Bài giảng Xã hội học đại cương - Bài 2: Các khái niệm cơ bản trong nghiên cứu xã hội học - Lê Ngọc Thông
XÃ HỘI HỌC ĐẠI CƯƠNG
Giảng viên: TS. Lê Ngọc Thông
BÀI 2
CÁC KHÁI NIỆM CƠ BẢN TRONG
NGHIÊN CỨU XÃ HỘI HỌC
Giảng viên: TS. Lê Ngọc Thông
2
v1.0014104216
MỤC TIÊU BÀI HỌC
Cung cấp cho người học các kiến thức về nội hàm và ngoại diên của các khái
niệm cơ bản trong nghiên cứu xã hội học.
Rèn luyện các kỹ năng vận dụng các khái niệm trên trong cuộc sống.
3
v1.0014104216
CÁC KIẾN THỨC CẦN CÓ
Người học cần được trang bị trước một số các
kiến thức cơ bản từ các môn học:
• Triết học;
• Tâm lý học;
• Sử học.
4
v1.0014104216
HƯỚNG DẪN HỌC
• Xem bài giảng đầy đủ và tóm tắt những nội dung
chính của từng bài.
• Tích cực thảo luận trên diễn đàn và đặt câu hỏi ngay
nếu có thắc mắc.
• Làm các bài tập và luyện thi trắc nghiệm theo yêu cầu
từng bài.
5
v1.0014104216
CẤU TRÚC NỘI DUNG
2.1. Cơ cấu xã hội
2.2. Thiết chế xã hội
2.5. Trật tự xã hội
2.3. Địa vị xã hội
2.4. Quyền lực
xã hội
2.6. Lệch lạc xã hội
2.7. Kiểm soát
xã hội
2.8. Bất bình đẳng
xã hội
2.9. Phân tầng xã hội
2.12. Tương tác
xã hội
2.11. Quan hệ
xã hội
2.10. Biến đổi xã hội
2.13. Xã hội hóa
2.15. Vị trí và vai trò
xã hội
2.14. Xã hội
6
v1.0014104216
2.1. CƠ CẤU XÃ HỘI
2.1.1. Khái niệm về
cơ cấu xã hội
2.1.2. Các loại hình
cơ cấu xã hội
căn bản
2.1.3. Mối quan hệ
giữa các cơ cấu
xã hội
7
v1.0014104216
2.1.1. KHÁI NIỆM VỀ CƠ CẤU XÃ HỘI
• Cơ cấu xã hội là sự sắp đặt các thành phần hoặc các đơn vị xã hội có mối quan hệ
lẫn nhau theo một trật tự nào đó hình thành một hệ thống.
• Lưu ý:
Xã hội là một hệ thống tổ chức đa dạng, phức tạp của các mối liên hệ cá nhân và
các tổ chức xã hội. Trong đó quan hệ xã hội là hình thức vận động của cơ cấu
xã hội, cơ cấu xã hội là nội dung và cơ sở của sự tồn tại và phát triển của quan hệ
xã hội.
8
v1.0014104216
2.1.2. CÁC LOẠI HÌNH CƠ CẤU XÃ HỘI CĂN BẢN
Các loại cơ cấu
Cơ cấu xã hội -
giai cấp
Cơ cấu xã hội -
dân tộc, sắc tộc
Cơ cấu xã hội –
dân số
Cơ cấu xã hội - nghề
nghiệp
Tổng thể các
giai cấp trong xã
hội và mối liên
hệ giữa các giai
cấp với nhau.
Tổng thể những Sự phân chia xã • Sự phân công lao
mối liên hệ giữa hội thành các tập
các dân tộc, đoàn người theo
sắc tộc trong xã các đặc trưng về
động xã hội, là sự
chuyên môn hoá
theo ngành của các
tập đoàn xã hội;
hội.
lứa tuổi, giới tính,
cùng với mối liên
hệ giữa các tập
đoàn đó.
• Cơ cấu giai cấp -
chiều ngang;
• Cơ cấu nghề nghiệp
chiều dọc.
9
v1.0014104216
2.1.3. MỐI QUAN HỆ GIỮA CÁC CƠ CẤU XÃ HỘI
Cơ cấu nghề
nghiệp xã hội
Cơ cấu xã hội -
giai cấp
Cơ cấu xã hội
dân số
10
v1.0014104216
2.2. THIẾT CHẾ XÃ HỘI
• Khái niệm: Thiết chế xã hội là một hệ thống xã hội phức tạp của các chuẩn mực và
các vai trò xã hội, gắn bó qua lại với nhau, được tạo ra và hoạt động để thoã mãn
những nhu cầu và thực hiện các chức năng xã hội quan trọng.
Thiết chế xã hội là nhân tố cần thiết để ổn định xã hội.
• Chức năng của thiết chế xã hội
Điều tiết các quan hệ xã hội;
Kiểm soát xã hội.
Tính giai cấp
Đặc trưng cơ bản
Là một hệ thống xã hội có
tổ chức
Tính hai mặt của
thiết chế xã hội
Cách thức, hình thái,
quy tắc của tổ chức xã hội
11
v1.0014104216
2.2. THIẾT CHẾ XÃ HỘI (tiếp theo)
Các loại thiết chế xã hội cơ bản
Thiết chế gia đình
Thiết chế kinh tế
Thiết chế giáo dục
Thiết chế tôn
giáo
Nhóm xã hội cùng Là thiết chế xã hội Thế
hệ
trước Tôn giáo là hệ
cư trú, cùng hợp tác tái liên quan tới sự truyền lại cho thế thống niềm tin về
sản xuất; gồm người lớn quản lý sản xuất và hệ sau những kiến vị trí cá nhân trên
của cả hai giới, có ít nhất phân
Khái hai người trong số họ có phẩm.
niệm quan hệ tình dục được
mọi người chấp nhận, họ
có một hoặc nhiều con
cái do sinh hoặc nhận
nuôi.
phối
sản thức
và
kinh thế giới, nó tạo ra
nghiệm xã hội, và một trật tự cho thế
thế hệ sau đã lĩnh giới đó và một lý
hội và phát huy do cho sự tồn tại
những kinh nghiệm của nó.
xã hội đó.
• Sinh sản;
• Tổ chức sản xuất • Cung cấp tri thức • Lễ nghi;
và hình thành
nhân cách con
người;
• Kinh tế;
• Kiểm soát, điều
hoà các mối quan
hệ với tư liệu sản
• Giáo lý;
• Xã hội hoá trẻ em;
• Tổ chức thế
giới;
Chứ
c
năng
• Thỏa mãn nhu cầu tình
cảm.
xuất; trong tổ • Kinh tế, sản
• Sự điều tiết và
kiểm soát của
tôn giáo.
chức, quản lý sản
xuất;trong phân
phối lợi ích.
xuất;
• Tư tưởng.
12
v1.0014104216
2.3. ĐỊA VỊ XÃ HỘI
• Khái niệm: Một chỉ số tổng quát xác định vị trí của một nhóm xã hội và các thành
viên trong hệ thống các mối quan hệ xã hội. Có thể hiểu địa vị xã hội là vị trí của con
người trong thứ bậc xã hội cùng với những nghĩa vụ và quyền lợi của họ.
• Cấu trúc: Các vị thế xã hội, được xác định trên cơ sở những chỉ số giới, tuổi,
học vấn, nghề, quốc tịch… và qua sự đánh giá về các vị thế thể hiện qua uy tín,
tính vượt trội, tính trật tự, sự sắp xếp, sự phụ thuộc của chúng. Nó bao gồm cả các
nhân tố điều chỉnh như chuẩn mực xã hội, tình cảm xã hội, khuôn mẫu tác phong.
• Vai trò của địa vị xã hội
Tạo ra sự sắp xếp trật tự và hoạt động ăn khớp cho các quan hệ, hành vi của các
thành viên trong một nhóm.
• Nguồn gốc của địa vị xã hội
Yếu tố khách quan (tuổi tác, nghề nghiệp, đẳng cấp, dòng dõi…);
Yếu tố chủ quan (năng lực cá nhân, tài sản…).
13
v1.0014104216
2.4. QUYỀN LỰC XÃ HỘI
• Khái niệm
Là năng lực được một người hay một nhóm người sử dụng để buộc những
người khác có một hành vi nhất định;
Bản chất: Một dạng quan hệ xã hội, quan hệ thống trị - phục tùng;
Chủ thể và khách thể: Cá nhân, nhóm xã hội hay cộng đồng…
• Nguồn gốc
Quan hệ trong sở hữu tư liệu sản xuất (Marx);
Dòng dõi, học vấn, tôn giáo, uy tín (Weber);
Các vị thế của một cấu trúc xã hội (Parson)…
• Các loại
Quyền lực tuyệt đối;
Quyền lực quân chủ;
Quyền lực thiểu số;
Quyền lực dân chủ.
• Phương tiện
Đường lối, chính sách, quy chế pháp lý;
Văn bản hành chính và các cơ quan hành pháp.
14
v1.0014104216
2.5. TRẬT TỰ XÃ HỘI
• Khái niệm: Biểu hiện tính tổ chức của đời sống xã hội, tính ngăn nắp của các
hành động hay hệ thống xã hội.
• Đặc điểm
Tính chủ động;
Tính bền vững.
• Vai trò
Hành vi thống nhất ở mọi người;
Điều kiện để liên kết xã hội.
• Nguyên nhân: Tất yếu cần thiết cho sự tồn tại, phát triển xã hội.
15
v1.0014104216
2.6. LỆCH LẠC XÃ HỘI
• Khái niệm: Các dạng vi phạm khác nhau trong hệ thống các giá trị, chuẩn mực xã
hội.
• Đặc điểm
Tồn tại trong phán xét của người khác;
Tính chất tương đối;
Có thể dẫn tới phạm tội.
• Vai trò: Gợi ý đánh giá các chuẩn mực, giá trị xã hội.
• Nguyên nhân
Sự trống rỗng và thiếu hụt về chuẩn mực giá trị;
Mức độ tác động thấp của các chuẩn mực xã hội lên các cá nhân;
Mâu thuẫn giữa các chuẩn mực.
16
v1.0014104216
2.7. KIỂM SOÁT XÃ HỘI
• Khái niệm: Cơ chế tự điều chính hành vi con người trong các hệ thống xã hội
(tập đoàn, nhóm, tập thể, tổ chức) và trong toàn xã hội thông qua chuẩn mực,
đạo đức, pháp luật, hành chính…
• Chức năng
Điều kiện duy trì ổn định xã hội;
Có ý nghĩa lớn đối với các quy tắc xã hội.
• Cơ chế kiểm soát
Nguyên tắc phản hồi;
Tái sản xuất các quy tắc, chuẩn mực mới.
17
v1.0014104216
2.8. BẤT BÌNH ĐẲNG XÃ HỘI
• Khái niệm: Chỉ sự không ngang bằng nhau của các thành viên trong xã hội về địa vị
xã hội, về việc thoả mãn các giá trị vật chất, tinh thần của họ.
• Nguồn gốc
Nhóm người có quyền lực kiểm soát và chi phối nhóm người khác;
Nhóm có đặc quyền có được những thuận lợi cơ bản mà những người khác
không có;
Chế độ chiếm hữu tư nhân về tư liệu sản xuất (K. Marx);
Yếu tố khác: Sắc đẹp, cơ may,…
• Căn cứ
Về kinh tế;
Về địa vị chính trị;
Về địa vị xã hội.
18
v1.0014104216
2.9. PHÂN TẦNG XÃ HỘI
• Khái niệm: Biểu thị những khác biệt cơ bản về xã hội và sự không ngang nhau
(BBĐ) thuộc về những nhóm, giai cấp, tầng lớp, xã hội bởi địa vị của họ trong hệ
thống thứ bậc xã hội.
• Nguồn gốc
Chế độ tư hữu;
Sự hình thành và xung đột giai cấp;
Sự phân công lao động.
• Căn cứ
Theo địa vị kinh tế;
Theo địa vị chính trị;
Theo địa vị xã hội.
19
v1.0014104216
2.10. BIẾN ĐỔI XÃ HỘI
Những sắc thái
• Thời gian;
• Khung cảnh
cụ thể, nhân
bản.
• Dân số;
Sự thay đổi so với
một tình trạng xã hội
hoặc một nếp sống
có trước.
• Đô thị hoá;
• Công nghệ;
• Các nhân tố
ngoài xã hội.
Khuynh hướng
• Không hoạch định;
• Có hoạch định.
Bản chất
Biểu hiện
Yếu tố tác động
20
v1.0014104216
Tải về để xem bản đầy đủ
30 trang
85360
Free
Bạn đang xem 20 trang mẫu của tài liệu "Bài giảng Xã hội học đại cương - Bài 2: Các khái niệm cơ bản trong nghiên cứu xã hội học - Lê Ngọc Thông", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- bai_giang_xa_hoi_hoc_dai_cuong_bai_2_cac_khai_niem_co_ban_tr.pdf
