Nghệ thuật hư cấu lời gián tiếp trong tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại (Khảo sát tác phẩm của Hoàng Quốc Hải, Nguyễn Xuân Khánh, Nguyễn Quang Thân, Nguyễn Mộng Giác)
13
CHUYÊN MỤC
VĂN HỌC - NGÔN NGỮ HỌC
NGHỆ THUẬT HƯ CẤU LỜI GIÁN TIẾP TRONG
TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI
(Khảo sát tác phẩm của Hoàng Quốc Hải, Nguyễn Xuân
Khánh, Nguyễn Quang Thân, Nguyễn Mộng Giác)
ĐOÀN THỊ HUỆ*
Nhắc đến thành công của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại không thể
không nhắc đến vai trò của nhà văn trong nghệ thuật hư cấu nhiều dạng lời khác
nhau trong tác phẩm, đặc biệt ở phần lời văn gián tiếp. Đây là toàn bộ phần lời
của tác giả, của người kể chuyện có chức năng trình bày toàn bộ thế giới hình
tượng, kể cả các yếu tố nội dung, hình thức của lời nhân vật cho người đọc hiểu
rõ. Bài viết bước đầu nghiên cứu tiểu thuyết lịch ử iệt Nam đương đại ở
phương diện nghệ thuật hư cấu lời gián tiếp qua lời gián tiếp một giọng và lời
gián tiếp hai giọng. Từ đó bài viết góp phần làm rõ những đặc trưng làm nên
thành công của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam trong giai đoạn hội nhập.
Từ khóa: nghệ thuật trần thuật, hư cấu, lời gián tiếp, tiểu thuyết lịch sử
Nhận bài ngày: 30/9/2019; đưa vào biên tập: 8/10/2019; phản biện: 26/10/2019;
duyệt đăng: 15/3/2020
1. GIỚI THIỆU
khởi sắc cho tiểu thuyết lịch sử sau
1975. Sự đổi mới trong ngôn ngữ tiểu
thuyết lịch sử sau 1975 gắn với nhu
cầu dân chủ hóa về ngôn ngữ, về
nghệ thuật, nhu cầu bình đẳng, khách
quan với lịch sử. Sự đổi mới này cho
thấy các nhà văn sau 1975 đã không
ngừng bứt phá làm mới mình, mạnh
dạn thể nghiệm những hướng đi mới”
(Ngô Thị Quỳnh Nga, 2010). Xét trên
phương diện hư cấu nghệ thuật, sự
Trong Sự đan cài các lớp ngôn ngữ
trong tiểu thuyết lịch sử sau 1975”,
Ngô Thị Quỳnh Nga đã đánh giá cao
nghệ thuật hư cấu lời văn trần thuật
của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam sau
năm 1975: “Sự kết hợp đa dạng các
hình thức ngôn ngữ đã đem lại sự
* Trường Đại học Đồng Nai.
ĐOÀN THỊ HUỆ – NGHỆ THUẬT HƯ CẤU LỜI GIÁN TIẾP…
14
kết hợp đa dạng các hình thức ngôn nói chung trợ giúp cho ý niệm về
ngữ này là sự kết hợp đan cài hiệu những gì có thể và cần phải có. Cái
quả giữa nghệ thuật hư cấu lời trực đặc tính năng sản của hư cấu được
tiếp và lời gián tiếp trong tiểu thuyết dựa trên cơ sở của tưởng tượng, là cái
lịch sử Việt Nam đương đại. Đặc biệt đảm bảo cho các việc tổ hợp, khái
khi gia tăng nghệ thuật hư cấu lời gián
tiếp, các nhà văn đã góp phần làm
sinh động hóa bức tranh chung của
tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đầu thế kỷ
XXI. Với nghệ thuật hư cấu lời gián
tiếp hai giọng xuất hiện đan xen giữa
cốt truyện, nhà văn đã trực tiếp bày tỏ
suy nghĩ, quan điểm của mình trước
các vấn đề, sự kiện lịch sử đã qua.
Dụng công nhiều trong nghệ thuật hư
cấu các lớp lời gián tiếp vừa hỗ
trợ/đối kháng nhau vừa dung chứa/
tiêu trừ nhau, các nhà văn tiểu thuyết
lịch sử Việt Nam đương đại đã gặt hái
được những thành tựu nhất định khi
kiến tạo thành công môi trường đối
thoại đa chiều, công khai, dân chủ cho
câu chuyện kể. Điều này đánh dấu sự
đổi mới đột phá trong tư duy tự sự
tiểu thuyết, xác lập nên nguyên tắc
mới cho tiểu thuyết lịch sử Việt Nam
đương đại ở nhu cầu luận giải quá
khứ, suy tư về lịch sử dân tộc từ một
góc nhìn rất sâu về lịch sử và những
liên hệ rất mới về mối quan hệ giữa
lịch sử với dân tộc.
quát, tổng hợp trong quá trình hoạt
động nghệ thuật”. Trong Từ điển văn
học (bộ mới), ở mục từ, do Nguyễn
Xuân Nam viết, hư cấu nghệ thuật
trong sáng tác văn học được xem xét
trên phương diện giá trị đóng góp:
“Giá trị của hư cấu tùy thuộc vào vốn
hiểu biết, trình độ nhận thức cuộc
sống, lý tưởng thẩm mỹ và tài năng
nghệ thuật của nhà văn… Tùy theo
thể loại văn học, tùy theo phương
pháp sáng tác khác nhau, quá trình
hư cấu diễn ra khác nhau và mang
những sắc thái khác nhau” (Đỗ Đức
Hiểu, Nguyễn Huệ Chi, Phùng Văn
Tửu, Trần Hữu Tá, 2004: 59). Từ đây
có thể hiểu, hư cấu là thủ pháp nghệ
thuật đặc thù của hoạt động sáng tác
văn chương. Mỗi nhà văn tùy theo trí
tưởng tượng và tài năng sáng tạo
nghệ thuật sẽ sử dụng hư cấu như
phương thức nghệ thuật hiệu quả
nhằm sáng tạo ra những giá trị mới,
những yếu tố mới (như sự kiện, cảnh
vật, nhân vật trong tác phẩm) nhằm
làm nổi bật quy luật và bản chất cuộc
sống. Trong chừng mực nhất định, hư
cấu nghệ thuật vừa là đặc trưng thể
loại vừa là thao tác nghệ thuật không
thể thiếu trong tư duy sáng tạo tiểu
thuyết. Từ vô vàn những gương mặt
thật của cuộc sống đời thường và giữa
muôn vàn các biến cố lịch sử trọng đại,
thông qua việc thực hiện các biện
pháp nghệ thuật đồng hóa và tái hiện
2. MỘT SỐ KHÁI NIỆM
Trong 150 thuật ngữ văn học, thuật
ngữ “hư cấu nghệ thuật” được Lại
Nguyên Ân (2004: 164) định nghĩa
như sau: “Hư cấu nghệ thuật là một
hoạt động đặc thù của sáng tạo nghệ
thuật, trợ giúp cho việc dựng nên
những dạng thức tồn tại có thể có và
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 3 (259) 2020
15
bức tranh đời sống, bằng phương kỳ lịch sử trọng đại. Tám triều vua Lý
thức chọn lọc, tổng hợp, tái tạo, nhà và Bão táp triều Trần (Hoàng Quốc
văn hư cấu, sáng tạo nên tác phẩm
văn học. Khi đó, hư cấu nghệ thuật trở
thành yếu tố bộc lộ rõ nét năng lực
sáng tạo dồi dào của nhà văn.
Hải) là câu chuyện lịch sử về công
cuộc gầy dựng - hưng thịnh - suy
vong của hai triều đại Lý - Trần. Hồ
Quý Ly (Nguyễn Xuân Khánh) tái
hiện sinh động bức tranh hiện thực
lịch sử - văn hóa - xã hội của đất
nước Đại Việt những năm cuối Trần
đầu Hồ. Sông Côn mùa lũ (Nguyễn
Mộng Giác) làm sống dậy trước mắt
người đọc chân dung đời sống xã hội
Việt Nam thời Trịnh tàn Lê mạt, Trịnh
- Nguyễn phân tranh, Tây Sơn khởi
nghĩa. Hội thề (Nguyễn Quang Thân)
là lát cắt ngang hiện thực xã hội Việt
Nam trong khoảng bảy ngày trước và
sau trận Xương Giang lịch sử giữa
nghĩa quân Lam Sơn và giặc Minh
xâm lược.
Cùng với đó, ở tiểu thuyết lịch sử Việt
Nam đương đại, lời kể là kiểu lời trần
thuật chiếm số lượng lớn, có vai trò
quan trọng giúp người kể chuyện tổ
chức cấu trúc truyện kể. Nội dung
truyện kể về cơ bản được hoàn chỉnh
dần theo mạch trần thuật của người
kể chuyện. Thông thường lời kể
được thực hiện dưới dạng lời gián
tiếp một giọng của người kể chuyện
ngôi ba và người kể chuyện ngôi thứ
nhất xưng “tôi”. Trong Lý luận văn
học, tập thể tác giả đã thống nhất cho
rằng: “Lời gián tiếp là toàn bộ phần
lời văn của tác giả, của người trần
thuật, hoặc người kể chuyện có chức
năng trình bày toàn bộ thế giới hình
tượng, kể cả các yếu tố nội dung,
hình thức của lời nhân vật cho người
đọc” (Phương Lựu và nhiều tác giả,
2002: 335). Lời gián tiếp bao gồm hai
dạng: lời gián tiếp một giọng và lời
gián tiếp hai giọng (còn gọi là lời nửa
trực tiếp).
Cùng với đó, nghệ thuật hư cấu lời tả
của người kể ngôi ba cũng xuất hiện
khá phổ biến trong tiểu thuyết lịch sử
Việt Nam đương đại. Nghệ thuật hư
cấu lời tả thường hướng đến nhiều
đối tượng, tái hiện chân thật, đầy đủ,
sinh động bức tranh hiện thực đời
sống và con người Việt Nam trong
quá khứ. Với lời tả, nhà văn khắc họa
rõ nét chân dung nhiều nhân vật lịch
sử như Lý Công Uẩn, Trần Thủ Độ,
Huyền Trân công chúa (Bão táp triều
Trần - Hoàng Quốc Hải), Nguyễn Nhạc,
Nguyễn Huệ (Sông Côn mùa lũ -
Nguyễn Mộng Giác), Hồ Quý Ly, Nghệ
Hoàng, Thuận Tông (Hồ Quý Ly -
Nguyễn Xuân Khánh), Lê Lợi, Nguyễn
Trãi (Hội thề - Nguyễn Quang Thân)…
Với hệ thống ngôn ngữ giàu hình ảnh,
3. TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ VIỆT NAM
ĐƯƠNG ĐẠI VỚI NGHỆ THUẬT HƯ
CẤU LỜI GIÁN TIẾP
3.1. Nghệ thuật hư cấu lời gián tiếp
một giọng/lời kể, tả
Bằng nghệ thuật hư cấu lời kể, các
nhà văn đã thuật kể nhiều câu chuyện
có liên quan đến cuộc đời, số phận
của nhiều nhân vật lịch sử ở vào thời
ĐOÀN THỊ HUỆ – NGHỆ THUẬT HƯ CẤU LỜI GIÁN TIẾP…
16
nghệ thuật hư cấu lời tả trong tiểu cuộc đời, tài năng, tính cách, thói
thuyết lịch sử Việt Nam đương đại gợi quen, lối sống của nhiều nhân vật có
mở trước mắt người đọc nhiều lớp thật trong lịch sử. Khi đề cập đến
không gian đa dạng làm bối cảnh xuất nhân vật lịch sử, chính sử chỉ truyền
hiện nhiều nhân vật và sự kiện lịch sử lưu những nét chính về cuộc đời, sự
quan trọng. Đó là quang cảnh ngày nghiệp, công trạng của họ. Với tiểu
lên ngôi u ám, buồn tẻ của nữ chúa Lý thuyết lịch sử, thông qua và bằng
Chiêu Hoàng như điềm báo về hồi kết nghệ thuật hư cấu lời kể, lời tả, nhà
u buồn của triều đại nhà Lý: “Thăng văn còn cung cấp cho bạn đọc nhiều
Long vào hội mừng đức vua đăng thông tin thú vị về các vĩ nhân. Thái
quang. (…) Phường phố vắng ngắt sư đầu triều Trần Thủ Độ thích ăn
không một bóng người lại qua. Chỉ khoai lang luộc và cháo lươn; Quốc
thỉnh thoảng có một tốp lính tứ sương công tiết chế thống lĩnh chư quân sự
vác giáo đi tuần lặng lẽ như những Trần Quốc Tuấn thích món cơm nếp
bóng ma” (Hoàng Quốc Hải, 2011: 27). mỗi độ thu về, An Tư công chúa thích
Đó là khung cảnh chiến trận khốc liệt, cưỡi ngựa, bắn cung, luyện võ; Huyền
bi hùng của quân dân Đại Việt trong Trân công chúa thích đọc binh thư,
cuộc chiến chống Nguyên Mông: “Máu Trần Nguyên Hãn ăn uống rất cầu kỳ,
người, máu ngựa chảy thành dòng Nguyễn Trãi bình dị, “ăn gì cũng
lênh láng trên mặt đất. (…) Lại ầm ầm được”, Lê Lợi thích được gãi lưng,
trong đó tiếng ngựa hí dài, tiếng hò la, tẩm quất, Nguyên phi Ỷ Lan sợ ma
thét lác, tiếng rống như bò bị chọc tiết
quỷ và sùng đạo Phật… Ở nhiều
của những tên Mông Cổ trúng lao” trường hợp, nghệ thuật hư cấu lời
(Hoàng Quốc Hải, 2011: 402). Với
nghệ thuật hư cấu lời tả chân thực,
sắc nét, nhà văn đã viết nên nhiều
đoạn văn đậm tính sử thi, đầy ắp sự
kiện và cũng thật thơ mộng: “Dòng
sông như một dải lụa xanh bất tận,
chia thung lũng làm hai phần. Rực rỡ
nhất là hai bờ, hoa lốm đốm đủ màu,
nôm có vẻ như hai bờ của một dải
sông Ngân” (Hoàng Quốc Hải, 2011:
278).
gián tiếp một giọng đã giúp nhà văn
phác họa chân dung nhân vật lịch sử
đầy đặn, sống động, gần gũi. Sự hiểu
biết của người đọc về các nhân vật ấy
cũng trở nên sâu sắc, thú vị.
Sự kết hợp hiệu quả giữa nghệ thuật
hư cấu lời kể với lời tả đã khẳng định
năng lực quan sát tinh tế, trí tưởng
tượng phong phú, vốn kiến thức sâu
rộng về văn học lịch sử của các nhà
văn Việt Nam. Viết tiểu thuyết lịch sử,
họ cung cấp cho người đọc nhiều kiến
Điểm đặc sắc của tiểu thuyết lịch sử
Việt Nam đương đại là sự kết hợp thức bổ ích về hiện thực đời sống của
hiệu quả nghệ thuật hư cấu lời kể, lời con người Việt Nam trong quá khứ.
Xét đến cùng thì, lịch sử dưới cái nhìn
nghệ thuật của tập thể tác giả tiểu
tả và lời trữ tình ngoại đề đem đến
lượng thông tin phong phú, thú vị về
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 3 (259) 2020
17
thuyết lịch sử Việt Nam đương đại là triều đình hầu như lúc nào cũng trang
một lịch sử năng động, gắn với “quá
trình chưa hoàn tất” và “đang được
cấu tạo lại với sự xuất hiện của các
tiểu lịch sử. Tại đấy lịch sử được hình
dung như mảnh vỡ…” (Nguyễn Đăng
Điệp, 2012: 5).
nghiêm, lễ độ, nhiều lúc quá vui vẻ,
thậm chí như hí hửng, nó làm cho tôi
chán phèo thở dài” (Nguyễn Xuân
Khánh, 2010: 56). Đây là lời trực tiếp
của người kể chuyện đồng thời cũng
là lời của nhân vật xưng “tôi”. Cái “tôi”
ấy cũng là người kể chuyện nên lời
trực tiếp trở thành lời gián tiếp. Là lời
gián tiếp nên nó có sức thuyết phục
riêng, mang màu sắc cá tính, chủ thể
rõ nét. Như thế, người kể chuyện đã
có sự chuyển ngôi linh hoạt. Khi là lời
của nhân vật, lúc lại là lời của tác giả.
Sự thay đổi ngôi kể tạo điều kiện cho
nhân vật tự ý thức về mình, về sứ
mệnh, trách nhiệm của họ trước lịch
sử. Điểm nhìn nội quan gắn liền hình
thức tự quan sát của nhân vật xưng
“tôi”, cùng sự tự thú và hình thức
người kể chuyện tựa vào giác quan, đi
sâu khám phá, lý giải chiều sâu tâm lý
nhân vật, tạo nên sức hấp dẫn riêng
cho trang tiểu thuyết. Ở Hồ Quý Ly,
Nguyễn Xuân Khánh để toàn bộ câu
chuyện lịch sử về xã hội Việt Nam thời
cuối Trần đầu Hồ hiện lên sinh động
với nhiều sự kiện, con người mang số
phận cụ thể. Đi cùng sự kiện/xung đột
lịch sử phức tạp là chuỗi diễn biến đời
sống nội tâm phong phú, đa dạng của
nhân vật lịch sử. Hơn nữa, trong vai
trò người kể chuyện chính, nhân vật
xưng “tôi” có nhiều lợi thế để hướng
người đọc dịch chuyển dần về phía
chủ đề chính của tác phẩm (trong khi
chủ đề phụ vẫn được quan tâm). Điều
này tạo nên sự chờ đợi, háo hức cho
Song hành cùng nghệ thuật hư cấu lời
gián tiếp một giọng của người kể
chuyện ngôi ba, ở tiểu thuyết lịch sử
Việt Nam đương đại xuất hiện khá
nhiều nghệ thuật hư cấu lời gián tiếp
một giọng của người kể chuyện xưng
“tôi” ngôi thứ nhất với điểm nhìn
hướng nội, hiện diện như lời tâm sự,
lời bộc bạch nỗi lòng của người trong
cuộc. Trong Hồ Quý Ly (Nguyễn Xuân
Khánh), nhà văn hư cấu nhân vật
người kể chuyện xưng “tôi” là Trần
Nguyên Hàng: “Tôi nghĩ: bọn loạn
thần tặc tử ai cũng có thể giết được.
Đó là vâng mệnh trời. Việc đó ta
không thể một ngày làm ngơ” (Nguyễn
Xuân Khánh, 2010: 446). Có lúc nhà
văn hư cấu thành lời của Trần Khát
Chân: “Tôi lại đành gượng gạo ép
mình vào việc, định nâng chén tiêu
sầu mà càng sầu thêm” (Nguyễn Xuân
Khánh, 2010: 449). Có lúc, đó lại là lời
của Hồ Nguyên Trừng tự kể chuyện
mình: “Tôi tên là Nguyên Trừng, hay
nói cho đúng hơn là Hồ Nguyên
Trừng” (Nguyễn Xuân Khánh, 2010:
51), kể về Hồ Quý Ly: “Cha tôi, Lê
Quý Ly là cháu bốn đời của cụ Hồ
Liêm” (Nguyễn Xuân Khánh, 2010: 51),
và về những người xung quanh cùng
diễn biến thời cuộc: “Tôi nhìn ra xung
quanh rồi tự ngắm mình. Cuộc sống bạn đọc khi tiếp nhận tác phẩm.
ĐOÀN THỊ HUỆ – NGHỆ THUẬT HƯ CẤU LỜI GIÁN TIẾP…
18
3.2. Nghệ thuật hư cấu lời gián tiếp tâm trạng của Thị Lộ: “Đã bao lần
hai giọng/lời nửa trực tiếp
nàng tự hỏi hay là mình đòi hỏi chồng
quá quắt trong hoàn cảnh chinh chiến,
ông ấy còn gánh vác trách nhiệm Thái
Sơn của nghĩa quân, giặc Minh còn
giày xéo đất Đại Việt, nàng được thế
này cũng đã quá sung sướng, lễ giáo
và quân pháp ưu ái cho riêng nàng đã
gây ra tị hiềm mà chồng nàng phải
chịu đựng trong ấm ức. Nàng điểm lại
rất nhanh trong ký ức nhiều năm qua,
từ ngày nàng gặp chàng văn nhân
mảnh khảnh trong một buổi chợ ở
Nghi Tàm” (Nguyễn Quang Thân,
2011: 39). Đặc tả tâm trạng nhân vật
Tư Tề khi phải vâng lệnh vua cha vào
thành Đông Quan làm con tin trước
ngày diễn ra hội thề lịch sử, Nguyễn
Quang Thân sử dụng nghệ thuật hư
cấu lời gián tiếp hai giọng: “Chàng
Ưa chuộng hình thức trần thuật chủ
quan hóa, tìm vào khám phá chiều
sâu những ẩn ức thiên về đời sống
nội tâm của nhân vật, tác giả tiểu
thuyết lịch sử Việt Nam đương đại
dành nhiều ưu ái cho nghệ thuật hư
cấu lời gián tiếp hai giọng biểu hiện cụ
thể dưới hình thức lời nửa trực tiếp.
Nghệ thuật hư cấu lời văn này “gián
tiếp” ở cách kể chuyện nhưng “trực
tiếp” trong ý thức, ngữ điệu và cảm
xúc của nhân vật. Nếu nghệ thuật hư
cấu lời gián tiếp một giọng là lời kể,
lời tả có nhiệm vụ tái hiện, phân tích,
lý giải thế giới khách quan, sự việc,
con người cũng như tái hiện, phân
tích, lý giải lời nói, ý thức nhân vật thì
nghệ thuật hư cấu lời gián tiếp hai
giọng là lời kể có hấp thu lời nhân vật. không ngán vào thành làm con tin
Tức là trong lời của người kể chuyện nhưng chàng buồn vì từ đây phải rời
cùng lúc có cả lời trực tiếp hoặc lời
gián tiếp biểu hiện suy nghĩ của nhân
vật. Trong tiểu thuyết lịch sử Việt Nam
đương đại, nghệ thuật hư cấu lời gián
tiếp hai giọng thể hiện rõ sự đối thoại
với ý thức khác của cùng đối tượng
miêu tả. Việc hư cấu lời văn này cho
phép tác giả chuyển di linh hoạt điểm
nhìn trần thuật (từ khách quan sang
nội quan), tạo tính đa thanh phức điệu,
đa chủ đề cho tác phẩm.
xa vệ quân tinh nhuệ của chàng,
chàng đã cùng họ vào sinh ra tử bao
năm, biết bao giờ mới trở lại? Chàng
chợt nghĩ tới Phạm Vấn khi vua cha
nhắc tới Nguyên Long. Phải chăng cái
ông cậu quý hóa ấy đã sắp đặt để bây
giờ chàng là ông thiếu úy duy nhất
không còn một tấc sắt, một mống lính?
Cả lũ họ Phạm ấy đang nhe răng giũa
vuốt với chàng mà chàng có tội gì cơ
chứ ngoài việc là con trai của chúa
công yêu quý của họ?” (Nguyễn
Quang Thân, 2011: 301).
Trong Hội thề, Nguyễn Quang Thân
sử dụng khá nhiều nghệ thuật hư cấu
lời gián tiếp hai giọng là lời nửa trực
tiếp, khắc họa đời sống tinh thần, tái
hiện rõ nét con người bên trong nhân
vật lịch sử. Đây là đoạn văn ghi lại
Bức tranh tâm trạng nhân vật được
dệt nên từ nhiều cung bậc tình cảm,
cảm xúc. Mỗi nhân vật có tâm trạng,
nỗi niềm tâm sự riêng. Tất cả được
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 3 (259) 2020
19
nhà văn tái hiện bằng lời gián tiếp hai đạt dưới hình thức lời nửa trực tiếp:
giọng/lời nửa trực tiếp - trực tiếp bày
tỏ cảm xúc, suy nghĩ của nhân vật. Đó
là tâm trạng của Thị Lộ khi đứng trước
sự lựa chọn giữa nỗi khao khát
thường tình, nhu cầu được hưởng
hạnh phúc chính đáng của người vợ
với sự khắc kỷ cần có của mỗi cá
nhân trong hoàn cảnh đất nước có
biến. Câu văn trên về hình thức là lời
gián tiếp của người kể chuyện nhưng
trực tiếp ở phương thức thể hiện tâm
trạng của nhân vật nên được gọi là lời
nửa trực tiếp. Nỗi ưu tư canh cánh
trong lòng cùng sự yêu thương, thấu
hiểu của Thị Lộ dành cho chồng cũng
hiển lộ rõ nét. Cũng như thế, nỗi buồn
của Tư Tề khi phải rời xa vệ quân tinh
nhuệ của mình cũng được lột tả: “Biết
bao giờ mới trở lại?”. Giọng văn nao
nao buồn thể hiện niềm dự cảm bất
an của Tư Tề trước sự đề phòng, đố
kỵ của Phạm Vấn.
“Đôi môi khô héo của ông không khỏi
nhếch một nụ cười chua chát. (…).
Nhân từ ư? Thương dân ư? Những
đức hạnh tốt đẹp đó thử hỏi trên đời
này có ông vua nào hơn được cha
con ông? Thế mà tại sao, tại sao
nước Đại Việt này vẫn đói khát, loạn
lạc; tại sao cơ đồ của tổ tiên ông lại
ngả nghiêng” (Nguyễn Xuân Khánh,
2010: 158-159). Người kể chuyện hay
đúng hơn là nhà văn đã hư cấu lời kể
chuyện xen lẫn lời trực tiếp bộc lộ tâm
trạng, khiến cảm xúc nhân vật được
truyền thẳng đến bạn đọc. Đó là cảm
giác ăn năn hối lỗi gần như bất lực
của ông vua già Nghệ Tông ở vào
giây phút cuối đời. Ngẫm lại, hơn ba
mươi năm ở ngôi, ông chưa làm được
điều gì để chấn hưng đất nước. Trái
lại, ông chỉ được hưởng ba năm thái
bình. Sau đó, đất nước loạn lạc, chiến
tranh liên miên, người dân đói khổ.
Ông lúng túng không tìm ra hướng đi
cho lịch sử. Đến tận giây phút cuối đời,
ông tự dằn vặt bản thân và nghĩ rằng
vì ông mà cơ nghiệp nhà Trần bị hủy.
Lời văn bộc lộ trực tiếp cảm xúc nhân
vật khiến người đọc hiểu rõ hơn bi
kịch cười ra nước mắt của vị vua cuối
nhà Trần.
Như vậy, với nghệ thuật hư cấu lời
gián tiếp hai giọng/lời nửa trực tiếp,
Nguyễn Quang Thân vừa miêu tả,
thuật kể vừa đi sâu miêu tả thế giới
bên trong nhân vật dưới sự phân tích
khách quan của người kể chuyện.
Điểm nhìn trần thuật linh hoạt di
chuyển tìm vào cảm giác và ý thức
nhân vật lịch sử. Đa dạng hóa điểm
nhìn trần thuật là biểu hiện cụ thể của
phương thức trần thuật tiểu thuyết
hiện đại và hậu hiện đại.
Ở đoạn khác, Nguyễn Xuân Khánh sử
dụng nghệ thuật hư cấu lời nửa trực
tiếp đặc tả bi kịch người trí thức trong
hoàn cảnh loạn li: “Ông là người viết
sử, người chiêm bốc. Toàn những
chuyện đùa chơi với lửa cả. (…) Ta
Đến với Hồ Quý Ly (Nguyễn Xuân
Khánh), người đọc dễ nhận ra nhiều
sự kiện lịch sử đã được thực tại hóa run sợ khi nghĩ đến điều đó, bởi chữ
nghĩa có thể đảo điên biến ác thành
trong cảm xúc nhân vật, được diễn
ĐOÀN THỊ HUỆ – NGHỆ THUẬT HƯ CẤU LỜI GIÁN TIẾP…
20
thiện hay thiện chuyển sang ác”. nhiều giá trị cuộc sống còn náu mình
(Nguyễn Xuân Khánh, 2010: 42). Hư trong kho tàng lịch sử văn hóa dân tộc.
cấu lời nửa trực tiếp, đi sâu khắc họa
đời sống nội tâm nhân vật Sử Văn
hư cấu lời nửa trực tiếp được Nguyễn
Hoa, Nguyễn Xuân Khánh trực tiếp
Trong Sông Côn mùa lũ, nghệ thuật
Mộng Giác ưu ái sử dụng ở những tiết
đặt ra vấn đề trước lịch sử: Người trí
đoạn đặc tả tâm tư, suy nghĩ bên
thức, họ là ai? Họ đại diện cho cái gì,
trong nhân vật, đặc biệt là các nhân
cho giai cấp nào trong xã hội? Trước
vật chính/nhân vật trung tâm của tác
hết phải thừa nhận: người trí thức
phẩm. Trước quyết định tiến quân ra
không là công cụ thực thi quyền lực
Bắc diệt Trịnh phò Lê, lòng Nguyễn
của một triều đại hay giai cấp nào. Họ
Huệ ngổn ngang bao suy tính trù liệu:
là động lực thúc đẩy xã hội phát triển.
“Không! Không! Ông không thể dừng
Khát vọng của họ là phục vụ chân lý.
lại làm một quan Trấn thủ thu mình
Nhưng ở vào thời cuộc “thiên túy”,
tận hưởng tuổi đời trong cái thành cũ
chân lý không thuộc về ai nên họ bế
ven con sông Hương trầm lặng này!
tắc. Hồ Quý Ly muốn dùng trí thức để
(…) Không! Không thể như thế được!
cai trị xã hội là điều hợp lý. Nhưng vì
Hoặc ông ngồi vững trên lưng ngựa
không hiểu họ nên ông dùng quyền
giong cương cho lịch sử đưa xa về
lực áp đặt. Thái độ bất hợp tác của
Trần Nguyên Đán, sự ra đi của Phạm
của mọi người. Hoặc ông mù quáng
Sinh, Chu Văn An, sự chống đối của
Sử Văn Hoa… là kết quả tất yếu.
ông xuống bùn và dày lên mà tiến?”
Nghệ thuật hư cấu lời nửa trực tiếp
phía trước, cho đúng với ước nguyện
kìm cương để con ngựa lịch sử hất
(Nguyễn Mộng Giác, 2003: 946-947).
trong trường hợp này có tác dụng bộc
Về mặt hình thức, đây là lời gián tiếp
lộ suy nghĩ, cảm xúc nhân vật về sự
dấn thân của người trí thức trong sứ
một giọng của người kể chuyện ngôi
ba nhưng thực chất tiết đoạn trên là
mệnh bảo vệ tính chân thật, khách
lời đặc tả trực tiếp tâm trạng, suy nghĩ
của Nguyễn Huệ trước quyết định hệ
trọng: hoặc vững bước tiến lên thuận
theo đà quay của lịch sử hoặc sớm an
phận, chấp nhận cương vị vị tướng
miền biên viễn theo sự sắp đặt của
vua anh. Từ đó, Nguyễn Mộng Giác
giúp người đọc hiểu rõ hơn quá trình
vận động, sự tự ý thức của Nguyễn
Huệ trước quyết định táo bạo làm thay
đổi cục diện lịch sử. Từ bấy lâu, trong
tâm hồn ông luôn nung nấu ngọn lửa
khát khao đấu tranh thống nhất đất
quan của lịch sử. Qua đó, tập thể tác
giả tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương
đại cũng đã ngầm xác tín với bạn đọc
rằng: sự thật lịch sử hay nói khác là
sự chân thực cần có ở tiểu thuyết lịch
sử là sự chân thành và trung thực của
nhà văn trong việc giải mã lịch sử. Sự
chân thực đó phải gắn với thước đo
giá trị về sự chân thực trong cuộc
sống. Đảm bảo được điều này, tiểu
thuyết lịch sử sẽ hấp dẫn được bạn
đọc. Như thế, người đọc mới có thể
qua tiểu thuyết lịch sử minh định được
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 3 (259) 2020
21
nước. Ngọn lửa ấy được thắp lên từ gián tiếp trong tiểu thuyết lịch sử Việt
quá trình nhận thức, suy tư, chiêm Nam đương đại là nghệ thuật hư cấu
nghiệm của nhân vật về thời đại, bản là lời kể, tả, lời trần thuật của người
thân, về vận mệnh quê hương, xứ sở. kể chuyện ẩn danh (ngôi ba) hoặc
Gặp gió thời đại, nó nhanh chóng lớn xưng “tôi” và sau là lời nửa trực tiếp
mạnh thành bó đuốc rực cháy, soi mang giọng điệu của chính nhân vật
đường dẫn lối cho vạn người cùng trong câu chuyện kể. Trong tiểu thuyết
tiến bước.
lịch sử Việt Nam đương đại, ứng với
người kể chuyện ngôi ba hoặc ngôi
thứ nhất xưng “tôi”, nghệ thuật hư cấu
lời gián tiếp một giọng thể hiện cụ thể
dưới hình thức lời kể, lời tả nhằm mục
đích thuật, tả, khắc họa tính cách
nhân vật một cách chân thực, rõ nét.
Song hành cùng nghệ thuật hư cấu lời
gián tiếp một giọng, việc sử dụng
thuần thục nghệ thuật hư cấu lời gián
tiếp hai giọng/lời nửa trực tiếp là một
thành công của tập thể tác giả tiểu
thuyết lịch sử Việt Nam đương đại. Sử
dụng ở tần suất cao dạng lời văn nửa
trực tiếp, tác giả tiểu thuyết lịch sử
Việt Nam đương đại đã tạo nên tính
song điệu cho tác phẩm, thực hiện
thành công sự dung hợp giữa lời/
giọng của người kể chuyện ngôi ba
với lời/giọng của nhân vật được kể
đến trong câu chuyện kể. Sự kết hợp
linh hoạt ấy trực tiếp tạo nên tính đa
thanh phức điệu cho tiểu thuyết hiện
đại và hậu hiện đại, khắc phục tính
đơn âm một bè trong tiểu thuyết lịch
sử Việt Nam giai đoạn trước.
4. KẾT LUẬN
Không giễu nhại hay hoài nghi, phủ
nhận bản chất lịch sử, sức hấp dẫn
của nghệ thuật hư cấu lời văn trần
thuật gián tiếp trong tiểu thuyết lịch sử
Việt Nam đương đại chủ yếu tựu trung
ở tính đối thoại. Nguyên lý đối thoại là
nguyên lý cơ bản của tiểu thuyết hiện
đại. Tính đối thoại trong tiểu thuyết
lịch sử Việt Nam đương đại cho thấy
xu thế tiểu thuyết hóa đang là xu thế
nổi bật của văn học Việt Nam giai
đoạn sau Đổi mới. Nó ảnh hưởng
đến nghệ thuật xây dựng nhân vật,
kết cấu trần thuật, thể hiện quan niệm
tác giả ở nhu cầu đảm bảo tính dân
chủ trong tự sự. Không chỉ đối thoại
với lịch sử, khi hư cấu các dạng lời
văn trần thuật, tác giả tiểu thuyết lịch
sử Việt Nam đương đại còn chú ý
làm đa dạng hóa các dạng lời văn,
làm mới hình thức kể chuyện, gia
tăng trường nhìn, đề cao tính đối thoại
của tác phẩm.
Khởi điểm của nghệ thuật hư cấu lời
TÀI LIỆU TRÍCH DẪN
1. Đỗ Đức Hiểu, Nguyễn Huệ Chi, Phùng Văn Tửu, Trần Hữu Tá (chủ biên). 2004. Từ
điển văn học bộ mới. Hà Nội: Nxb. Thế giới.
2. Hoàng Quốc Hải. 2011. Bão táp cung đình. Hà Nội: Nxb. Phụ nữ.
ĐOÀN THỊ HUỆ – NGHỆ THUẬT HƯ CẤU LỜI GIÁN TIẾP…
22
3. Hoàng Quốc Hải. 2011. Huyền Trân công chúa. Hà Nội: Nxb. Phụ nữ.
4. Hoàng Quốc Hải. 2011. Thăng Long nổi giận. Hà Nội: Nxb. Phụ nữ.
5. Lại Nguyên Ân. 2004. 150 thuật ngữ văn học. Hà Nội: Nx. Đại học Quốc gia.
6. Ngô Thị Quỳnh Nga. 2010. Sự đan cài các lớp ngôn ngữ trong tiểu thuyết lịch sử sau
7. Nguyễn Đăng Điệp (chủ biên). 2012. Lịch sử và văn hóa – Cái nhìn nghệ thuật
Nguyễn Xuân Khánh. Hà Nội: Nxb. Phụ nữ.
8. Nguyễn Mộng Giác. 2003. Sông Côn mùa lũ, tập 2. Hà Nội: Nxb. Văn học, Trung Tâm
nghiên cứu Quốc học.
9. Nguyễn Quang Thân. 2011. Hội thề. Hà Nội: Nxb. Phụ nữ.
10. Nguyễn Xuân Khánh. 2010. Hồ Quý Ly. Hà Nội: Nxb. Phụ nữ,.
11. Phương Lựu (chủ biên), Trần Đình Sử, Nguyễn Xuân Nam, Lê Ngọc Trà, La Khắc
Hòa, Thành Thế Thái Bình. 2002. Lý luận văn học. Hà Nội: Nxb. Giáo dục.
10 trang
37520
Free
Bạn đang xem tài liệu "Nghệ thuật hư cấu lời gián tiếp trong tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại (Khảo sát tác phẩm của Hoàng Quốc Hải, Nguyễn Xuân Khánh, Nguyễn Quang Thân, Nguyễn Mộng Giác)", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- nghe_thuat_hu_cau_loi_gian_tiep_trong_tieu_thuyet_lich_su_vi.pdf
