Motif nghệ thuật trong tác phẩm của James Joyce và Franz Kafka
Tạp chí Khoa học – Trường Đại học Phú Yên, Số 28 (2021), 1-7
1
MOTIF NGHỆ THUẬT TRONG TÁC PHẨM
CỦA JAMES JOYCE VÀ FRANZ KAFKA
Lê Minh Kha1,*, Nguyễn Hữu Tình2
1Trường Đại học Quy Nhơn
2NCS Học viện Khoa học xã hội
Ngày nhận bài: 25/08/2021; Ngày nhận đăng: 30/09/2021
Tóm tắt
Bài viết bàn về những vấn đề cơ bản liên quan đến motif nghệ thuật trong tác phẩm của
hai nhà văn lớn của phương Tây thế kỷ XX: James Joyce (1882-1941) và Franz Kafka (1883-
1924). Qua sự so sánh những tương đồng và dị biệt trên phương diện motif nghệ thuật, đặc biệt
là dạng motif huyền thoại và phi lý trong sáng tác của họ, bài viết làm nổi bật những đặc sắc
trong tư duy nghệ thuật của mỗi tác giả, đồng thời, chỉ ra những đóng góp của họ đối với tư duy
nghệ thuật hiện đại.
Từ khóa: James Joyce, Franz Kafka, motif nghệ thuật, motif huyền thoại, các motif phi lý
Trước hết, có thể thấy rằng, nghiên
cứu và giảng dạy văn học từ góc độ motif –
nhất là những motif bắt nguồn từ thẳm sâu
tâm thức nhân loại – là hướng tiếp cận đã
có từ lâu. Theo nhiều nhà nghiên cứu, motif
được nhìn nhận là một phạm trù của nghiên
cứu văn học kể từ đầu thế kỷ thứ XX, nhất
là trong những công trình mang tính khai
phá của A.N.Veselovski và V.Ja.Propp –
những học giả đã khảo sát motif như những
yếu tố không thể phân chia nhỏ hơn của
văn bản, ngôn bản; đó là những sự vật, hình
ảnh, là đơn vị nhỏ nhất của cốt truyện dân
gian (chiếc gương thần, hình tượng người
vợ ngốc, trận chiến bố với con, rắn đánh
cắp công chúa). Khởi nguồn từ việc nghiên
cứu các loại hình truyện cổ dân gian, motif
dần trở thành một hướng tiếp cận trong việc
nghiên cứu các tác phẩm văn học viết. Nhất
là trong bối cảnh văn học phương Tây từ
đầu thế kỷ XX trở đi, các motif huyền thoại
đánh dấu sự trở lại và phát sáng của những
huyền thoại xưa trong một cảm quan mới,
một dáng vẻ mới, với những tác phẩm của
các nhà văn thuộc chủ nghĩa hiện đại như
James Joyce (1882 – 1941) và Franz Kafka
1. Đặt vấn đề
Tiếp nhận và giảng dạy văn học
nước ngoài ở Việt Nam đã có một lịch sử
dài lâu với nhiều giai đoạn, đặc điểm và
thành tựu. Với riêng nền văn học phương
Tây, quá trình ấy là một bức tranh đa sắc
màu, với nhiều quan điểm, đường hướng
tiếp cận, mở ra hành trình vô tận của những
giao lưu, gặp gỡ và tiếp biến văn hóa – văn
học. Trong số những đường hướng đó, nổi
lên hướng tiếp cận từ phương diện motif
nghệ thuật, như một thành tố có khả năng
mở ra những trường liên tưởng, những khả
thể tiếp nhận và giảng dạy giàu tiềm năng.
Ở đây, chúng tôi hiểu motif là những thành
tố nghệ thuật được hình thành ổn định và
được sử dụng nhiều lần trong sáng tác văn
học nghệ thuật. Từ việc khảo sát motif nghệ
thuật trong sáng tác của nhà văn phương
Tây, người dạy và người học có thể mở ra
những chân trời vô tận của thế giới nghệ
thuật mang màu sắc “xứ lạ phương xa”,
cảm nghiệm những cái hay, cái đẹp trong
những sáng tác của các bậc thầy văn học.
__________________________
* Email: [email protected]
2
Journal of Science – Phu Yen University, No.28 (2021), 1-7
(1883 – 1924). James Joyce là nhà văn lớn
của Ireland, bậc thầy của kỹ thuật “dòng ý
thức”, còn Franz Kafka là nhà văn Tiệp viết
văn bằng tiếng Đức, một trong những tác
giả nổi bật của dòng Văn học phi lý. Mỗi
người một phong cách, một dáng vẻ trong
hành trình nhận thức và biểu hiện thực tại,
trong đó, có việc sử dụng một cách sáng tạo
các motif nghệ thuật. Trong bài báo này,
chúng tôi chủ yếu khảo sát các motif nghệ
thuật mang màu sắc huyền thoại và phi lý
thông qua một số tiểu thuyết và truyện ngắn
tiêu biểu của James Joyce và Franz Kafka.
2. Nội dung
2.1. James Joyce và motif huyền thoại
James Joyce, được xem là người mở
đầu cho lối viết huyền thoại của văn học
phương Tây hiện đại với nghệ thuật sử
dụng các motif – điển mẫu huyền thoại vẽ
nên một thế giới mơ hồ, trộn lẫn giữa hư và
thực. Điển mẫu huyền thoại trong sáng tác
của ông đã tạo nên mối liên kết mật thiết
giữa huyền thoại và tiểu thuyết hiện đại.
Trong Chân dung người nghệ sĩ thời trẻ và
Ulysses, James Joyce “đã cho thấy sự kết
nối giữa một thể loại truyện cổ huyền thoại
và tiểu thuyết hiện đại thế kỉ XX” (J.Joyce,
2001, tr.12). Sử dụng điển mẫu huyền
thoại, lấy tên tiểu thuyết trùng tên với nhân
vật anh hùng trong huyền thoại là một cách
mà nhà văn cho tiểu thuyết trở về với
huyền thoại. Tiêu đề Ulysses của Joyce là
một tiêu đề mang tính biểu tượng cao.
Ulysses là tên nhân vật anh hùng trong
Odyssey, nhưng ở tiểu thuyết của Joyce,
người đọc không thấy một ai là Ulysses.
Cái tên Ulysses gợi dẫn người đọc trở về
với Odyssey. Do thủ pháp liên văn bản mà
nhà văn cho chúng ta thấy một Ulysses thời
hiện đại giữa lòng Dublin là Bloom. Bloom
mang trên mình nhiều điển mẫu vẫn lang
thang giữa thành phố Dublin hiện đại. Theo
dõi bước chân của Bloom đến nơi này nơi
khác ở Dublin trong ngày 16.VI.1904,
chúng ta liên tưởng đến hang động của
nàng tiên Calypso, thành phố Ithaka... Việc
liên tưởng đó là do người đọc chúng ta
nhận ra thôi chứ hành trạng của nhân vật
vẫn đang diễn ra trong một xã hội hiện đại.
Nói một cách khác là môtíp huyền thoại
trong tiểu thuyết gợi độc giả liên tưởng đến
huyền thoại, còn nội dung và nhân vật sự
kiện đều hướng đến con người đang sống ở
thế giới hiện đại.
Sau Joyce, nhiều nhà văn khác cũng đã
tiếp nối con đường này để mở rộng biên
giới tiểu thuyết. Điều đó cho thấy văn học
hiện đại và hậu hiện đại không chỉ tiếp nối
văn học thời Phục hưng thể hiện sự tái sinh
của lòng đam mê văn chương nghệ thuật,
phản ứng lại với những luật lệ hà khắc, với
lối sống gò bó mất tự do về phương diện
tinh thần của con người trong "đêm trường
Trung Cổ" mà nó còn thúc đẩy hoạt động
sáng tác của các nhà văn phát triển theo
nhiều hướng khác nhau trên cơ sở khai thác
triệt để những giá trị của văn học Hy Lạp
cổ đại. Các tiểu thuyết gia hiện đại và hậu
hiện đại đã phát triển một trong những đặc
tính của văn học là tính đa chiều đa diện,
mơ hồ lấp lửng trên cả hai phương diện nội
dung và hình thức. Các tác giả không chỉ
hướng đến xóa nhòa lằn ranh giữa các thể
loại, hòa trộn các thể loại vào nhau tạo nên
những cái nhìn mới, ấn tượng mới mà còn
sử dụng huyền thoại xưa như là chất liệu để
kiến tạo nên những tiểu thuyết hiện đại
mang màu sắc huyền thoại. Màu sắc huyền
thoại trong tiểu thuyết gắn liền với những
motif, những điển mẫu huyền thoại.
Bản chất của huyền là kì ảo, là hư
tưởng, là mơ, nên huyền thoại chính là mơ,
là mộng dù rằng cái mộng, cái mơ ấy xuất
phát từ cái thực của đời sống. Cuộc sống
thực có quá nhiều điều không thể giải thích,
không thể lý giải, nên con người cần đến
Tạp chí Khoa học – Trường Đại học Phú Yên, Số 28 (2021), 1-7
3
mơ, cần đến huyền thoại. Chính vì điều đó
mà James Joyce đã chọn điển mẫu huyền
thoại làm nơi để khai thác cõi người bởi
điển mẫu huyền thoại chính là con đường
của giấc mơ.
Nhìn từ Chân dung người nghệ sĩ thời
trẻ và Ulysses, thủ pháp điển mẫu của
James Joyce đã mở ra một thế giới tiểu
thuyết với những cách tân không ngừng.
Điển mẫu thúc đẩy các tiểu thuyết gia trở
về với huyền thoại, trở về với mộng, với
những giấc mơ. Chỉ có sử dụng giấc mơ,
nhà tiểu thuyết mới khả năng bước sâu vào
thám hiểm cõi người. Kahlil Gibran (1883
– 1931) kêu gọi: hãy kỳ vọng vào giấc mơ,
nơi đó đang ẩn giấu cánh cửa để đi đến điều
trường tồn bất diệt.
Là một trong những nhà tiên phong
trong công cuộc cách tân tiểu thuyết, James
Joyce đưa giấc mơ vào tiểu thuyết của
mình, nói cách khác, ông đã xây dựng cặp
đôi tiểu thuyết Chân dung người nghệ sĩ
thời trẻ và Ulysses theo con đường của giấc
mơ, tức sử dụng điển mẫu huyền thoại để
thực hiện "tham vọng mỹ học" (Kundera):
biến cái thật thành mơ và cái mơ thành thật
ở đời. Nghĩa là từ một điển mẫu trong
huyền thoại, một ám ảnh về cái họ
Deadalus của người thợ tài hoa trong huyền
thoại, tác giả để cho nhân vật Stephen
Dedalus suy tư về tiền thân của mình, suy
tư về cuộc đời, về thế giới. Nhân vật rơi
vào cõi mơ và gặp chính mình trong cõi ấy.
Và một hình tượng anh hùng Ulysses trong
sử thi huyền thoại hóa thân thành một phàm
phu tục tử Bloom trở mình trong cái ngáp
dài chưa dứt cơn buồn ngủ của Dublin tù
đọng. Theo nghĩa đó, Chân dung người
nghệ sĩ thời trẻ là một giấc mơ. Ulysses là
một giấc mơ. "Sáng tác là tạo ra một thế
giới ảo" (Nhật Chiêu) và trong thế giới ảo
đó nhà văn xua nhân vật của mình đi tìm
những giấc mơ, đi vào những giấc mơ. Săn
đuổi những giấc mơ, James Joyce đã cho
tiểu thuyết chức năng liên kết với đời sống
bằng những ý nghĩa triết học, bằng liên văn
bản, bằng dụ ngôn, bằng huyền thoại,
nhưng rõ ràng là nhà văn cũng đã tạo cho
mình một cơ hội được gặp lại chính mình
trong tiểu thuyết, trong giấc mơ của đời.
James Joyce đã gặp lại mình ở Stephen, ở
Bloom khi lang thang trong tiểu thuyết,
lang thang trong cõi người. Vì cõi người
này nói như Pedro Calderon de la Barca
(1600 – 1681) là một giấc mộng mà ông đã
viết trong tác phẩm Life is a dream (đời là
một giấc mộng), là một giấc mơ dài.
2.2. Franz Kafka và các motif phi lý
Cùng với James Joyce, Franz Kafka –
nhà văn người Tiệp, được xem là người
khai mở cho dòng văn mang cảm quan
huyền thoại hiện đại, Franz Kafka đã sử
dụng rất thành công các motif phi lý để
biểu hiện ý thức về thực tại và khai mở một
hiện thực mới. Đi vào thế giới nghệ thuật
của Kafka, ta nhận ra nhiều motif phi lý ẩn
chứa sức nặng tư tưởng và cảm quan mới
về đời sống, trong sự gắn kết và trộn lẫn,
hòa quyện cái bi với cái hài, thực tại và hư
ảo, hiện hữu và hư vô. Ở đây, chúng tôi đặc
biệt chú trọng đến các motif: motif bất khả
tri, motif biến dạng – những motif đóng vai
trò hết sức quan trọng đối với việc tạo lập
cái nhìn nghịch dị về thực tại của nhà văn.
Giữa các motif này có sự gắn kết trong việc
biểu hiện một thế giới luôn bất an, tràn
ngập cái phi lý và nỗi lo âu tha hóa. Đó là
cái thế giới của những cơn ác mộng bắt
nguồn từ chính thực tại phi nhân và tâm
thức cô đơn, khủng hoảng của con người
trong thời đại mất Chúa.
Ở nhiều tác phẩm của Kafka, motif
bất khả tri thể hiện sự không thấu hiểu,
không nghe thấy, không nhìn thấy, là một
motif có tần số xuất hiện rất cao và nói lên
được những vấn đề hệ trọng trong cảm
4
Journal of Science – Phu Yen University, No.28 (2021), 1-7
quan về hiện thực của nhà văn. Thế giới
của Kafka là một thế giới mà nhiều nhân
vật không có khả năng tri giác, mặc dù vẫn
có đầy đủ mọi giác quan. Trong truyện Hoá
thân, nhân vật Gregor, sau một đêm ngủ
dậy đã hoá thành một con bọ với hình dáng
dị thường “lưng rắn như thể được bọc kín
bằng sắt, “cái bụng khum tròn, nâu bóng,
phân chia làm nhiều đốt cong cứng đờ”
(Franz Kafka, 2003, tr.6). Nhưng khổ sở
hơn cho Gregor, cùng với sự hoá thân, anh
đã phải từ bỏ tiếng nói của con người để
gánh lãnh một thứ thanh âm chút chít khổ
sở của loài côn trùng. Mọi người từ bố mẹ
anh, em gái anh đến lão quản lý đều không
thể nào nghe được, hiểu đựơc tiếng nói của
con bọ người Gregor - cái sinh thể kỳ dị,
đêm hôm trước vẫn là một người con kiếm
được nhiều tiền cho gia đình, người anh hết
lòng với cô em gái, người chào hàng đắc
lực của cửa hàng: “Ra là thế, người ta
không còn hiểu được những lời anh thốt ra
nữa, tuy rằng anh vẫn hiểu mình khá rõ
ràng, thậm chí còn rõ hơn trước kia, có lẽ
đôi tai anh đã dần quen với âm thanh của
lời mình nói” (Franz Kafka, 2003, tr.26).
Trong đau đớn, tuyệt vọng, Gregor cất
tiếng gọi cầu cứu: “Mẹ ơi, mẹ ơi!” khi nằm
bò trên sàn cách mẹ anh không xa; đó là
tiếng gọi thiêng liêng của tình mẫu tử, tiếng
gọi đợi chờ một bàn tay nâng đỡ, tình
thương yêu dịu dàng của mẹ. Nhưng trước
hình thù kỳ quái của Gregor, trước tiếng
gọi đã không còn là của một con người, bà
mẹ càng thêm kinh khiếp: mẹ anh lại rú lên
lần nữa, rồi bà chạy đi, và ngã vào vòng tay
bố anh vừa hối hả lao tới đỡ. Không những
vậy, cùng với sự biến dạng hình hài, mất đi
giọng nói con người, Gregor cũng cảm thấy
những âm thanh của loài người ngày càng
trở nên khó lĩnh hội, đặc biệt là tiếng nói
của người bố: “Đối với Gregor thì dù sao
cái tiếng động sau lưng anh không còn
giống tiếng nói của một người cha”
(Franz Kafka, 2003, tr.32). Có thể nói rằng,
tác phẩm Hoá thân bắt đầu bằng sự kiện
Gregor biến thành bọ sau một sớm tỉnh giấc
boăn khoăn, nối tiếp bằng những chuỗi
không thấu hiểu và kết thúc bằng cái chết
của nhân vật chính. Ý vị mỉa mai, bi đát thể
hiện ở việc Gregor không tìm được sự cảm
thông ngay nơi gia đình thân thuộc của
mình, khi giữa anh và họ là hố thẳm ngăn
cách giữa bọ và người. Anh bị đẩy ra ngoài
lề gia đình mình và cả guồng quay của xã
hội, anh không còn giống họ nên sẽ bị loại
trừ trong mặc cảm xa lạ, lưu đày.
Motif bất khả tri còn hiển hiện qua
dạng truyện ngắn như Bức thông điệp của
hoàng đế. Mở đầu câu chuyện, hoàng
thượng “đã gửi bức thông điệp cho bạn,
một kẻ cô đơn, một kẻ kém cỏi nhất trong
thần dân của ngài, kẻ đã chạy trốn trước
ánh sáng chở che của Hoàng đế cho tới khi
trở nên rất nhỏ bé ở một nơi xa xôi hẻo lánh
nhất” (Franz Kafka, 2003, tr.797). Bức
thông điệp ấy được tên sứ giả khoẻ mạnh
đem theo, chạy qua những mê cung của dục
vọng, những sân nhỏ sân sau từ cung điện
này đến cung điện khác nhưng hắn chẳng
bao giờ vượt nổi để chuyển tải thông điệp
của người đã khuất. Vì không nhận được
thông điệp nên suốt đời bạn sẽ không đọc
được thông điệp, và dĩ nhiên, chẳng thể biết
thông điệp muốn nói điều gì. Do vậy, bạn
cũng đánh mất sự liên lạc với thế giới, với
cuộc đời này trong cô đơn và cái chết:
“Còn bạn thì cứ ngồi bên cửa sổ của mình
mà mơ mộng đó là sự thật khi màn đêm
buông xuống” (Franz Kafka, 2003, tr.798).
Thế giới đã đánh mất những sợi dây kết
nối, mối quan hệ giữa con người và con
người, con người và thế giới, con người với
chính mình cũng chìm trong đáy sâu của sự
lạc lõng, vô phương hướng.
Thân phận bi đát của con người
Tạp chí Khoa học – Trường Đại học Phú Yên, Số 28 (2021), 1-7
5
trong cái nhìn nghịch dị, hiện lên đầy ám
ảnh trong truyện Người cưỡi xô. Truyện
khắc họa mối tương phản kỳ lạ giữa ông
lão và người vợ: Ông lão nhân hậu – bà vợ
độc ác, ông lão bị điếc nhưng nghe thấy –
người vợ bình thường lại không nghe được
lời thỉnh cầu của nhân vật tôi. Nhân vật tôi
như một linh hồn dật dờ giữa không gian
tuyết băng lạnh lẽo, rất cần than để sưởi
ấm: “Tôi phải có than, tôi không thể bị chết
cóng; phía sau tôi là lò sưởi tàn nhẫn, đằng
trước mặt là bầu trời độc ác, thế là tôi phải
len qua chúng, trên hành trình tìm đến sự
cứu giúp từ người bán than” (Franz Kafka,
2003, tr.794). Nhưng niềm hy vọng mong
manh ấy cũng vỡ tan trong sự bất lực và bi
kịch không thấu hiểu giữa người và người:
Ông lão điếc xúc động trước lời thỉnh cầu
của nhân vật tôi nhưng đành bất lực; trong
khi người vợ bình thường lại nhẫn tâm
trước lời cầu xin “mỗi một xẻng than xấu
nhất” để chống lại cái rét cắt da cắt thịt của
linh hồn tôi: “Không có gì ở đây cả, tôi
chẳng nghe thấy gì, chỉ có sáu tiếng
chuông, và bây giờ chúng ta phải đóng cửa
hàng” (Franz Kafka, 2003, tr.796). Và sau
đó, nhân vật tôi “đáp xuống dãy núi băng
và vĩnh viễn biến mất” trong nỗi thống khổ
của kiếp người như một định mệnh nghiệt
ngã an bài. Con người lang thang vô định
trong một thế giới không thể thấu hiểu,
không có sự cảm biết giữa người với người,
và chết trong nỗi cô đơn lạnh lẽo. Con
người bị tước mất khả năng tìm hiểu và
thiết lập quan hệ với thế giới một cách bình
thường vì con người không phải là chủ mà
là nạn nhân của thế giới! Đó là cái thế giới
bi – hài, nơi con người đã đánh mất chiếc
chìa khóa trước cánh cửa cuộc đời, mãi mãi
cửa không thể mở, và con người cũng
không thể bước vào, để được sống như một
con người.
motif bất khả tri là motif biến dạng. Nhiều
nhà nghiên cứu đã nhận xét, cùng với bất
an và lo âu, tha hóa là một trong những từ
chìa khóa trong văn học nghệ thuật những
năm đầu thế kỷ XX. Sự tha hoá ấy trong tác
phẩm Kafka hiện hình cụ thể thông qua sự
biến dạng của các nhân vật, dưới nhiều
hình thái khác nhau. Nhân vật Gregor
Samsa, một sớm tỉnh giấc, thấy mình biến
thành một con bọ khổng lồ: “Chân anh
nhiều ra, mảnh khảnh đến thảm hại so với
phần còn lại của thân hình to đùng, vung
vẩy bất lực trước mắt anh” (Franz Kafka,
2003, tr.15). Khi trở thành bọ, anh có thể di
chuyển bò ngang, bò dọc, bám trên thành
tường, trần nhà; giọng anh chút chít khổ sở,
thức ăn của loài người khiến anh tởm lợm.
Nhưng nghịch lý thay, chính từ sự biến
dạng ấy, anh lại bắt đầu bừng ngộ, nhận
thức được những điều trước đây với tư cách
một con người anh không nhận thức được.
Đó là những suy nghĩ về công việc chán
ngắt, nhọc nhằn, “chạy rong hết hàng ngày
này sang ngày khác”; về dự định thoát khỏi
cái nghề nghiệp khốn khổ này trong tương
lai: Tuy nhiên, guồng máy công việc vẫn có
sức mạnh kinh hoàng, ngay cả khi đã thành
bọ, như một quán tính, gánh nặng cơm áo
gạo tiền vẫn chưa chịu buông tha anh, anh
vẫn lo trễ giờ đi làm: “Còn bây giờ, ôi
chao, mình phải dậy ngay, kẻo trễ chuyến
tàu năm giờ”.
Trái với nhân vật Gregor, người
nghệ sĩ trong Vô địch nhịn ăn là một trường
hợp biến dạng khác. Nhân vật trở thành
một nắm xương tàn trong khi dùng cái phi
lý của việc nhịn ăn để chống chọi lại cái phi
lý của sự bất dung hoà giữa cuộc đời và
người nghệ sĩ. Lúc đầu, khi trò nhịn ăn còn
đang thịnh, việc biểu diễn của người nghệ
sĩ thu hút rất nhiều người đến xem, “tất cả
mọi người đều muốn đến xem chàng nghệ
sĩ ít nhất là một lần trong ngày” (Franz
Song hành, gắn kết chặt chẽ với
6
Journal of Science – Phu Yen University, No.28 (2021), 1-7
Kafka, 2003, tr.760). Tuy nhiên, cùng với
thời gian, mọi người đã xao nhãng, thôi
không còn chú ý đến tài biểu diễn nhịn ăn
của người nghệ sĩ thì cũng là lúc cuộc đời
của người nghệ sĩ trở nên thật hẩm hiu, bi
đát, chiếc cũi nơi anh biểu diễn trở thành
vật cản khi người ta đến xem chuồng thú.
Anh chết như bộ xương khô bên đống rơm
rạ khi chẳng còn có thể ăn được thức ăn của
loài người, thích nghi trở lại với cuốc sống
loài người: “Bởi vì tôi phải nhịn đói, không
thể khác được”; “Bởi vì tôi không tìm thấy
được món ăn ưa thích. Nếu thấy được xin
ông hãy tin tôi, tôi đã không làm cao đến
thế đâu mà đã ăn no như ông và như tất cả
mọi người rồi” (Franz Kafka, 2003, tr.761).
Motif biến dạng còn được thể hiện
trong những căn bệnh, những khuyết tật
hình dạng nơi các nhân vật Kafka. Trong
Vụ án, ông luật sư Hun nằm liệt giường, cô
y tá Leni với vết tật thân thể: ngón giữa và
ngón đeo nhẫn của bàn tay phải, giữa hai
ngón có da dính liền đến tận đốt thứ hai, rồi
người trông coi nhà thờ bước đi với những
“bước chân khập khiễng”, ngộ nghĩnh đến
mức gợi cho Joseph.K. nhớ lại đến một thời
thơ ấu cố bắt chước động tác của kỵ sĩ phi
ngựa. Không chỉ biến dạng về nhân hình,
các nhân vật của Kafka còn biến dạng, tha
hoá về nhân tính: Người họa sĩ Titoreli có
dòng họ mấy đời làm nghề vẽ truyền thần
cho các quan toà nhưng lại gạ gẫm bán tháo
hàng chục bức tranh phong cảnh cho nhân
vật K. đang chẳng có một chút tâm trạng
nào để xem tranh, mua tranh. Người em gái
Grete trước đây hiền lành, yêu quý anh trai,
bây giờ trở nên tàn nhẫn khi bỏ quên anh
mình trong đống đồ đạc bẩn thỉu nơi căn
buồng tối, và đỉnh điểm là sự phủ nhận triệt
để người anh trai cô đã từng yêu quý: “Có
lẽ bố mẹ không nhận ra nhưng con thì thấy
rõ quá rồi: Ta phải làm sao tống khứ nó đi”
(Franz Kafka, 2003, tr.64). Motif biến dạng
đã thể hiện được những vấn nạn, những ám
ảnh của con người trong thời đại Kafka: nỗi
lo âu và sự tha hoá. Thoạt nhìn, ta có thể
cười cợt trước hình dạng kỳ lạ của Gregor
khi biến dạng thành bọ, trước trò biểu diễn
phi lý của nghệ sĩ nhịn ăn, trước căn bệnh
liệt giường của luật sư Hun, trước bước đi
khập khiễng của người quản lý nhà thờ;
nhưng motif biến dạng của các tác phẩm
Kafka đem đến nhiều hơn một sự phủ định
triệt để cái xã hội không cho phép con
người được sống với những phẩm chất tốt
đẹp của mình.
3. Kết luận
Như vậy, đều là những bậc thầy của
văn chương hiện đại, James Joyce và Franz
Kafka thường xuyên sử dụng các motif
huyền thoại và phi lý trong sáng tác của
mình với những cảm quan nghệ thuật độc
đáo. Giữa họ có sự gặp gỡ, tương đồng:
bằng việc sử dụng những motif huyền
thoại, kết hợp những mặt đối lập, tương
phản trong một chỉnh thể nghệ thuật toàn
vẹn, Joyce và Kafka đã tạo nên cảm giác về
sự lấp lửng, mơ hồ rất khó cắt nghĩa ở
những hình tượng nghệ thuật mà ông sáng
tạo. Nhờ thế, tác phẩm của hai ông luôn mở
ra trước muôn vàn diễn giải, và không
ngừng vẫy gọi hành trình khám phá nơi
người đọc, để cùng với nhà văn khám phá
ra những điều ẩn giấu đằng sâu thực tại và
bên trong bản thể của con người. Tuy
nhiên, giữa hai nhà văn cũng có những
khác biệt trong nghệ thuật sử dụng các
dạng motif nghệ thuật: James Joyce quay
về thần thoại, quá khứ để dựng xây huyền
thoại mới; Kafka khám phá huyền thoại và
phi lý ngay trong cái hiện tại đời thường tẻ
nhạt và bộ máy quan liêu quyền lực vây
bủa khắp nơi. Mỗi người đều có giọng điệu,
tiếng nói, tư duy nghệ thuật riêng không
trộn lẫn.
Hiểu được những đặc trưng trong
Tạp chí Khoa học – Trường Đại học Phú Yên, Số 28 (2021), 1-7
7
motif nghệ thuật của hai bậc thầy văn
chương này, người dạy và người học có
thêm chiếc chìa khóa để giải mã thế giới
nghệ thuật của hai ông. Thông qua giọt
nước thấy cả bầu trời, thông qua những
motif nghệ thuật thấy được tư duy nghệ
thuật của người nghệ sĩ, thi pháp nghệ thuật
của một thời kỳ văn học.
của Tzevan Todorov về văn chương:
“Chúng tôi đã nhiều lần nêu lên phận vị
nghịch lý của văn chương: văn chương chỉ
sống trong điều mà ngôn ngữ thường ngày
gọi là mâu thuẫn. Văn chương đảm nhận
phản đề giữa ngôn từ và xuyên ngôn từ,
giữa hiện thực và hư ảo” (T.Todorov, 2008,
tr.220). Có thể nói, những mâu thuẫn, lấp
lửng ấy chính là điều làm nên sức hấp dẫn
lạ thường của James Joyce và Franz Kafka
– những người viết “Kinh Thánh hiện đại”
Với riêng hành trình tiếp nhận và
giảng dạy tác phẩm James Joyce và Franz
Kafka, dường như ta hiểu thêm nhận xét
TÀI LIỆU THAM KHẢO
James Joyce (2001). The Collected Works. Wordsworth Classics. New York
Franz Kafka (2003). Tuyển tập tác phẩm. Nhiều người dịch. Nxb Hội nhà văn & Trung tâm
văn hóa ngôn ngữ Đông Tây. Hà Nội.
Milan Kundera (1998). Nghệ thuật tiểu thuyết. Nguyên Ngọc dịch. Nxb Đà Nẵng.
Tzetan Todorov (2008). Dẫn luận về văn chương kỳ ảo. Lê Hồng Sâm – Đặng Anh Đào
dịch. Nxb ĐHSP. Hà Nội.
ARTISTIC MOTIFS IN THE WORKS OF JAMES JOYCE AND FRANZ KAFKA
Le Minh Kha1,*, Nguyen Huu Tinh2
1Quy Nhon University
2Graduate Academy of Social Sciences
*Email: [email protected].vn
Received: August 25, 2021; Accepted: September 30, 2021
Abstract
The article discusses the basic issues of motifs in the works of the two writers who
played important roles in the development of the modern Western literature: James Joyce
(1882-1941) and Franz Kafka (1883-1924). Through the comparison between the
similarities and differences of their artistic motifs, especially the legendary and absurd
motifs in their works, this article highlights the features in each author’s artistic thinking,
simultaneously appreciates their contributions to the modern artistic thinking.
Keywords: James Joyce, Franz Kafka, legendary motif, absurd motifs
7 trang
24920
Free
Bạn đang xem tài liệu "Motif nghệ thuật trong tác phẩm của James Joyce và Franz Kafka", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- motif_nghe_thuat_trong_tac_pham_cua_james_joyce_va_franz_kaf.pdf
