Lồng ghép tri thức bản địa vào bảo tồn và quản lý bền vững tài nguyên rừng cộng đồng thông qua trao quyền cho người dân: Nghiên cứu trường hợp tại các cộng đồng dân tộc Vân Kiều và Ma Coong, tỉnh Quảng Bình

LỒNG GHÉP TRI THỨC BẢN ĐỊA VÀO

BẢO TỒN VÀ QUẢN LÝ BỀN VỮNG TÀI NGUYÊN

RỪNG CỘNG ĐỒNG THÔNG QUA TRAO QUYỀN

CHO NGƯỜI DÂN: NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP

TẠI CÁC CỘNG ĐỒNG DÂN TỘC VÂN KIỀU VÀ

MA COONG, TỈNH QUẢNG BÌNH

Trần Trung Thành

Trường Đại học Nông Lâm Huế, Đại học Huế

Tóm tắt

Tỉnh Quảng Bình đã giao cho 38 cộng đồng tại 8 xã thuộc 4 huyện,

với tổng diện tích rừng và đất lâm nghiệp giao cho các cộng đồng

quản lý là 9.071 ha, bao gồm: 7.827 ha đất rừng và 1.242 ha đất chưa

có rừng. Việc quản lý của các cộng đồng chủ yếu dựa trên các

phương thức truyền thống, quá trình quản lý bảo vệ rừng hiện tại còn

gặp nhiều khó khăn. Trước đây, việc quản lý bảo vệ rừng theo kinh

nghiệm, truyền thống và bằng các luật tục, hương ước, đến nay được

các dự án, tổ chức phi chính phủ hỗ trợ, cộng đồng được Nhà nước

giao rừng và đất lâm nghiệp quản lý sử dụng lâu dài theo các quy

định của pháp luật. Tuy nhiên, các tri thức bản địa trong quản lý bảo

tồn tài nguyên ít được quan tâm trong quá trình ra quyết định; các

kinh nghiệm quản lý, khai thác, sử dụng tài nguyên rừng cũng bị hạn

chế và thay đổi bởi ảnh hưởng của nhiều yếu tố. Áp dụng các phương

thức quản lý rừng dựa trên cơ sở bảo tồn và trao quyền cho người dân

đang là hướng đi có thể đáp ứng được vấn đề đặt ra.

Từ khóa: Rừng cộng đồng; Giao đất giao rừng.

ĐẶT VẤN ĐỀ

Trong những năm gần đây, trên thế giới đã mất đi khoảng 200

triệu ha rừng tự nhiên và phần lớn diện tích còn lại cũng đang bị suy

thoái nghiêm trọng cả về trữ lượng và chất lượng, điều này ảnh hưởng

rất lớn đến chức năng phòng hộ bảo vệ môi trường và tính đa dạng

sinh học của rừng (FAO, 2010). Cũng như nhiều nước khác trên thế

giới, ở Việt Nam rừng nhiệt đới ở địa hình thấp không còn nguyên vẹn

238

nữa, vì phần lớn các khu rừng này đã bị biến đổi do các hoạt động

nông nghiệp và định cư. Các hoạt động này đã làm cho sự phong phú

vốn có về tài nguyên sinh học ở đây bị suy thoái nghiêm trọng. cũng

vì thế mà các khu rừng nguyên vẹn phần lớn chỉ còn sót lại ở các vùng

núi cao, những nơi hiểm trở.

Nét đặc thù của cộng đồng các dân tộc ở miền núi là sống gần

rừng và sống dựa vào rừng. Vì vậy, họ có một vốn kiến thức và kinh

nghiệm sản xuất rất phong phú trong việc bảo vệ, phát triển và sử

dụng tài nguyên rừng. Tuy nhiên, đặc trưng của tri thức bản địa là

phạm vi sử dụng hẹp. Nó phù hợp với điều kiện về văn hóa, phong tục

tập quán, điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của từng địa phương nhất

định, nhưng có khi lại không phù hợp với địa phương khác hay dân

tộc khác. Tri thức bản địa được hình thành và biến đổi liên tục qua các

thế hệ trong mỗi cộng đồng; tri thức bản địa có khả năng thích ứng

cao với môi trường và điều kiện của từng địa phương, nơi tri thức bản

địa được hình thành và phát triển (Hoàng Xuân Tý và Lê Trọng Cúc,

1998). Chính vì vậy, hệ thống tri thức bản địa trong quản lý bảo vệ

rừng cũng rất khác nhau giữa các địa phương và các dân tộc. Do đó,

để quản lý tài nguyên rừng một cách bền vững cũng như duy trì và

bảo tồn hệ thống tri thức bản địa trong quản lý tài nguyên thiên nhiên,

chúng ta cần coi trọng, tìm hiểu và nghiên cứu về hệ thống tri thức

bản địa của từng địa phương, từng dân tộc. Trên cơ sở đó, chúng ta có

thể kế thừa, sử dụng và phát huy những ưu điểm của hệ thống tri thức

bản địa trong quản lý và bảo vệ tài nguyên rừng một cách bền vững

(Phạm Quốc Hùng và Hoàng Ngọc Ý, 2009).

Quảng Bình là một tỉnh có đa tộc người, trong đó người Kinh, bao

gồm cả nhóm nguồn, chiếm hơn 97% dân số, phân bố ở các vùng đồng

bằng, vùng ven biển, trung du và miền núi, còn nhiều dân tộc thiểu số

cư trú ở vùng miền núi với hơn 19.000 người, chiếm khoảng 2,3% dân

số toàn tỉnh. Các dân tộc thiểu số ở Quảng Bình bao gồm dân tộc Chứt,

bao gồm các nhóm Sách, Mày, Rục, Arem, Mã Liềng và nhóm dân tộc

Bru - Vân Kiều với các nhóm Vân Kiều, Trì, Khùa, Ma Coong.

Hiện nay, toàn tỉnh đã và đang thực hiện chính sách giao đất giao

rừng, đặc biệt cho các cộng đồng dân tộc thiểu số miền núi. Toàn tỉnh

có 38 cộng đồng được giao rừng, với tổng diện tích hơn 9.071 ha. Tuy

nhiên, quá trình giao rừng chỉ mới dừng lại ở việc trao quyền cho các

cộng đồng thông qua cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quá

trình quản lý bảo vệ rừng hiện tại còn gặp nhiều khó khăn (Trần Trung

Thành và cs., 2016). Trước đây, việc quản lý bảo vệ rừng theo kinh

239

nghiệm, truyền thống và bằng các luật tục, hương ước, đến nay được

các dự án, tổ chức phi chính phủ hỗ trợ, cộng đồng được Nhà nước

giao rừng và đất lâm nghiệp quản lý, sử dụng lâu dài theo các quy

định của pháp luật. Tuy nhiên, các tri thức bản địa trong quản lý bảo

tồn tài nguyên ít được quan tâm trong quá trình ra quyết định; các kinh

nghiệm quản lý, khai thác, sử dụng tài nguyên rừng cũng bị hạn chế

và thay đổi bởi ảnh hưởng của nhiều yếu tố.

Chính vì vậy, việc nghiên cứu bảo tồn và quản lý bền vững tài

nguyên rừng thông qua các tri thức bản địa sẽ góp phần vào việc bảo

vệ và lưu giữ được các giá trị truyền thống và thông qua đó người dân

quản lý bảo vệ rừng được tốt hơn.

1. MỤC TIÊU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

1.1. Mục tiêu nghiên cứu

+Làm rõ một số tri thức bản địa trong quản lý, sử dụng tài nguyên

rừng để đánh giá tính bền vững về mặt môi trường, kinh tế văn hóa và

xã hội.

+Phân tích vai trò của hệ thống tri thức bản địa trong công tác

quản lý và bảo vệ rừng tại địa phương.

+Đề xuất những khuyến nghị, giải pháp nhằm thúc đẩy sự kết nối

giữa tri thức bản địa phù hợp với công tác quản lý bảo vệ rừng của địa

phương.

1.2. Phương pháp nghiên cứu

1.2.1. Kế thừa tài liệu thứ cấp

Nguồn từ số liệu thống kê, các văn bản pháp quy, các tài liệu, báo

cáo khoa học, báo cáo đánh giá, báo cáo tổng kết của các cơ quan

nghiên cứu, cơ quan quản lý chuyên ngành và các chương trình/dự

án... về phong tục, tập quán, quy ước và các chính sách có liên quan

đến quản lý tài nguyên rừng ở địa phương.

1.2.2. Điề̀u tra thực địa

+Phương pháp chuyên gia: Lấy ý kiến của các chuyên gia, các

nhà quản lý trong lĩnh vực dân tộc và lâm nghiệp, tổ chức các cuộc tọa

đàm, hội thảo.

+Phương pháp điền dã thực tế, trong đó có:

240

- Phỏng vấn sâu: Trao đổi phỏng vấn người dân (hộ gia đình, già

làng, trưởng bản) và các cán bộ quản lý, chuyên môn của UBND xã,

thông qua các bảng hỏi đã được thiết kế sẵn.

- Thảo luận nhóm tập trung: Tổ chức họp các nhóm dân nòng cốt,

đưa ra các nội dung chính để các thành viên nhóm thảo luận, thúc đẩy

nhóm tổng hợp các ý kiến.

- Quan sát, tham dự: Tại các buổi họp của cộng đồng, tác giả

tham dự với tư cách như một thành viên để nghe và ghi nhận các nội

dung ý kiến của cuộc họp.

1.2.3. Phương pháp xử lý số liệu

Tác giả sử dụng phương pháp thống kê để phân tích các số liệu điều

tra, tổng hợp tài liệu và tính toán đảm bảo độ chính xác trong nghiên cứu

khoa học và xử lý trên phần mềm Excel của máy vi tính.

1.3. Khu vực nghiên cứu

Nghiên cứu này được thực hiện tại bản Cổ Tràng, xã Trường Sơn,

huyện Quảng Ninh và bản Cà Ròong 1, xã Thượng Trạch, huyện Bố

Trạch, tỉnh Quảng Bình.

Bản Cà Ròong 1

Bản Cổ Tràng

Hình 1. Sơ đồ vị trí nghiên cứu

241

2. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN

2.1. Một số đặc điểm khu vực nghiên cứu

Qua kết quả điều tra khảo sát và nghiên cứu các tài liệu, chúng tôi

đưa ra một số đặc trưng cơ bản của các cộng đồng khu vực nghiên cứu

tại Bảng 1.

Bảng 1. Một số đặc điểm về các cộng đồng bản Cổ Tràng

và Cà Ròong 1 tại khu vực nghiên cứu

Thông tin

Người Vân Kiều ở Cổ Tràng

Người Ma Coong ở Cà Ròong 1

Nguồn

Năm 1953, có một bộ phận người Người Ma Coong tại Quảng Bình là

gốc, lịch sử Vân Kiều sống tại huyện Cam Lộ, một bộ phận của tộc người Bru Ma

hình thành tỉnh Quảng Trị, do chiến tranh ác Coong từ Lào di cư sang, là một

liệt đã di cư về hướng Bắc tại vùng nhóm địa phương của dân tộc Bru -

núi xã Lâm Thủy, huyện Lệ Thủy;

Vân Kiều. Người Ma Coong sinh

năm 1960, cả bản lại di cư đến Rào sống trải dài dọc theo biên giới Việt

Trù xã Ngân Thủy, năm 1967 di cư - Lào, thuộc địa phận xã Thượng

đến vùng Đá Chát, xã Trường Sơn Trạch

và đến năm 1970, di cư đến ngã ba

sông Rào Tràng và định cư ổn định

cho đến nay, hình thành nên bản

Cổ Tràng

Vị trí

Bản Cổ Tràng thuộc xã Trường

Sơn, huyện Quảng Ninh, tỉnh

Quảng Bình, khu dân cư của bản

Bản Cà Roòng 1 nằm cách trung

tâm xã Thượng Trạch khoảng 0,5

km về hướng Tây Bắc, nằm sâu

nằm dọc theo hai bên đường Hồ trong vùng lõi của Vườn Quốc gia

Chí Minh nhánh Tây, cách trung Phong Nha - Kẻ Bàng, cách trung

tâm xã 2 km về phía Tây Bắc, cách tâm huyện Bố Trạch khoảng 80 km,

thành phố Đồng Hới 65 km, là bản là bản thuộc xã đặc biệt khó khăn

thuộc xã miền núi biên giới đặc

biệt khó khăn của huyện Quảng

Ninh

của huyện Bố Trạch

Tập quán Phong tục tập quán canh tác làm Tập quán sinh sống là lập làng bản

sản xuất

nương rẫy trên đất dốc, có truyền và tìm đất canh tác dọc theo các

thống gắn bó với rừng về đời sống dòng suối, hai bên bờ khe và triền

và sản xuất. Tập quán canh tác của núi thấp

người dân chủ yếu là canh tác

Phương thức sản xuất chủ yếu là

nương rẫy, trồng hoa màu, có một

phát, đốt, chọc, trỉa trên các triền

số hộ đã làm lúa nước, nhưng diện

dốc; cuộc sống của họ chủ yếu dựa

tích còn ít, năng suất chưa cao; lao

vào săn bắt, hái lượm, phụ thuộc

động nông nhàn còn khá phổ biến

vào tài nguyên rừng là chính

trên địa bàn; trình độ lao động còn

Hiện nay, sản xuất nông nghiệp chủ

thấp

yếu là làm nương rẫy và ruộng mầu

giáp chân núi đá

242

Thông tin

Người Vân Kiều ở Cổ Tràng

Người Ma Coong ở Cà Ròong 1

Dân số, lao Bản có 76 hộ gia đình, với 277 nhân Bản có 33 hộ gia đình, với 132 nhân

động

khẩu. Tổng số lao động chính 141 khẩu, nam 69 khẩu chiếm 52%, nữ

người, trong đó nam 72 người, nữ 63 khẩu chiếm 48%. Tổng số lao

69 người. Tỷ lệ hộ nghèo là 87%. Cả động 53 người, trong đó nam 28

bản sử dụng họ Hồ làm họ chung người, nữ 25 người. Tỷ lệ hộ nghèo

cho cả nam và nữ

là 97%. Nam giới lấy họ Đinh, phụ

nữ lấy họ Y

Văn hóa,

Theo truyền thống, người Vân Kiều Trong sinh hoạt văn hóa cộng đồng

của người Ma Coong, lễ hội đập

ngoài ra còn thờ các thần linh như trống (toong rịt chi cơ rơ) và lễ tế trâu

tín ngưỡng coi trọng việc thờ cúng tổ tiên,

thần lúa, thần bếp, thần núi, thần

đất, thần sông nước. Người Vân

Kiều nhận thức về thế giới quan

cho rằng vạn vật hữu linh. Vì vậy,

thần lúa, thần sông được sắp xếp

thứ tự để thờ trong nhà và ngoài

rừng với mục đích cầu cho mưa

thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt

(toong la pe chi riếc) là hai sinh hoạt

văn hóa cộng đồng được cho là đặc

trưng, tiêu biểu của người Ma

Coong, vì chúng tập trung trí và lực

của cả cộng đồng, cũng như hội tụ

nhiều giá trị văn hóa thể hiện cốt

cách của người Ma Coong

Quan điểm Trong mấy năm gần đây công tác Trong mỗi bản người Ma Coong

và tập

quản lý bảo vệ rừng đã quan tâm đều có rừng ma để chôn người chết,

quán sử

đúng mực, tình trạng khai thác

rừng thiêng và rừng sản xuất được

dân bản quy định từ trước đến nay,

do chủ đất thay mặt Giàng quản lý.

dụng rừng lâm sản trái phép đã giảm đáng

kể, tuy nhiên tình hình khai thác

săn lùng một số loài cây quý hiếm Người Ma Coong còn quan niệm

có giá trị kinh tế cao vẫn còn xảy ra rằng, bên cạnh các khu rừng ma,

trên địa bàn

rừng thiêng và rừng đầu nguồn là

những nơi có các thần linh hay trú

ngụ và ở đó có các thần Giàng quản

lý. Theo luật tục của người Ma

Coong, những nơi này rất linh

thiêng, nên luôn được bảo vệ

nghiêm ngặt bằng cách cấm chặt

phá và săn bắt tùy tiện, nếu ai vi

phạm, sẽ bị Giàng phạt, làm cho

dân bản mất mùa, dịch bệnh

Hiện nay, trên địa bàn bản Cổ

Tràng, tình trạng phá rừng làm rẫy

mới được chấm dứt, làm rẫy cũ

cũng đã được hạn chế rất nhiều

Diện tích

Tổng diện tích đất lâm nghiệp đã Toàn bản không có diện tích rừng

rừng được giao cho các hộ là 110 ha trên 55 giao khoán bảo vệ hay giao cho cá

giao

hộ. Diện tích nhận khoán khoanh nhân. Diện tích giao rừng cộng

nuôi bảo vệ 118,76 ha

đồng là 85,811 ha, trong đó rừng

giàu 16,435 ha (chiếm 19,2%), rừng

trung bình 11,685 ha (13,6%), rừng

nghèo 4,184 ha (4,9%), rừng phục

hồi 12,878 ha (15%), đất chưa có

rừng 40,629 ha (47%), theo QĐ số

3963/QĐ-UBND ngày 10/09/2014

của UBND huyện Bố Trạch

Diện tích giao rừng cộng đồng là

207,152 ha, trong đó rừng giàu

90,974 ha (chiếm 43,9%), rừng

trung bình 38,152 ha (18,4%), rừng

nghèo 46,804 ha (22,6%), đất chưa

có rừng 31,222 ha (15%), theo QĐ

số 282/QĐ-UBND ngày 13/5/2013

của UBND huyện Quảng Ninh

Nguồn: Số liệu điều tra thực tế, 2014, 2015; Dự án Khu vực Phong Nha - Kẻ Bàng, 2015.

243

Kết quả khảo sát cho thấy, đại đa số người dân nhận thức được

rằng, tài nguyên rừng và các tài nguyên khác lấy từ rừng không phải là

vô tận, đây là những nguồn tài nguyên thiên nhiên vô cùng quý giá và

rất cần thiết đối với đời sống của họ. Tuy nhiên, việc cần phải khai

thác các tài nguyên này là tất yếu và diễn ra hàng ngày, phục vụ cho

đời sống và sản xuất của từng hộ gia đình và cộng đồng, song họ đã

hiểu được rằng, những tài nguyên này không phải là vô tận, vì vậy

phải bảo vệ và sử dụng bền vững các tài nguyên này. Các luật tục của

cộng đồng ở Cổ Tràng và Cà Ròong 1 đã thể hiện được điều đó, vì

trong luật tục của họ có quy định, điều chỉnh các hành vi ứng xử hài

hòa với tài nguyên rừng và không chỉ cho thế hệ hiện tại, mà còn

truyền lại cho các thế hệ mai sau. Do vậy, quản lý và sử dụng bền

vững nguồn tài nguyên rừng là việc giữ gìn, khai thác tài nguyên rừng

không chỉ đáp ứng cho nhu cầu của thế hệ hiện tại, mà còn không để

tổn hại đến việc khai thác, sử dụng những tài nguyên này của thế hệ

tương lai, mà cụ thể là tài nguyên không bị suy giảm do khai thác quá

mức, môi trường không bị ô nhiễm, đời sống xã hội được duy trì và

phát triển.

2.2. Tri thức bản địa trong sử dụng tài nguyên lâm sản ngoài gỗ

ở rừng cộng đồng và các hình thức quản lý và sử dụng tài

nguyên rừng

Qua quá trình sống gắn bó lâu đời với núi rừng, người dân bản địa

đã tích lũy được các kiến thức và kinh nghiệm mưu sinh phong phú,

đa dạng và quý giá. Hệ thống tri thức bản địa của người Vân Kiều tại

bản Cổ Tràng và người Ma Coong tại Cà Ròong 1 liên quan đến tài

nguyên rừng có nhiều dạng, bao gồm: thông tin, kinh nghiệm và kỹ

thuật khai thác, sử dụng, chế biến và các loại công cụ, nguồn nhân lực

về tín ngưỡng, phong tục tập quán, lễ nghi và các giá trị văn hóa...

Trong giới hạn nghiên cứu, chúng tôi tập trung vào các giá trị liên

quan đến sử dụng và quản lý tài nguyên rừng cộng đồng nói riêng.

Nghiên cứu này tập trung vào các giá trị lâm sản ngoài gỗ (LSNG),

coi đó là mấu chốt của sinh kế bền vững và đáp ứng được nhu cầu

thiết yếu trước mắt của cộng đồng.

Qua điều tra cho thấy, khai thác lâm sản để phục vụ cuộc sống là

hoạt động sinh kế rất phổ biến của những cộng đồng sống gần rừng của

người Vân Kiều và Ma Coong. Trên địa bàn nghiên cứu hiện nay, có

khoảng 99% gia đình có khai thác các sản phẩm tự nhiên từ rừng. Các

loại lâm sản được khai thác từ rừng chủ yếu là gỗ, củi, mật ong, mây,

đót, lá nón, rau rừng, động vật rừng..., trong đó, gỗ và động vật rừng

244

được xem là những sản phẩm phi pháp. Mây, lá nón, đót, lá cọ, mật

ong, nấm, cá, ốc, rau rừng... là những lâm sản ngoài gỗ được khai thác

phổ biến, có vai trò rất quan trọng đối với đời sống người dân nơi đây.

Bảng 2. Một số loài lâm sản ngoài gỗ được khai thác,

sử dụng thường xuyên

Đặc điểm

Bộ phận

sử dụng

TT

Tên LSNG

Công dụng, giá trị

của môi trường sống

1

Mây rừng

Bán, dùng đan các đồ

đạc trong gia đình

Thân

Thường mọc ở sườn đồi

và ven khe suối, đất có

độ mùn cao, đất đỏ

bazan...

2

3

4

Lá nón

Cây cọ

Lồ ô

Bán (20.000 - 22.000

đ/kg)

Lá

Mọc dưới tán rừng già,

đất màu đỏ

Ăn, lợp nhà

Quả, lá Mọc ở rừng già hoặc các

rừng trên cao

Làm nhà, hàng rào

Thân

Mọc ở rừng tái sinh, ven

khe suối, đât sau nương

râ

́

̃y

5

6

Măng

Ăn

Thân

Mật

Mọc nhiều ở rừng tái

sinh sau nương rẫy

Mật ong

Ăn, bán (300.000 -

500.000 đ/lít)

Tổ ong thường đóng

trên cây cao rừng tự

nhiên

7

8

Rau dớn

Môn vót

Ăn

Lá

Mọc ở ven suối

Mọc ở ven suối, lòng khe

cạn, nơi ẩm thấp

9

Nấm lim

xanh

Bán (500.000 -

1.000.000 đ/kg)

Thân

Con

Mọc ở thân hoặc rễ mục

cây lim xanh

10 Các loài cá

Ăn

Khe suối trong khu vực

Nguồn: Điều tra khảo sát, 2014, 2015.

Lâm sản ngoài gỗ trong vùng nghiên cứu khá đa dạng và có giá trị

rất lớn đối với các cộng đồng. Kết quả phỏng vấn các nhóm nông dân

tại 2 bản đã phát hiện hơn 10 nhóm loại LSNG, trong đó có một nhóm

là động vật (động vật rừng và cá sông), còn lại một nhóm là thuộc

nhóm thực vật. Công dụng lâm sản ngoài gỗ cũng rất đa dạng, bao

245

gồm dùng để ăn, để làm thuốc, để bán, để làm công cụ lao động, làm

nhà... Điều này cho thấy, vai trò quan trọng của rừng trong đời sống

cộng đồng ở đây: rừng cung cấp một lượng sản phẩm hàng hóa đáng

kể như mật ong, lan rừng, nấm lim, cây thuốc, cá sông, động vật rừng.

Đây là khu vực vùng giáp ranh (bản Cổ Tràng) và nằm sâu trong vùng

lõi (bản Cà Ròong 1) của Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng, do

vậy việc khai thác quá mức và săn bắn trái phép là điều cần quan tâm.

Kết quả phỏng vấn cho thấy, việc khai thác, sử dụng các sản phẩm

từ rừng của đồng bào tại bản Cổ Tràng và Cà Ròong 1 có những nét

giống nhau. Qua kết quả điều tra cho thấy, các sản phẩm khai thác từ

rừng gồm có gỗ làm nhà và đồ gia dụng. Các sản phẩm lâm sản ngoài

gỗ như củi, tre nứa, các loài cây dược liệu, măng, rau dùng hàng ngày

hoặc một số ít được đem bán.

Qua số liệu Bảng 2 cho thấy, một số loại LSNG thường được

người dân cộng đồng 2 bản sử dụng. Tuy nhiên, đây chỉ mới cho thấy

nguồn tài nguyên và tri thức sử dụng của cộng đồng, chủ yếu tập trung

vào các loại rau rừng và các cây lương thực khác. Một số lượng lớn tài

nguyên rừng là động vật không được để cập tới trong kết quả nghiên

cứu này.

Các cộng đồng người dân khu vực nghiên cứu có kiến thức về

phân loại nguồn tài nguyên được khai thác, thể hiện trong cách họ

phân biệt các loại khác nhau thuộc cùng một nhóm lâm sản. Ví dụ,

nhóm cây mây, gồm có mây tắt, mây nước, mây đắng, mây rạ, mây

son, hay nhóm các loài mật ong có các loại mật ong đất, ong vàng,

ong ruồi... Loại kiến thức này có thể sẽ hữu dụng trong công tác chọn

giống và phát triển những LSNG có tiềm năng giá trị kinh tế cao, phục

vụ cho đời sống của người dân và phù hợp với điều kiện lập địa tại

khu vực.

Cách thức khai thác thực vật LSNG của người dân dựa trên sự

hiểu biết về khả năng sinh trưởng và tái sinh của chúng, trong đó đối

với một số loài thể hiện tính chọn lọc và bảo tồn rất rõ. Qua phỏng vấn

các già làng cho biết, cây mây có khả năng tái sinh sau 5 năm, khi

khai thác phải để lại ba lá non để cho cây phát triển tiếp.

Một số kiến thức ở dạng kỹ thuật trong khai thác LSNG, ví dụ

như khai thác mật ong là dạng kiến thức đặc biệt. Trước đây, rừng ở

thôn bản còn nhiều, dân cư còn ít, nên hoạt động lấy mật của người

dân chỉ diễn ra trong khu vực ranh giới của các bản. Hiện nay, họ phải

đi xa hơn vào những khu rừng giáp ranh của VQG hay qua gần biên

giới với nước Lào.

246

Bên cạnh những kiến thức kỹ thuật đặc biệt, cũng có những kiến

thức kỹ thuật mang tính phổ thông như kiến thức xử lý mọt cây giang

và một số loài lâm sản khác thông qua việc đun nấu một số loại lá cây

rừng hay kỹ thuật đơn giản như cách chặt cây, cách lợi dụng dòng chảy

của con suối để vận chuyển củi đốt mà họ thu lượm được từ rừng...

Tập quán khai thác nguồn thuốc của các dân tộc thiểu số thường ít

chú trọng đến tạo nguồn, do đó có hiện tượng khai thác một cách ồ ạt

và không thể kiểm soát được bởi các thành phần kinh tế khác nhau, để

phục vụ nhu cầu dược liệu cho y học cổ truyền trong nước và bán cho

tư thương nước ngoài. Kết quả, nhiều loại dược liệu ngày càng trở nên

khan hiếm, thậm chí không thể khai thác được nữa. Có những cây

thuốc chỉ lấy lá, hoa, quả hay cành để sử dụng làm thuốc, nhưng họ

bứng cả rễ về nên không còn có khả năng tái sinh. Đến nay, rất nhiều

loài cây làm thuốc không còn nữa. Tuy tiềm năng cây cỏ làm thuốc

còn nhiều, nhưng nguồn tri thức sử dụng nó đã bị mai một rất nhiều.

Như vậy, từ cây thuốc đã biến thành cây hoang dại, không rõ công

dụng. Qua điều tra cho thấy, do các ông lang, bà mế và những người

biết sử dụng nó đã qua đời, mà kinh nghiệm của họ không có người

thừa kế và chưa được ai điều tra, nghiên cứu. Việc sử dụng cây rừng

làm thuốc chữa bệnh là một trong vốn tri thức vô cùng quý báu của

người dân, cần phải được tiếp quản, duy trì và phát triển nó.

Bảng 3. Tập quán khai thác cây rau rừng của cộng đồng

khu vực nghiên cứu

Số loài

chủ yếu

Đặc điểm khai thác

Các loài điển hình

Nơi thu hái

Ven khe

suối

5

Môn rừng, rau dớn, rau càng cua, lá lốt, đọt

trơng...

Trên rẫy

7

Rau tàu bay, rau má, lá chua, lá sắn, chuối

rừng, môn rừng, măng rừng

Trong rừng

Măng rừng, đọt cây chim chim, cọ, đoác, lá

bứa, củ mài, sắn dây...

Mùa thu

hái

Quanh năm

Theo mùa

< 1 kg

19

12

15

12

Lá lốt, rau dớn, môn rừng, chuối rừng...

Măng rừng, rau tàu bay, đọt trơng...

Lá lốt, rau rớn...

Lượng thu

hái hàng

ngày

1 - 2 kg

Chuối rừng, rau tàu bay, rau má, đọt chân

chim, đoác...

> 2 kg

5

Măng rừng, môn rừng...

Nguồn: Số liệu điều tra, 2014.

247

Qua kết quả điều tra khảo sát cho thấy, các sản phẩm được người

dân thu hái bao gồm các loại rau, củ làm thức ăn; củi đun và một số loại

cây, củ làm thuốc chữa bệnh. Đặc biệt, trong những năm gần đây, người

dân địa phương đổ xô đi khai thác rễ cây mật nhân, sa nhân, hoàng

đằng, tràm (để cất tinh dầu)... để bán cho các thương lái với số lượng rất

lớn. Việc người dân chạy theo lợi nhuận, khai thác quá mức và phát đốt

thực bì để trồng rừng kinh tế làm cho nguồn tài nguyên này gần như cạn

kiệt. Hiện nay, để thu hái được các sản phẩm này, người dân phải đi xa

trong rừng sâu, số lượng thu gom được cũng ngày càng ít đi. Để từng

bước xã hội hóa nghề rừng, phủ xanh đất trống, đồi trọc, bảo vệ môi

trường và ngăn chặn nạn phá rừng, chính quyền địa phương đã từng

bước rà soát, bóc tách, chuyển giao lại đất cho cộng đồng người dân ở

các bản làng để sản xuất, ổn định cuộc sống lâu dài.

Hình 2. Ý thức về bảo tồn trong khai thác sử dụng tài nguyên rừng

tại khu vực nghiên cứu

Nguồn: Số liệu điều tra, 2014.

Qua Hình 2 cho thấy, tại các khu vực nghiên cứu, ý thức về bảo

tồn tài nguyên chưa cao, người dân thu hái theo nhu cầu sử dụng của

gia đình và thị trường chiếm trên 65% các hộ gia đình được hỏi (tại

bản Cà Ròong 1) và 75% (tại bản Cổ Tràng). Điều này có thể được

giải thích là vì điều kiện sống còn quá khó khăn, người dân chỉ tập

trung vào cái ăn trước mắt và đặc biệt dễ bị tư thương lợi dụng. Tỷ lệ

các hộ gia đình có thu hái hạn chế, tiết kiệm chiếm từ 5% (tại Cổ

Tràng) và 15% (tại Cà Ròong 1). Một số hộ gia đình (5%) tại bản Cổ

Tràng qua phỏng vấn cho thấy, đã có ý thức đem một số loài cây về

gây trồng và sử dụng trong gia đình.

Thảo luận: Cộng đồng người Vân Kiều (Cổ Tràng) và Ma Coong

(Cà Ròong 1) trước đây có lối canh tác du canh. Vì vậy, họ có nhiều

248

kinh nghiệm và tri thức về canh tác, sử dụng đất và rừng. Tuy nhiên,

với nền kinh tế tự cung tự cấp là chủ yếu, nên canh tác nương rẫy và

khai thác nguồn lợi tự nhiên từ rừng vẫn là thu nhập chính, nên h ạt

động săn bắt, hái lượm vẫn còn giữ một vai trò quan trọng trong đời

sống của họ. Các sản phẩm được người dân thu hái bao gồm các loại

rau, củ làm thức ăn, củi đun và một số loại cây, củ làm thuốc chữa

bệnh. Phần lớn hoạt động khai thác, sử dụng tài nguyên rừng của họ

còn thiếu bền vững. Cộng đồng ở đây chưa chú trọng lắm tới vấn đề

bảo tồn và sử dụng tài nguyên lâu dài. Việc trồng rừng và phát triển

rừng chưa thực sự được quan tâm. Vấn đề quản lý rừng theo truyền

thống cần được quan tâm và có những tiếp cận điều chỉnh hợp lý để phù

hợp với cộng đồng.

2.3. Lồng ghép tri thức bản địa vào quá trình bảo tồn tài nguyên

thông qua trao quyền cho các cộng đồng

UBND HUYỆN

UBND XÃ

BQL RỪNG CỘNG

ĐỒNG THÔN/BẢN

TỔ BẢO VỆ RỪNG

THÀNH VIÊN TRONG CỘNG ĐỒNG

Hình 3. Sơ đồ quản lý rừng cộng đồng tại các địa điểm nghiên cứu

Nguồn: Trần Trung Thành và cs., 2016.

Rừng và cuộc sống của người dân sống gần rừng có mối quan hệ

tương tác với nhau. Rừng được xem như là nguồn sinh kế của cộng

đồng cũng như người dân địa phương, nó cung cấp các lâm sản và

dịch vụ phục vụ cho đời sống của họ. Người dân khai thác và sử dụng

các lâm sản đã gây ra những tác động xấu đến sự phát triển của rừng.

249

Việc khai thác vượt quá khả năng hồi phục của rừng, dẫn đến suy

giảm tài nguyên rừng, gây ảnh hưởng tiêu cực đến sinh kế của người

dân. Để tìm ra những giải pháp thích hợp nhằm cải thiện công tác

quản lý rừng và tiến đến mục tiêu quản lý rừng bền vững, cần phải

nghiên cứu mối quan hệ phụ thuộc giữa sinh kế của người dân địa

phương với tài nguyên rừng, trong đó ý thức của người dân đối với tài

nguyên rừng được xem là vấn đề đầu tiên.

Qua sơ đồ quản lý rừng cộng đồng tại khu vực nghiên cứu nhận

thấy rằng, các nhóm đối tượng có liên quan mật thiết tới tiến trình

cũng như kết quả của quản lý rừng, đó là nhóm hỗ trợ từ các chương

trình dự án lâm nghiệp trên địa bàn tỉnh. Bên cạnh đó, lực lượng kiểm

lâm, biên phòng thường xuyên hỗ trợ và hướng dẫn cộng đồng trong

việc quản lý, bảo vệ rừng, cũng như thực hiện các nghĩa vụ khác của

chủ rừng. Các ảnh hưởng của các bên liên quan đều góp phần tác động

tới công tác quản lý, bảo vệ rừng nói chung và quá trình ra quyết định

trong khai thác sử dụng rừng nói riêng. Tuy nhiên, các tác động của

yếu tố bên ngoài chủ yếu là hướng đến mục đích bảo tồn và quản lý

bền vững tài nguyên, mà ít quan tâm tới các tác động cũng như hiệu

quả của việc sử dụng tri thức bản địa trong đảm bảo đời sống cộng

đồng và cải thiện sinh kế. Người dân ít có cơ hội được tiếp cận tài

nguyên theo các phương thức truyền thống, mà chủ yếu phải theo các

quy định của pháp luật (Trần Trung Thành và cs., 2016). Chính vì

vậy, hướng tiếp cận bảo tồn tài nguyên bằng các tri thức bản địa thông

qua trao quyền cho cộng đồng được giao rừng là một hướng phát triển

mới, phù hợp trong bối cảnh hiện nay tại khu vực nghiên cứu.

Thảo luận: Hiện nay, nền lâm nghiệp truyền thống đang dần

được thay thế bằng các tiếp cận lâm nghiệp cộng đồng theo chủ

trương xã hội hóa nghề rừng. Tuy nhiên, quá trình này vẫn có nhiều

điểm bất cập, như người dân được nhận rừng, nhưng các quyền về

khai thác còn nhiều hạn chế. Qua các kết quả khảo sát nhận thấy rằng,

những kiến thức, kinh nghiệm của cộng đồng địa phương thường được

các nhà nghiên cứu quan tâm, trong khi đó các cơ quan quản lý Nhà

nước lại chưa có một chính sách cụ thể nào để có thể áp dụng các kiến

thức này vào các tiến trình thực hiện giao đất, giao rừng và quản lý

rừng cộng đồng. Vai trò của tri thức bản địa trong quản lý sử dụng tài

nguyên rừng tại các địa điểm nghiên cứu có vai trò to lớn trong đời

sống của người dân. Tiếp cận bảo tồn tài nguyên rừng thông qua tri

thức bản địa bằng cách trao quyền cho người dân là một hướng tiếp

cận có thể đáp ứng được các vấn đề cốt lõi, như bảo tồn được các giá

trị bản sắc văn hóa dân tộc, bảo tồn được hệ sinh thái nông - lâm

nghiệp truyền thống và giữ gìn được nguồn gen của cây bản địa.

250

2.3. Một số giải pháp

2.3.1. Giải pháp về phát triển sinh kế địa phương

- Hỗ trợ vốn để phát triển các cây trồng, vật nuôi có hiệu quả kinh

tế cao. Bên cạnh đó, cần chú trọng đến việc chế biến và tiêu thụ các

sản phẩm nông lâm nghiệp. Phát triển một số ngành nghề có tiềm

năng ở địa phương, như: gây trồng và chế biến dược liệu...

- Khôi phục và phát triển nghề thủ công, tạo thêm nguồn thu nhập

cho người dân từ các sản phẩm văn hóa truyền thống của họ.

2.3.2. Giải pháp về xã hội

- Tuyên truyền giáo dục để nâng cao nhận thức về giá trị kinh tế,

sinh thái và xã hội của rừng, động viên khích lệ người dân tham gia

quản lý, bảo vệ rừng, ngăn chặn triệt để việc khai thác rừng trái phép,

tranh thủ người có uy tín trên từng bản để tuyên truyền vận động có

hiệu quả.

- Khuyến khích và phát huy cơ chế quản lý tại bản, xây dựng

hương ước thôn bản và lưu giữ thành văn bản.

2.3.3. Giải pháp về bảo tồn và phát triển vốn tri thức bản địa

- Quy hoạch sử dụng đất ổn định, kết hợp với giao đất, giao rừng

sẽ làm cho mọi diện tích đất lâm nghiệp đều có chủ. Đây là cơ sở pháp

lý quan trọng cho cộng đồng tham gia bảo vệ và phát triển rừng. Quy

hoạch các vùng đất dành cho việc bảo tồn có khai thác được xem là

giải pháp quan trọng để giải quyết những mâu thuẫn trong quản lý và

phát triển rừng. Hiện nay, Thông tư số 21/2016/TT-BNNPTNT ngày

28/6/2016 quy định về khai thác chính và tận dụng, tận thu gỗ lâm sản

đã được ban hành, các cơ quan chức năng cần có kế hoạch hỗ trợ cộng

đồng trong việc sử dụng rừng theo quy định mới.

- Xây dựng các hương ước về quản lý, bảo vệ rừng trong cộng

đồng và đưa vào áp dụng thực tiễn. Quản lý và sử dụng tài nguyên

rừng bền vững không thể tách rời người dân, tách rời cộng đồng dân

cư sống gần rừng. Vì vậy, việc tăng cường sự tham gia của nguời dân

trong xây dựng kế hoạch, quy hoạch sử dụng đất đai, bảo vệ các

nguồn lợi của rừng... là hết sức cần thiết.

- Phổ biến kinh nghiệm sử dụng cây thuốc trong cộng đồng để họ

được biết, cần hỗ trợ vốn cho một số người có hiểu biết về cây thuốc

251

để họ mang những loài cây này về trồng ở vườn nhà, từ đó dễ dàng

truyền kinh nghiệm này lại cho thế hệ sau, vừa duy trì được loài cây

này, vì các cây thuốc trên địa bàn có xu hướng bị khai thác kiệt quệ,

dẫn đến tuyệt chủng.

KẾT LUẬN

Qua kết quả nghiên cứu về vấn đề quản lý, bảo vệ rừng cộng đồng

thông qua tri thức bản địa tại các bản Cổ Tràng và Cà Ròong 1 cho thấy:

1. Người dân nhận thức được rằng, tài nguyên rừng và các tài

nguyên khác lấy từ rừng không phải là vô tận, đây là những nguồn tài

nguyên thiên nhiên vô cùng quý giá và rất cần thiết đối với đời sống

của họ. Tuy nhiên, việc cần phải khai thác các tài nguyên này là tất

yếu và diễn ra hàng ngày để phục vụ cho đời sống và sản xuất của

từng hộ gia đình và cộng đồng.

2. Cộng đồng người Vân Kiều (Cổ Tràng) và Ma Coong (Cà

Ròong 1), với nền kinh tế tự cung tự cấp là chủ yếu, nên canh tác

nương rẫy và khai thác nguồn lợi tự nhiên từ rừng vẫn là nguồn thu

nhập chính, cho nên h ạt động săn bắt, hái lượm vẫn còn giữ một vai

trò quan trọng trong đời sống của họ. Các sản phẩm được người dân

thu hái bao gồm các loại rau, củ làm thức ăn, củi đun và một số loại

cây, củ làm thuốc chữa bệnh. Phần lớn hoạt động khai thác, sử dụng

tài nguyên rừng của họ còn thiếu bền vững. Cộng đồng ở đây chưa

chú trọng lắm tới vấn đề bảo tồn và sử dụng tài nguyên lâu dài. Việc

trồng rừng và phát triển rừng chưa thực sự được quan tâm.

3. Vai trò của tri thức bản địa trong quản lý, sử dụng tài nguyên

rừng tại các địa điểm nghiên cứu có vai trò to lớn trong đời sống của

người dân. Tiếp cận bảo tồn tài nguyên rừng thông qua tri thức bản địa

bằng cách trao quyền cho người dân là một hướng tiếp cận có thể đáp

ứng được các vấn đề cốt lõi, như bảo tồn được các giá trị bản sắc văn

hóa dân tộc, bảo tồn được hệ sinh thái nông - lâm nghiệp truyền thống

và giữ gìn được nguồn gen của cây bản địa.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Dự án Khu vực Phong Nha - Kẻ Bàng, 2013. Báo cáo quy hoạch tổng

thể phát triển kinh tế - xã hội vùng đệm Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ

Bàng theo hướng bền vững đến năm 2020 và tầm nhìn đến năm 2030.

Quảng Bình.

252

2. Trần Trung Thành, Hồ Đắc Thái Hoàng và Dương Viết Tình, 2016.

Hiện trạng và những giải pháp nhằm phát triển bền vững rừng cộng

đồng tại tỉnh Quảng Bình. Tạp chí Nông nghiệp và Phát triển Nông

thôn, Số chuyên đề kết quả nghiên cứu khoa học của Dự án

PEES/REED tập trung vào con người, Số tháng 5: tr. 31-38.

Abstract

In Quang Binh province, forest and forest land was allocated to 38

communities in 8 communes of 4 districts with the total area of 9,071 ha,

including: 7,827 ha forest land and 1,242 ha non - forest land. Forest

management carried out by communities is mainly based on traditional

methods. At present, there are a lot of difficulties in forest protection and

management. In the past, forest protection and management was practiced

based on experience, traditional custom and village regulations. Up to date,

with the support from projects and non - governmental organizations,

communities are allocated with forest and forest land for long - term

management and using according to legal regulations. However, little

attention is paid to indigenous knowledge in natural resource management

during the process of decision making; experience of forest resource using,

exploitation and management is limited and changed by various factors.

Application of forest management methods based on conservation and

empowerment to people is a direction that can meet the problem.

253