bọn tớ
（我们）
hội tôi, hội tao
（我们）
hội ta, hội tớ
（我们）
147
N. T. N. Chinh, N. P. Tâm / Tạp chí Khoa học và Công nghệ Đại học Duy Tân 5(48) (2021) 144-154
2.1.1. Tôi, tao, ta, tớ（我）
dùng chung với nhau，tạo nên cách xưng hô
qua lại “tao-mày” .
(1) “Tôi” thường dùng trong trường hợp：
(1) Biểu thị tình cảm thân mật giữa hai
người nói chuyện với nhau:
- Hai người lần đầu gặp mặt và không có sự
chênh lệch quá lớn về tuổi tác.
Ví dụ: Tao với mày luôn luôn là bạn tốt của
nhau.
Ví dụ: Tôi là người Việt Nam.
（我是越南人。）
( 我和你一直都是彼此的好朋友。）
- Trong những trường hợp tương đối trang
trọng (như hội nghị, diễn đàn, nơi công cộng
v.v...)
(2) Biểu thị mối quan hệ giữa hai người nói
chuyện có sự xung đột (thái độ kỳ thị, tức giận
v.v...):
Ví dụ: Tôi xin mời đồng chí giám đốc lên
phát biểu ý kiến.
Ví dụ: Hành động của mày làm tao rất bực
mình.
（请允许我邀请总经理先生上来发表意见。）
（你的行为让我很生气。）
- Người nói không muốn thể hiện thái độ
tình cảm với đối phương.
2.1.3. Nó (它、他、她); hắn, y（他）
Ví dụ：Nếu cần giúp đỡ, cứ gọi điện cho
tôi.
(1) “Nó” có thể chỉ người hoặc vật. Nhưng
khi chỉ người thì biểu thị thái độ thân mật hoặc
coi thường của người nói đối với người được đề
cập đến, còn khi chỉ vật “nó”（它）lại không
mang sắc thái tình cảm.
（需要帮助的话尽管给我打电话吧!）
(2) “Tao”là một ĐTNX tương đối đặc thù.
- Người nói tỏ thái độ xem thường người
nghe.
Ví dụ：Anh cứ bảo nó ngày mai lên gặp tôi
nhé
Ví dụ: Tao không muốn nói chuyện với mày.
（我不想和你说话。）
（你叫他（她）明天过来见我吧！）
Hãy đặt nó lên bàn.
- Biểu thị một loại xưng hô thân mật.
（请把它放在桌子上。）
Ví dụ: Mai mày mang cuốn sách đó đến cho
(2) “Hắn”, “y” hai đại từ này đều là ĐTNX
mang nghĩa xấu dành cho nam giới, biểu thị
thái độ xem thường của người nói đối với đối
tượng thứ ba được nhắc đến.
tao nhé.
（明天你把那本书带给我吧。）
(3) “Ta” là ĐTNX ngôi thứ nhất số ít, tần
suất sử dụng trong tiếng Việt hiện đại tương đối
thấp, nhưng cũng xuất hiện trong thơ ca và một
vài tác phẩm văn hóa.
Ví dụ：Mẹ hắn đã bỏ rơi hắn từ khi hắn
được 2 tuổi
（他两岁时，已经被他妈妈放弃了。）
Đây là lần phạm tội thứ ba của y.
(4) “Tớ” thường dùng giữa bạn bè với nhau
hoặc người nói muốn nhấn mạnh tính bình đẳng
với người nghe.
（这已经是他的第三次作案了。）
Ví dụ: Mọi người đều bảo tớ hát rất hay.
2.2. Đại từ nhân xưng hỗn hợp
（大家都说我唱得很好。）
Tình trạng sử dụng ĐTNX hỗn hợp trong
tiếng Việt phức tạp hơn ĐTNX thuần, tần suất
sử dụng cũng rất cao. Trước khi sử dụng làm
ĐTNX, chúng đều là những danh từ. Sau khi
2.1.2. Mày（你）
“Mày” là ĐTNX số ít ngôi thứ hai duy nhất
trong đại từ thuần Việt, “mày” và “tao” được
N. T. N. Chinh, N. P. Tâm / Tạp chí Khoa học và Công nghệ Đại học Duy Tân 5(48) (2021) 144-154
148
làm một ĐTNX, trong tiếng Việt chúng vẫn giữ
vai trò làm danh từ, vì vậy trong tiếng Việt
chúng là một loại kiêm ngữ. ĐTNX hỗn hợp
bất kể là tự xưng “tôi(我)” hay là gọi người
ĐTNX hỗn hợp đã thay thế ĐTNX thuần, trở
thành bộ phận chủ chốt của ĐTNX trong tiếng
Việt, so sánh với cách sử dụng của tiếng Hán,
đây là một đặc điểm của tiếng Việt.
khác “bạn (你)”
hoặc “cô ấy (她), anh ấy
Bảng 2: Đại từ nhân xưng hỗn hợp thường
(他)” đều mang sắc thái tình cảm nhất định,
chúng đã làm thỏa mãn đầy đủ thói quen sử
dụng ĐTNX trong xã hội Việt Nam, vì vậy
Chỉ nữ giới
dùng
Chỉ nam giới
ông, bố, cha, anh
（爷，爸，爹，哥）
Nam nữ đều dùng
người ta, cháu, con
（人家,侄子，儿女）
bà, mẹ, u
（奶，妈，娘）
dì, cô, mợ
（姨，姑，婶）
chú, bác, cậu, thầy…
（叔，伯，舅，老师） （弟/妹,朋友，自己
人，舅舅）
em, bạn, mình, cậu
Hình thức số ít
tương đương với
tiếng Hán
我，你，他，
bác, chị
（大妈，姐姐）
ông ấy, anh ấy
（那个爷爷，那个哥哥）
ngươi, mi
（这个人）
她 “một từ kiêm
nhiều chức
bà ấy, chị ấy
（那位奶奶，那位姐姐） （那个爷爷，那个哥哥）
ông ta, anh ta
năng” tùy vào
ngữ cảnh
bà ta, chị ta
（那位奶奶，那位姐姐）
lão, gã
（老头子，家伙）
cô ta
（那位姑姑）
mụ, thị
(老太婆，氏)
Các, hội, bọn
(各, 会, 帮）
+ hình thức số ít
Ví dụ:
Hình thức số
nhiều tương
đương với tiếng
Hán
我们，你们，
他们，她们
“một từ nhiều
chức năng” tùy
vào ngữ cảnh
Các, hội, bọn
(各, 会, 帮）
+ hình thức số ít
Chúng, các, hội, bọn
（众，各, 会, 帮）
+hình thức số ít
Ví dụ:
Ví dụ:
các bác
(各大妈）
các ông
（各爷）
chúng con
（众儿女）
hội chị
（会姐）
hội anh
（会哥）
các cháu
(各侄子、侄女）
bọn cô ấy
（帮那位姑）
bọn y
(帮伊）
bọn em
（帮弟、妹）
hội cậu
(会舅）
148
N. T. N. Chinh, N. P. Tâm / Tạp chí Khoa học và Công nghệ Đại học Duy Tân 5(48) (2021) 144-154
2.2.1. Đại từ nhân xưng hỗn hợp chuyên chức
dành cho nam giới
(2) Dùng với nghĩa xấu có “bà ta, chị ta, cô
ta, thị…” được dịch trực tiếp là “那 个 奶
奶，那 个 姐 姐，那 个 姑 姑，氏…” Thể
hiện sự bất mãn, coi thường đối với người được
đề cập tới.
(1) Dùng với nghĩa tốt có “ông, bố, cha, anh,
chú, bác, cậu, thầy, anh ấy v.v...” được dịch
trực tiếp thành “爷，爸， 爹，哥， 叔，伯，
Ví dụ: Bà ta rất kiêu ngạo và ích kỉ.
舅，老 师，哪
位
哥
哥”. Khi sử
dụng，những ĐTNX này đều thể hiện sự tôn
trọng, thân thiết.
（她（那个奶奶）又骄傲又很自私。）
2.3. Đặc trưng cơ bản của đại từ nhân xưng
tiếng Việt
Ví dụ: Xin ông hãy coi đây như nhà của
mình.
（请（爷）您把这儿当成自己的家一样。）
Phần trên đã trình bày về hình thức số ít
trong ĐTNX tiếng Việt, và mô tả trạng thái của
ĐTNX trong tiếng Việt. Trong quá trình mô tả,
chúng tôi đã tiến hành so sánh giữa ĐTNX
tiếng Việt và tiếng Hán, và phát hiện ra ba đặc
điểm chính về sự khác biệt giữa ĐTNX tiếng
Việt và tiếng Hán.
Tôi luôn nhớ những lời anh ấy nói.
（ 我一直惦记（哪位哥哥）他曾经说过的话。）
(2) Dùng với nghĩa xấu có “ông ta, anh ta,
gã, lão…” được dịch trực tiếp thành
“那个爷爷，那个哥哥，家伙，老头子...
Những ĐTNX mang nghĩa xấu này thường biểu
đạt tâm trạng bất mãn, ghen ghét của người nói
khi nói đối với người được đề cập tới.
Thứ nhất: ĐTNX tiếng Việt bao hàm cả sắc
thái tình cảm, sắc thái tôn ti trật tự vô cùng rõ
ràng. Vì vậy, khi sử dụng trong thực tế cần phải
dựa vào ngữ cảnh cụ thể và đặc điểm đối thoại
của hai bên để lựa chọn ĐTNX phù hợp.
Ví dụ：Anh ta luôn làm tôi bực mình.
（（那个哥哥）他总是让我生气。）
Gã vốn là một người xấu.
Trong bài viết So sánh từ xưng hô trong
tiếng Việt và tiếng Hán tác giả Đỗ Thị Kim
Cương cũng đề cập đến vấn đề này: “Ai cũng
biết trong cách xưng hô của tiếng Việt có sự
phân biệt tôn ti trật tự rõ ràng. Cháu bé hỏi
rằng: Tại sao ông bảo cháu thưa bẩm, thế mà
cháu gọi ông, ông lại không thưa bẩm cháu.
Cháu cũng không hiểu sao cha mẹ gọi con thì
gọi thằng Giáp, con Ất thì được, còn con gọi
tên cha mẹ thì không”.
（（家伙）他本来是一个坏人。）
2.2.2. Đại từ nhân xưng hỗn hợp chuyên chức
dành cho nữ giới
(1) Dùng với nghĩa tốt có “bà, mẹ, u, dì, mợ,
cô, bác, chị, bà ấy, chị ấy, cô ấy v.v...”，dịch
trực tiếp thành tiếng Hán là “奶奶, 妈, 娘, 姨,
婶, 姑, 大妈, 姐姐, 那位奶奶, 那位姐姐,
那位姑姑”. Những ĐTNX hỗn hợp này đều
biểu đạt tình cảm yêu quý, tôn kính của người
nói đối với người được đề cập tới.
Tác giả cũng đưa ra ví dụ như sau:
“Nhanh nhanh lên nào! Coi chừng trễ
chuyến bay bây giờ. Ông, ông đưa cái ô đây
cháu cầm cho; còn bố đưa cái xách cho con.
Còn anh nữa, anh cứ ra xe trước đi để em khóa
cửa cho. A này… mấy đứa xem giùm mấy cái
cửa sổ phía sau mẹ đã khóa kỹ chưa? Nhanh
lên, trời ơi!”. [3]
Ví dụ: Mẹ ơi, con yêu mẹ
（妈妈，我爱你（妈妈）。）
Bà ấy thường kể chuyện cổ tích cho tôi
nghe.
（她（那位奶奶）经常给我讲非常好听的童
话故事。）
N. T. N. Chinh, N. P. Tâm / Tạp chí Khoa học và Công nghệ Đại học Duy Tân 5(48) (2021) 144-154
149
Chỉ qua mấy câu ngắn như vậy, chúng ta
thấy người phụ nữ đang nói chuyện với bốn
năm người khác nhau. Với mỗi người chị làm
một cuộc hóa thân: với ông chị xưng là “cháu”,
với bố chị xưng là “con”, với chồng chị xưng là
“em”, với mấy đứa con chị xưng là “mẹ”.
thuần và ĐTNX hỗn hợp. Phương thức cấu
thành hình thức số nhiều đa dạng phong phú.
Phần lớn ĐTNX đều có đặc trưng phân biệt
giới tính nam nữ.
Bài viết Cách xưng hô trong tiếng Việt- Điều
cần biết khi giao tiếp của tạp chí điện tử Hello!
Việt Nam cũng đã tóm tắt một bảng cách xưng
hô khi liên quan đến vấn đề phân biệt giới tính
nam nữ dựa vào tuổi tác như sau:
Như vậy có thể thấy với mỗi mối quan hệ
khác nhau sẽ có sự thay đổi trong tư cách của
người phát ngôn.
Thứ hai: Số lượng ĐTNX trong tiếng Việt
rất nhiều, hình thức phong phú. Có 27 ĐTNX
Bảng 3: Cách xưng hô theo giới tính và tuổi
tác [4]
Phân biệt
Bên A
Bên B
Giới tính
A lớn hơn B vài tuổi
A lớn hơn B nhiều tuổi nhưng nhỏ
tuổi hơn bố mẹ B
Nam
anh
chú
Nữ
chị
cô
Nam
Nữ
em
cháu
A lớn hơn bố mẹ của B
A lớn hơn B nhiều bậc
A và B cùng thứ bậc
bác
Ông
cháu
cháu
bạn/cậu
bà
tôi/mình
Thứ ba: Loại hình ĐTNX trong tiếng Việt
rất phức tạp, trong đó tần suất sử dụng ĐTNX
hỗn hợp là một đặc điểm lớn. Trong tiếng Việt,
ĐTNX hỗn hợp có thể đóng vai trò là đại từ chỉ
định, cũng có thể được sử dụng như các thuật
ngữ xưng hô hoặc danh xưng, có đặc điểm của
“một từ kiêm nhiều chức năng”.
ĐTNX số nhiều trong tiếng Hán: ĐTNX số
ít + phụ tố “们” hình thức số nhiều
Ví dụ: 我 (tôi), 你 (bạn), 他 (anh ấy) + 们
我们 (chúng tôi), 你们 (các bạn), 他们 (bọn
họ)。
Trong ĐTNX của tiếng Việt, ĐTNX ngôi
thứ ba số nhiều “họ” và “chúng” có thể thể hiện
số nhiều đơn độc, còn “ta, mình, người ta” thì
vừa là số nhiều vừa số ít.
3. Chức năng ngữ dụng của đại từ nhân
xưng tiếng Việt trong cấu tạo từ
Tiếng Việt và tiếng Hán đều là ngôn ngữ có
cấu tạo câu theo kết cấu SVO, đều không có
thay đổi hình thái và thay đổi “quy cách”. Vì
vậy, ĐTNX ngôi thứ nhất, thứ hai, thứ ba, bất
luận là hình thức số ít hay số nhiều, làm chủ
ngữ, tân ngữ hay định ngữ trong câu đều không
ảnh hưởng tới động từ, đây chính là điểm chung
của hai loại ngôn ngữ này. Vì vậy phần này
thông qua việc nghiên cứu cấu từ ngữ pháp,
vạch rõ đặc điểm kết cấu từ khác nhau trên
phương diện ngữ dụng của ĐTNX.
Ngoài ra phần lớn đại từ số nhiều (bao gồm
ĐTNX thuần và ĐTNX hỗn hợp) đều phải thêm
một phụ tố phía trước hình thức số ít mới trở
thành số nhiều.
ĐTNX số nhiều trong tiếng Việt: Các（各),
hội（会), bang（帮), chúng（众）+ hình thức
số ít hình thức số nhiều.
Ví dụ: các cháu（各 侄 子)，chúng tôi（众
我）。
Ý nghĩa bốn phụ tố này cũng có liên quan
đến ý nghĩa của số nhiều. Trong tiếng Việt, có
trên 60% từ vựng là từ vay mượn từ tiếng Hán,
3.1. Phương thức cấu tạo từ của đại từ nhân
xưng số nhiều trong tiếng Việt
150
N. T. N. Chinh, N. P. Tâm / Tạp chí Khoa học và Công nghệ Đại học Duy Tân 5(48) (2021) 144-154
ý nghĩa của những phụ tố này cũng là vay
mượn từ tiếng Hán. Nói từ góc độ nghĩa của
tiếng Hán, các từ “các”（各), “hội”（会),
“bang”（帮), “chúng”（众）v.v cũng có biểu
thị ý nghĩa số nhiều, vì vậy những phụ tố tạo
nên ĐTNX số nhiều trong tiếng Việt về mặt ý
nghĩa cho thấy cũng rất hợp lý. Nhưng trong
cách sử dụng chúng cũng có những điều kiện tổ
hợp khác nhau, cũng có ý nghĩa ngữ dụng khác
nhau.
Ví dụ:
(1) Tại câu lạc bộ thanh thiếu niên khiếm
thính Hà nội, các em được học tập và nhận
được sự quan tâm của toàn xã hội.
（在河内听觉障碍俱乐部，各弟/妹能够
学习并收到关心的全社会。）
在河内听觉障碍俱乐部，他们能够学习并收
到全社会的关心。
(2) Hội chợ việc làm lần này chúng em sẽ
không tham gia.
3.2. Đặc trưng ngữ dụng của đại từ nhân
xưng số nhiều
（招聘会次这众弟/妹会不参加。）
这次的招聘会我们不会参加的。
(3) Anh đợi bọn em ở cổng trường nhé!
（哥等帮弟/妹在大门学校吧！）
你在大门学校等我们吧！
3.2.1. Sự khác biệt ngữ dụng của đại từ nhân
xưng số nhiều với các phụ tố khác nhau
Trong tiếng Hán phụ tố “们” kết hợp với
ĐTNX số ít để tạo thành ĐTNX số nhiều
“我们、你们、他们/她们/它们”, về phương
diện sử dụng căn cứ vào giới tính của đối tượng
được nhắc đến hoặc sự khác biệt giữa người và
vật để phân biệt, nhưng ĐTNX số nhiều trong
tiếng Việt trên phương diện phương thức cấu
tạo từ có những lựa chọn khác nhau về phụ tố,
về phương diện ngữ dụng, những phụ tố khác
nhau này cũng có những tác dụng biểu đạt khác
nhau.
(4) Hội em có định tham gia đợt tập huấn
này không?
（会弟/妹参不参加次培训这？）
你们参不参加这次培训？
Bảng 4: Sự khác biệt ngữ dụng của hình
thức số nhiều với các phụ tố khác nhau
Phụ tố
Số nhiều
Nhân xưng
(NX)
Sắc thái ngữ
thể
Sắc thái tình
cảm
Chú ý
các
các em
各弟/妹
NX thứ 2
hoặc thứ 3
khẩu ngữ
hoặc văn viết
không rõ ràng
khi làm NX
thứ 3 thường
gặp trong văn
viết
chúng
bọn
chúng em
众弟/妹
bọn em
帮弟/妹
hội em
NX thứ 1
khẩu ngữ
hoặc văn viết
khẩu ngữ
khẩu ngữ
tình cảm thân
mật
NX thứ 1
hoặc thứ 2
NX thứ 1
tùy
hội
tùy
hoặc thứ 2
会弟/妹
lớn, tần suất sử dụng trong giao tiếp cao hơn so
với ĐTNX thuần. Khi cùng một phụ tố thêm
vào trước ĐTNX thuần hoặc ĐTNX hỗn hợp để
chỉ cùng một người, trong hoàn cảnh ngôn ngữ
cụ thể chúng sẽ tạo ra ngữ nghĩa và giá trị ngữ
dụng khác nhau.
3.2.2. Sự khác biệt ngữ dụng của hình thức số
nhiều giữa đại từ nhân xưng thuần và đại từ
nhân xưng hỗn hợp
Khác với ĐTNX trong tiếng Hán, trong
ĐTNX tiếng Việt, ĐTNX hỗn hợp là một loại
N. T. N. Chinh, N. P. Tâm / Tạp chí Khoa học và Công nghệ Đại học Duy Tân 5(48) (2021) 144-154
151
Ví dụ:
(1) “chúng tao”（众我）là hình thức số
（明天我会告诉给会哥时间开会。）
明天我会告诉你们开会时间。
nhiều của ĐTNX thuần, thể hiện thái độ thân
mật hoặc xem thường của người nói đối với
người nghe hoặc đối tượng thứ ba. Khi người
lớn nói với người nhỏ tuổi hơn thường tự xưng
“chúng tao”（众我), tương ứng cũng có thể chỉ
đối phương là “chúng mày”（众你）hoặc đối
tượng thứ ba là “chúng nó”（众他/她）.
(4) Lấy hình thức số nhiều của ĐTNX ngôi
thứ 3 làm ví dụ, “bọn nó”（帮他/她）và “bọn
chị”（帮姐). “Bọn nó”（帮他/她）thường
dùng trong khẩu ngữ, thể hiện sự xem thường
đối với đối tượng thứ 3.
“Bọn
chị”（帮姐）cũng thường dùng trong khẩu
ngữ, thể hiện thái độ xa lạ của người nói đối với
đối tượng thứ ba.
Ví dụ: Chúng tao đều già rồi, chỉ mong sớm
có cháu nội để bế thôi.
Ví dụ: Mặc kệ bọn nó, làm sai thì phải chịu
trách nhiệm.
（众我 都老了就盼早有孙子抱抱呀。）
我们都老了就盼有个孙子抱抱呀。
不管帮他/她做错应该负责任。）
不管他们了，做错事应该负责任。
Chuyện này không liên quan đến bọn chị.
（事这没有关系跟帮姐。）
(2) Còn ĐTNX hỗn hợp“chúng cháu”（众
侄 子 /侄 女）lại thể hiện thái độ tôn kính của
người nói đối với người nghe hoặc đối tượng
thứ ba. Khi người nhỏ tuổi hơn nói chuyện với
người lớn thường dùng hình thức này để tự
xưng.
这件事跟你们没有任何关系。
4. Phương pháp dịch đại từ nhân xưng
4.1. Trở ngại khi dịch thuật
Ví dụ: Tết này chúng cháu sẽ đến chúc tết
bác vào ngày mồng một ạ.
Khi chuyển thể bất kỳ ngôn ngữ nào chúng
ta luôn gặp phải vấn đề khó khăn trong việc lựa
chọn ĐTNX cho phù hợp để đạt được hàm ý
sâu xa của người nói và người viết, nhưng vẫn
giữ được thái độ khách quan, đó là vấn đề
chung của bất kỳ ai làm dịch thuật. Cao Xuân
Hạo trong bài Mấy vấn đề văn hóa trong cách
xưng hô của người Việt Nam nhận định rằng:
“Tôi trước đây đã từng làm phiên dịch trong
một thời gian khá dài, và trong khi dịch những
tác phẩm văn học cỡ lớn vẫn phải dành khá
nhiều thì giờ (có nhiều hơn cả thì giờ dành cho
việc chuyển nghĩa) để nghĩ ra cách dùng đại từ
sao cho khỏi rơi vào tình trạng lố bịch, và rốt
cục phải thú nhận rằng trong rất nhiều trường
hợp mình đã thất bại thảm hại. Qủa nhiên khi
viết bằng tiếng Việt không có cách gì có được
một thái độ khách quan, trung lập đối với các
nhân vật, nhất là trong những văn bản đòi hỏi
một thái độ như thế”. [2]
（春节众侄子/侄女会到拜年伯伯于初一。）
春节我们初一会到您家拜年。
(3) Trong ĐTNX ngôi thứ 3 cũng tương tự
như vậy, “hội mày”（会你）và “hội
anh”（会哥), với từ thứ nhất thường dùng
trong khẩu ngữ, thường dùng khi nói chuyện
giữa bạn bè với nhau, là một từ thân mật. Với
từ thứ hai cũng thường dùng trong khẩu ngữ,
nhưng từ này về sắc thái tình cảm không thể
hiện nhiều, người nói thường dùng để chỉ người
có tuổi tác nhỏ hơn mình hoặc chênh lệch
không nhiều.
Ví dụ: Hội mày bàn bạc xong thì gọi điện
cho tao.
（会你商量互相之后就打电话给我。）
你们商量好给我打电话。
Mai tôi sẽ thông báo cho hội anh thời gian
họp.
152
N. T. N. Chinh, N. P. Tâm / Tạp chí Khoa học và Công nghệ Đại học Duy Tân 5(48) (2021) 144-154
Điều đó cho thấy việc lựa chọn ĐTNX phù
cho việc dịch thuật. Vì vậy, trong quá trình
phiên dịch danh xưng kết hợp với ĐTNX trong
tiếng Hán, nếu như dịch một cách tùy tiện, thì
bản dịch tiếng Việt sẽ rất lủng củng, không phù
hợp với thói quen biểu đạt trong tiếng Việt.
hợp là vô cùng quan trọng và không dễ dàng,
mà vốn dĩ đại từ trong tiếng Việt lại vô cùng
phong phú đa dạng.
4.1.1. Trở ngại khi dịch từ Hán sang Việt
4.1.2. Trở ngại khi dịch từ Việt sang Hán
(1) Ngữ cảnh trong tiếng Hán biểu đạt không
rõ ràng, dẫn tới việc dịch sai đại từ nhân xưng
tiếng Việt.
(1) Đại từ nhân xưng hỗn hợp trong tiếng
Việt khi dịch sang tiếng Hán dễ bị chuyển đổi
một cách máy móc, dẫn tới dịch sai.
Ví dụ như dịch miệng câu tiếng Hán
“他/她来了！”（Tā lái le !）. Xét về mặt ngữ
âm, âm “tā” này không biết là nữ giới hay là
nam giới, tuổi tác thế nào, thân phận ra sao. Vì
vậy, khi ngữ cảnh không rõ ràng, người dịch
khi dịch thành tiếng Việt cũng không biết dịch
thế nào với ĐTNX.
Ví dụ:
Cậu đang ở đâu đấy？Ông cụ đi đâu rồi？
舅/在/哪里？老头子/去/哪里了？
译成：舅舅在哪里?老头子去哪里去了?
改译：你在哪里?老头子到哪里去了?
(2) Quá bám sát nguyên văn dẫn đến ý nghĩa
của câu mơ hồ không rõ ràng.
Dịch sai sẽ khiến cho ĐTNX hỗn hợp trong
tiếng Việt trực tiếp sử dụng thành từ ngữ danh
xưng. Và trên thực tế, căn cứ vào câu nói này,
“cậu” không thể dịch thành tiếng Hán là
“舅舅”, vì trong tiếng Việt đó chỉ là một cách
gọi thân mật với đối tượng nói chuyện, “cậu”
này chỉ có thể dịch thành “你”.
Hiện tượng tỉnh lượt ĐTNX trong tiếng Hán
là vấn đề thường gặp, khi dịch thành tiếng Việt
nếu như cứ bám sát vào cách nói tỉnh lược của
nguyên văn, thì sẽ dẫn đến tình trạng ý của câu
văn dịch trở nên mơ hồ không rõ ràng, vì vậy
khi dịch sang tiếng Việt, không chỉ phải thêm
ĐTNX, còn phải căn cứ vào ngữ cảnh đối thoại
để xem xét thêm vào một ĐTNX nào đó phù
hợp, đây cũng chính là một trở ngại trong việc
dịch sang tiếng Việt.
(2) Khi ở trong câu đại từ nhân xưng trong
tiếng Việt có sự thay đổi linh hoạt dễ dẫn đến
dịch sai.
Gọi là “thay đổi linh hoạt” là chỉ hiện tượng
“biến xưng”, “biến tính” và “một từ kiêm
nhiều chức năng” trong tiếng Việt (đã đề cập
đến ở phần thứ nhất trong khảo sát đặc trưng
ngữ dụng của ĐTNX tiếng Việt). Khi dịch từ
tiếng Việt sang tiếng Hán nếu không phân tích
ngữ cảnh cụ thể, thì hiện tượng “biến xưng”
“biến tính” rất dễ làm nhiễu người dịch. Còn
ĐTNX hỗn hợp “một từ kiêm nhiều chức
năng”, trong sự thay đổi giữa từ ngữ danh xưng
và ĐTNX, cũng mang lại khó khăn trong quá
trình dịch.
(3) Dịch kết hợp danh xưng với đại từ nhân
xưng
Mặc dù ĐTNX trong tiếng Hán không nhiều,
nhưng chúng đóng một vai trò rất quan trọng
trong việc kết hợp với danh xưng, những sự kết
hợp này có sắc thái tình cảm đặc thù, làm
phong phú thêm hệ thống danh xưng trong
tiếng Hán. Mỗi một ĐTNX trong tiếng Việt bản
thân nó đã mang sắc thái tình cảm nhất định, và
do tổ hợp danh xưng được kết hợp giữa ĐTNX
và các thành phần khác không nhiều, nên đã tạo
ra sự không thống nhất giữa tiếng Việt và tiếng
Hán về ĐTNX và danh xưng kết hợp với
chúng, điều này cũng mang lại nhiều trở ngại
4.2. Phương pháp dịch thuật
Sự khác nhau về công năng ngữ dụng của
ĐTNX tiếng Hán và tiếng Việt mang lại nhiều
N. T. N. Chinh, N. P. Tâm / Tạp chí Khoa học và Công nghệ Đại học Duy Tân 5(48) (2021) 144-154
153
trở ngại cho quá trình dịch, trong quá trình dịch
yêu cầu người dịch phải phát huy tính năng
động chủ quan, chọn ra một phương pháp dịch
nhất định. Dựa vào vấn đề phiên dịch có liên
quan đến ĐTNX đã được nêu ở trên, trong việc
dịch tiếng Hán và tiếng Việt, chúng tôi xin đề
xuất những điểm quan trọng cần đặc biệt lưu ý
trong dịch tiếng Việt và tiếng Hán:
thích hợp. Khi dịch từ Việt sang Hán, người
dịch phải dựa vào ĐTNX trong nguyên văn
tiếng Việt lựa chọn dịch thành danh xưng tương
ứng trong tiếng Hán hoặc dịch thành ĐTNX
hoặc trực tiếp lược bỏ. Nhưng như phần trên đã
đề cập, ĐTNX hỗn hợp trong tiếng Việt khi
dịch sang tiếng Hán rất dễ bị sử dụng một cách
máy móc, dẫn tới dịch sai, người dịch phải hiểu
được ngữ cảnh gốc mới quyết định chọn dịch
ĐTNX phù hợp hoặc lược bỏ. Như thông
thường thì, nếu như những ĐTNX hỗn hợp đó
và tình tiết phát triển trong nguyên văn không
có mối quan hệ mật thiết, thì có thể xử lý một
cách chung chung hoặc dịch thành ĐTNX bình
thường, hoặc lược bỏ không dịch, nhưng khi
ĐTNX này có ảnh hưởng ngữ dụng một cách rõ
rệt giữa phần trên và phần dưới của bài viết,
biểu đạt tình cảm khá rõ ràng hoặc mãnh liệt,
thì có thể dịch thành từ ngữ danh xưng trong
tiếng Hán, để sự khác biệt về tình cảm hoặc địa
vị này được biểu đạt trong tiếng Hán thông qua
phương thức từ ngữ danh xưng.
(1) Người dịch trước khi dịch phải hiểu được
bối cảnh, dụng ý, thời gian của bài viết mà tác
giả viết, đặc biệt là phong cách của cá nhân tác
giả, như vậy mới hiểu được chính xác dụng ý
của tác giả đồng thời nắm bắt phong cách viết
văn của tác giả, đây đều là những thông tin vô
cùng quan trọng giúp ích cho quá trình dịch.
Nhưng trên thực tế, ở không ít trường hợp,
trước khi chúng ta bắt tay vào dịch một đoạn
văn, những điều được nhắc đến ở trên chúng ta
hoàn toàn không nắm được. Khi đó chỉ có thể
nắm bắt nguyên văn nội dung của bài văn, xuy
xét vấn đề ở góc độ câu cú, thông qua sắc thái
tình cảm được biểu đạt bằng giọng điệu, từ ngữ
trong nguyên văn tiếng Hán, mà từ đó biểu đạt
sắc thái tình cảm này thông qua ĐTNX trong
tiếng Việt.
5. Kết luận
Xét từ phương thức biểu đạt các loại đặc
trưng ngữ dụng của ĐTNX tiếng Việt, trong
tiếng Việt phần lớn sử dụng ĐTNX hỗn hợp
chứa đựng mối quan hệ thân thuộc là phương
thức chủ yếu nhất. Trong khi biểu đạt chúng
không chỉ biểu thị hàm ý thân cận, còn bao hàm
cả sự phân biệt về đẳng cấp tôn ti trật tự. Sự
khác biệt về thứ bậc vai vế thân thuộc thể hiện
rõ trong ĐTNX của tiếng Việt, dẫn dến trong
sử dụng ĐTNX tiếng Việt, ĐTNX chỉ mối quan
hệ thân thuộc cũng được dùng nhiều để gọi cấp
trên hoặc nhân viên chính phủ. Còn trong tiếng
Hán, sử dụng danh xưng thân thuộc phần lớn
dùng để biểu thị sự thân mật, khi phân biệt tôn
ti trật tự thì tác dụng không rõ ràng. Trong tiếng
Hán coi trọng dùng chức danh, chức vụ để thể
hiện sự tôn trọng đối với đối phương; xét từ
công năng biểu đạt của ĐTNX trong tiếng Việt
thể hiện rõ đặc trưng coi trọng thứ bậc vai vế
(2) Hiện tượng tỉnh lược ĐTNX trong tiếng
Hán rất thường gặp, khi dịch sang tiếng Việt,
người dịch phải dựa vào nội dung tình tiết của
nguyên văn để thêm ĐTNX phù hợp, để bản
dịch phù hợp với thói quen hành văn trong
tiếng Việt. Trong nguyên bản hình thức danh
xưng xuất hiện có thể hỗ trợ rất lớn cho người
dịch. Người dịch có thể dùng danh xưng của
nguyên bản để tham khảo lựa chọn ĐTNX hỗn
hợp trong tiếng Việt.
(3) Trong tiếng Việt, mỗi một ĐTNX đều
chứa đựng một sắc thái tình cảm nhất định, khi
dịch Hán sang Việt, người dịch phải đặc biệt
chú ý đến việc lựa chọn ĐTNX. Phải dựa vào
các yếu tố như thân phận, giới tính, tuổi tác, địa
vị xã hội của người nói, người nghe và đối
tượng thứ ba được nhắc tới để lựa chọn ĐTNX
154
N. T. N. Chinh, N. P. Tâm / Tạp chí Khoa học và Công nghệ Đại học Duy Tân 5(48) (2021) 144-154
gia tộc, trong danh xưng tiếng Hán lại thể hiện
ra đặc trưng coi trọng thứ bậc chức vụ.
nhất định, vận dụng tối đa đặc điểm biểu đạt
tình cảm của ĐTNX tiếng Việt để đưa vào dịch
thuật.
Trong tiếng Việt, lựa chọn, tổng hợp, biến
hóa ĐTNX đều có thể có tác dụng biểu đạt tình
cảm. Trong khi chọn dùng, cùng một cảm xúc
hoặc mối quan hệ cá nhân có thể lựa chọn
phương thức khác nhau để biểu đạt, đa dạng
hóa phương thức cũng mang lại đặc điểm đa
dạng hóa ngôn ngữ. Trong tiếng Hán, thường
thông qua phương thức thay đổi từ đồng nghĩa
hoặc từ gần nghĩa để làm phong phú ngôn ngữ,
tránh trùng lặp dư thừa từ ngữ, nhưng tác dụng
của ĐTNX ở trong đó không rõ ràng. Còn trong
tiếng Việt, chọn dùng những ĐTNX khác nhau
và cách biểu đạt này cũng đã trở thành một
phương thức tạo nên sự đa dạng về ngôn từ, vì
vậy trong khi dịch, chúng ta phải dựa vào đặc
điểm khác nhau của ĐTNX tiếng Việt và
ĐTNX tiếng Hán, lựa chọn một phương pháp
Tài liệu tham khảo
[1] Bùi Duy Tân (2005), Theo dòng khảo luận văn học
trung đại Việt Nam, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội.
[2] Cao Xuân Hạo (2020), Mấy vấn đề văn hóa trong
cách
xưng
hô
của
người
Việt,
vanhoanghean.com.vn,
-nhung-goc-nhin-van-hoa/13796-may-van-de-ve-
van-hoa-trong-cach-xung-ho-cua-nguoi-viet.
[3] Đỗ Thị Kim Cương (2011), So sánh từ xưng hô trong
tiếng Việt và tiếng Hán, tailieuxanh.com,
xung-ho-trong-tieng-viet-va-tieng-han.html.
[4] Tạp chí Hello! Việt Nam (2019), Cách xưng hô trong
tiếng Việt - Điều cần biết trong giao tiếp, hellovietnam.tw,
[5]
阮福心
(Nguyễn
Phước
Tâm)
(2021)，《唐诗对越南李陈汉诗的影响研究》，
新北市：花木兰文化事业有限公.
11 trang
21820
Free
Bạn đang xem tài liệu "So sánh phân tích công năng ngữ dụng đại từ nhân xưng trong tiếng Việt và tiếng Hán", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- so_sanh_phan_tich_cong_nang_ngu_dung_dai_tu_nhan_xung_trong.pdf
