Vài nét về kiểu truyện "truyện cổ viết lại"
52
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
VꢀI NÉT VỀ KIỂU TRUYỆN TRUYỆN CỔ VIẾT LẠI
Lê Trà My1
Trưꢀng Đꢁi hꢂc Sư phꢁm Hà Nꢃi
Tóm tꢄt: Kiꢅu truyꢆn "truyꢆn cꢇ viꢈt lꢁi" thưꢀng dꢉa vào mꢃt truyꢆn cꢇ dân gian, ngưꢀi
viꢈt viꢈt lꢁi thành mꢃt tác phꢊm văn hꢂc cꢋ ñꢌnh vꢍ mꢎt văn tꢉ. Có nhꢏng cꢐp ñꢃ khác
nhau trong kiꢅu truyꢆn truyꢆn cꢇ viꢈt lꢁi: biên tꢑp, cꢋ ñꢌnh hóa văn bꢒn; sáng tꢁo lꢁi theo
phong cách tác giꢒ. Kiꢅu truyꢆn truyꢆn cꢇ viꢈt lꢁi nꢓm trong xu hưꢔng làm mꢔi ꢕ tꢁo
"phiên bꢒn mꢔi"ꢕ các câu chuyꢆn cꢇ trong văn hꢂc, hꢃi hꢂa, ñiꢆn ꢒnh... trong thꢀi gian
gꢖn ñây.
Tꢗ khóa: truyꢆn cꢇ, viꢈt lꢁi, phiên bꢒn mꢔi
1. ĐꢀT VꢁN Đꢂ
Trong lꢀch sꢁ văn hꢂc thành văn, chúng ta bꢃt gꢄp nhiꢅu tác phꢆm ñꢇm chꢈt dân gian.
Đây là hiꢉn tưꢊng rꢈt thú vꢀ, có nhiꢅu biꢋn thꢌ, cho ñꢋn nay vꢍn ñang diꢎn tiꢋn rꢈt phong
phú. Trong sꢏ các biꢋn thꢌ cꢐa hiꢉn tưꢊng này, kiꢌu truyꢉn viꢋt lꢑi truyꢉn dân gian (truyꢉn
cꢒ viꢋt lꢑi) tꢓng ñưꢊc các nhà nghiên cꢔu quan tâm như là mꢕt loꢑi hình truyꢉn kꢌ có
nhꢖng ñꢄc trưng riêng biꢉt. Bài viꢋt này dꢗa trên phương pháp nghiên cꢔu trưꢘng hꢊp, liên
văn bꢙn, tꢗ sꢗ hꢂc ñꢌ tiꢋn hành ñꢏi sánh các tác phꢆm văn hꢂc, tꢓ ñó khái quát mꢕt sꢏ vꢈn
ñꢅ liên quan cꢈu trúc thꢌ loꢑi kiꢌu truyꢉn truyꢉn cꢒ viꢋt lꢑi.
2. NꢃI DUNG
Trưꢚc hꢋt cꢛn nói ñꢋn quan niꢉm vꢅ kiꢌu truyꢉn truyꢆn cꢇ viꢈt lꢁi. Nói mꢕt cách chung
nhꢈt, kiꢌu truyꢉn truyꢉn cꢒ viꢋt lꢑi là dꢗa vào mꢕt truyꢉn cꢒ dân gian, ngưꢘi viꢋt viꢋt lꢑi
thành mꢕt tác phꢆm văn hꢂc cꢏ ñꢀnh vꢅ mꢄt văn tꢗ. Theo cách ñꢀnh nghĩa này, nhꢖng tác
phꢆm lưu truyꢅn trong dân gian theo lꢏi truyꢅn miꢉng ñưꢊc ghi chép lꢑi, cꢏ ñꢀnh hóa vꢅ
văn bꢙn, cũng ñưꢊc coi là kiꢌu truyꢉn truyꢉn cꢒ viꢋt lꢑi. Ví dꢜ như trưꢘng hꢊp truyꢉn cꢒ
cꢐa anh em nhà Grim. Truyꢆn cꢇ Grim ñưꢊc anh em nhà Grim sưu tꢛm, biên soꢑn lꢑi, sꢃp
xꢋp lꢑi tꢒ chꢔc cꢏt truyꢉn. ꢝ Viꢉt Nam có các trưꢘng hꢊp như Chuyꢆn ñꢀi xưa do Trương
1
Nhꢇn bài ngày 12.5.2017; gꢁi phꢙn biꢉn và duyꢉt ñăng ngày
Liên hꢉ tác giꢙ: Lê Trà My; Email: [email protected]
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 16/2017
53
Vĩnh Ký biên soꢑn, Truyꢆn cꢇ nưꢔc Nam cꢐa Nguyꢎn Văn Ngꢂc, Truyꢆn cꢇ tích Viꢆt Nam
cꢐa Vũ Ngꢂc Phan, Kho tàng truyꢆn cꢇ tích Viꢆt Nam cꢐa Nguyꢎn Đꢒng Chi... Mꢕt hình
thꢔc khác cꢐa kiꢌu truyꢉn truyꢉn cꢒ viꢋt lꢑi là dꢗa trên truyꢉn cꢒ dân gian, nhà văn kꢌ lꢑi
nó theo phong cách riêng cꢐa mình. Lúc này tác giꢙ vưꢊt khꢞi chꢔc năng cꢐa nhà sưu tꢛm.
Khi kꢌ lꢑi mꢕt câu chuyꢉn cꢒ theo cách kꢌ cꢐa mình, nhà văn lꢈy câu chuyꢉn làm chꢈt liꢉu,
toàn bꢕ cꢈu trúc tꢗ sꢗ cꢐa truyꢉn ñưꢊc sáng tꢑo lꢑi, mang lꢑi mꢕt không khí mꢚi, mꢕt tư
tưꢟng mꢚi. Có ngưꢘi gꢂi ñó là công viꢉc "chꢋ tác" truyꢉn dân gian theo nghĩa làm mꢚi so
vꢚi bꢙn gꢏc, hay cũng có thꢌ gꢂi ñó là công viꢉc "chuyꢌn thꢌ" văn hꢂc. Nhiꢅu nhà văn lꢚn
trên thꢋ giꢚi ñã dꢗa vào nguꢠn suꢏi dân gian ñꢌ sáng tꢑo như A.Pushkin, V.Jukovsky,
N.Niekrasov, H.Andecxen, L.Vesenslava... ꢝ Viꢉt Nam cũng có mꢕt sꢏ nhà văn sáng tꢑo
theo hưꢚng này như Nguyꢎn Huy Tưꢟng, Phꢑm Hꢒ, Tô Hoài... Khꢙo sát kiꢌu truyꢉn truyꢉn
cꢒ viꢋt lꢑi, chúng tôi chꢐ yꢋu dꢗa trên hình thꢔc kꢌ lꢑi truyꢉn dân gian theo phong cách tác
giꢙ, bꢞ qua các hiꢉn tưꢊng có tính sưu tꢛm, biên soꢑn lꢑi do hình thꢔc này dꢈu ꢈn sáng tꢑo
cꢐa tác giꢙ còn mꢘ nhꢑt. Chúng tôi lꢈy tꢇp Truyꢆn ngày xưa mꢃt trăm cꢇ tích cꢐa Tô Hoài
làm cꢔ liꢉu nghiên cꢔu vꢅ kiꢌu truyꢉn truyꢉn cꢒ viꢋt lꢑi.
Viꢋt lꢑi truyꢉn cꢒ là mꢕt hưꢚng sáng tꢑo trong sꢗ nghiꢉp cꢛm bút cꢐa Tô Hoài. Hꢡn
nhiꢅu ngưꢘi còn nhꢚ nhꢖng truyꢉn dài cꢐa ông như Đꢒo hoang (viꢋt dꢗa trên cꢏt truyꢉn vꢅ
sꢗ tích dưa hꢈu), Chuyꢆn nꢘ thꢖn (dꢗa trên các truyꢅn thuyꢋt Mꢢ Châu ꢣ Trꢂng Thꢐy, Hai
Bà Trưng), Nhà Chꢙ (dꢗa trên cꢏt truyꢉn vꢅ ñꢛm Nhꢈt Dꢑ và bãi Tꢗ Nhiên)... Truyꢆn ngày
xưa mꢃt trăm cꢇ tích ra ñꢘi sau nhiꢅu năm ꢈp ꢐ và cꢄm cꢜi vꢚi tꢓng trang bꢙn thꢙo cꢐa
ngưꢘi cꢛm bút ñã ꢟ vào ñꢕ tuꢒi tám chín mươi. Tꢇp truyꢉn ñưꢊc chia thành các phꢛn, bao
gꢠm các truyꢉn dꢗa trên nhꢖng truyꢉn cꢐa ngưꢘi Kinh và truyꢉn cꢐa các dân tꢕc thiꢌu sꢏ
vꢅ các mꢙng như sꢗ tích loài vꢇt, các ñꢀa danh, nhân vꢇt lꢀch sꢁ, truyꢉn sinh hoꢑt... Các tác
phꢆm ñưꢊc Tô Hoài "tái tꢑo" thuꢕc các thꢌ loꢑi khác nhau như truyꢉn thꢛn thoꢑi, cꢒ tích,
truyꢅn thuyꢋt. Có lꢤ khi tiꢋn hành công viꢉc "tái tꢑo" này, Tô Hoài ñã ñꢀnh hưꢚng ngòi bút
cꢐa mình là kꢌ chuyꢉn cho thiꢋu nhi, nhꢖng ñꢕc giꢙ yêu quí cꢐa ông, nên ông có xu hưꢚng
chꢂn lꢗa chꢐ ñꢅ phù hꢊp tâm lí lꢔa tuꢒi. Truyꢆn ngày xưa mꢃt trăm cꢇ tích gꢠm 101
truyꢉn, trong ñó có 20 truyꢉn vꢅ chꢐ ñꢅ thông minh, tài trí, sꢔc khꢞe; 18 truyꢉn vꢅ có chꢐ
ñꢅ vꢅ sꢗ kì ꢙo (như thꢛn tiên, ma quꢥ, phù phép...); còn lꢑi là các truyꢉn vꢅ ñꢅn ơn trꢙ oán,
phán xꢁ, nghĩa vꢜ, tình cꢙm gia ñình, nguꢠn gꢏc sꢗ vꢇt, sꢗ tích các anh hùng... Các truyꢉn
trong tꢇp này có thꢌ chia làm hai kiꢌu truyꢉn, mꢕt là cꢏ ñꢀnh hóa vꢅ mꢄt văn bꢙn các truyꢉn
cꢒ dân gian (có thꢌ coi là mꢕt dꢀ bꢙn cꢐa truyꢉn dân gian do vꢍn dꢗa vào các ñꢄc trưng thꢌ
loꢑi ñꢌ kꢌ chuyꢉn), hai là chuyꢌn thꢌ các truyꢉn dân gian thành nhꢖng truyꢉn mang màu
sꢃc hiꢉn ñꢑi, thoát khꢞi tính quy phꢑm cꢐa các thꢌ văn hꢂc dân gian. ꢝ kiꢌu thꢔ hai, nhꢖng
truyꢉn cꢐa Tô Hoài ñưꢊc kꢌ bꢦng nhꢖng thꢐ pháp trꢛn thuꢇt hiꢉn ñꢑi, gꢛn vꢚi kꢋt cꢈu
truyꢉn ngꢃn hiꢉn ñꢑi.
54
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
Khi ñi vào kꢋt cꢈu tác phꢆm, ñꢌ thꢈy ñưꢊc sꢗ thay ñꢒi trong cách kꢌ cꢐa Tô Hoài, cꢛn
ñꢏi sánh truyꢉn cꢐa ông vꢚi các truyꢉn cꢒ tương ꢔng (các truyꢉn cꢒ này thꢗc chꢈt cũng ñã
ñưꢊc ghi chép và biên tꢇp lꢑi nhưng vꢍn ñꢙm bꢙo tính ñꢄc trưng cꢐa thꢌ loꢑi)1. Đꢏi sánh
truyꢉn cꢐa Tô Hoài vꢚi các văn bꢙn gꢏc, sꢤ thꢈy nhꢖng sáng tꢑo cꢐa ngòi bút Tô Hoài
trong viꢉc biꢋn ñꢒi thi pháp tꢗ sꢗ. Nhà văn có xu hưꢚng cꢙi biꢋn tình tiꢋt, dꢀch chuyꢌn cꢏt
truyꢉn, mài sꢃc hơn tình huꢏng truyꢉn, khꢃc hꢂa tâm lí, tính cách nhân vꢇt, tăng cưꢘng tính
chꢐ quan trong trꢛn thuꢇt. Đây là nhꢖng dꢈu hiꢉu cꢐa thi pháp truyꢉn hiꢉn ñꢑi.
2.1. Cꢄi biꢅn, gia tăng tình tiꢅt, chi tiꢅt
Khi có nhu cꢛu viꢋt lꢑi truyꢉn cꢒ, nhà văn tꢈt yꢋu sꢤ phꢙi cꢙi biꢋn mꢕt sꢏ tình tiꢋt cho
hꢊp vꢚi nhu cꢛu biꢌu hiꢉn cꢐa mình. Truyꢉn Tꢐm Cám cꢐa Tô Hoài có mꢕt sꢗ thay ñꢒi
quan trꢂng so vꢚi truyꢉn cꢒ tích, ñó là cái kꢋt cꢐa truyꢉn. Truyꢉn cꢒ tích Tꢐm Cám nhìn
chung có nhiꢅu dꢀ bꢙn, phꢛn lꢚn ñꢅu có chung cái kꢋt là Tꢈm giꢋt Cám. Trong Kho tàng
truyꢆn cꢇ tích Viꢆt Nam, truyꢉn này kꢋt thúc bꢦng viꢉc Tꢈm bày cho Cám làm ñꢧp bꢦng
cách dꢕi nưꢚc sôi cho Cám chꢋt. ꢝ truyꢉn Tꢐm Cám cꢐa Tô Hoài, kꢋt thúc là sꢗ chui lꢐi
cꢐa Cám và Cám bꢀ quên lãng: "Cám chúi biꢆt bên lꢖu tây, trong ñám cung tꢖn, không dám
ñi ñâu, lâu không ra ngoài ñꢈn ñꢚi ngưꢀi ta không ai nhꢔ ñã có Cám ꢛ trong cung nꢏa..."
[2, tr.138]. Trong tư duy cꢒ tích, nhân vꢇt bꢀ trꢓng phꢑt thưꢘng chꢀu cái chꢋt hoꢄc bꢀ ñuꢒi
ra khꢞi vương quꢏc hoꢄc bꢀ biꢋn thành cái khác, bꢀ thay ñꢒi thân phꢇn, nói chung rꢈt khꢏc
liꢉt. Còn Cám trong Tꢐm Cám cꢐa Tô Hoài sꢏng trong cꢙnh sꢏng mà như ñã chꢋt, xꢈu hꢒ
không dám nhìn ai. Đó là sꢗ trꢓng phꢑt lương tâm, tuy không khꢏc liꢉt như trong cꢒ tích
nhưng lꢑi là sꢗ ñày ñꢂa tinh thꢛn ghê gꢚm. Cái kꢋt này thay ñꢒi chꢔc năng trꢓng phꢑt vꢏn
ñưꢊc trao cho nhân vꢇt Tꢈm, làm cho nhân vꢇt Tꢈm có sꢗ nhꢈt quán trong tính cách ꢣ mꢕt
cô Tꢈm hiꢅn lành, tꢏt bꢜng. Điꢅu này thưꢘng chꢨ thꢈy ꢟ các truyꢉn ngꢃn hiꢉn ñꢑi. Còn
trong truyꢉn cꢒ tích, nhân vꢇt có tính chꢔc năng, không ñꢄt vꢈn ñꢅ tính cách. Mꢄt khác,
hưꢚng vꢅ ngưꢘi ñꢂc tiꢅm ꢆn là trꢩ em, nên cái kꢋt này phù hꢊp tâm lí lꢔa tuꢒi, bꢟi ñꢏi vꢚi
con trꢩ, có lꢤ sꢗ bꢀ cô lꢇp, bꢀ không ai chơi vꢚi là mꢕt sꢗ trꢓng phꢑt nꢄng nꢅ mà trꢩ có thꢌ
cꢙm nhꢇn ñưꢊc.
Tương tꢗ như truyꢉn Tꢐm Cám, trong mꢕt sꢏ truyꢉn khác, Tô Hoài chꢐ ý giꢙm nhꢧ các
chi tiꢋt ghê rꢊn, bi thương, hưꢚng vào nhꢖng nꢪi ñau tinh thꢛn bꢦng sꢗ tꢗ trꢓng phꢑt, tꢗ ý
thꢔc vꢅ tꢕi lꢪi. Truyꢉn Đám cưꢔi kì lꢁ dꢗa trên truyꢉn cꢒ tích Lꢐy chꢜng dê. ꢝ truyꢉn cꢒ
tích, hai cô chꢀ ñꢕc ác hãm hꢑi cô út ñã bꢀ thꢛn sét ñánh chꢋt. Trong truyꢉn cꢐa Tô Hoài,
hai cô chꢀ biꢋt em chưa chꢋt thì "hꢋt hoꢒng, vꢗa thꢝn vꢗa sꢞ, ñꢟng phꢄt lên nhꢒy ra cꢇng.
1
Trong nhꢖng so sánh tiꢋp theo, chúng tôi dꢗa vào bꢙn kꢌ cꢐa Nguyꢎn Đꢒng Chi trong Kho tàng truyꢆn cꢇ
tích Viꢆt Nam (Nxb Giáo dꢜc, 2000) ñꢌ tham chiꢋu, coi ñó như văn bꢙn gꢏc.
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 16/2017
55
Lúc ꢐy trꢀi ñương mưa to. Nhưng hai ngưꢀi cꢟ chꢁy, chꢁy mãi" [3, tr.33]. Sꢗ tꢗ trꢓng
phꢑt, tꢗ ý thꢔc chꢨ có thꢌ là hành vi cꢐa nhân vꢇt ñưꢊc kꢌ theo ñiꢌm nhìn bên trong vꢏn
không phꢙi kiꢌu trꢛn thuꢇt cꢐa cꢒ tích.
Mꢕt thꢐ pháp thưꢘng thꢈy nꢖa ꢟ các truyꢉn kꢌ cꢐa Tô Hoài là câu chuyꢉn ñưꢊc kéo
dài thêm tình tiꢋt. Ví dꢜ truyꢉn Tra tꢐn hòn ñá. Truyꢉn kꢌ vꢅ viꢉc ngưꢘi ñàn bà ñi chꢊ mua
ñꢠ Tꢋt, qua suꢏi trưꢊt chân vào hòn ñá, ñꢠ mua ñưꢊc rơi hꢋt xuꢏng nưꢚc, ñưꢊc quan giúp
bꢦng cách xꢁ ñánh hòn ñá, dân ñꢋn xem sꢗ lꢑ phꢙi nꢕp tiꢅn mꢚi ñưꢊc vào công ñưꢘng, tiꢅn
dân nꢕp ñꢌ xem vꢜ xꢁ hòn ñá quan cho ngưꢘi ñàn bà. Truyꢉn cꢒ dꢓng lꢑi ꢟ chi tiꢋt mꢂi
ngưꢘi ñꢋn xem biꢋt là mꢃc mưu quan nhưng không ai tꢞ vꢩ tiꢋc, còn ngưꢘi ñàn bà thì sung
sưꢚng ñem tiꢅn vꢅ. Truyꢉn cꢐa Tô Hoài viꢋt thêm ñoꢑn quan lꢈy tiꢅn ꢟ nong chia cho mꢪi
lính cꢐa mình năm quan, ngưꢘi ñàn bà vào chꢊ sꢃm nhiꢅu ñꢠ Tꢋt, sau ñó qua suꢏi thꢃp
hương lꢑy hòn ñá "Đá ơi! Đꢗng oán tao nhé" [3, tr.126]. Trong tꢗ sꢗ, kꢋt truyꢉn thưꢘng là
phꢛn thꢌ hiꢉn tꢇp trung tư tưꢟng tác phꢆm. Vꢚi cái kꢋt này, truyꢉn Tra tꢐn hòn ñá cꢐa Tô
Hoài khꢃc sâu hơn cái xꢙo hoꢑt cꢐa quan, tăng thêm chꢈt trào lꢕng cꢐa truyꢉn.
Truyꢉn Đám cưꢔi kì lꢁ cꢐa Tô Hoài có sꢗ gia tăng các chi tiꢋt so vꢚi truyꢉn cꢒ Lꢐy
chꢜng dê. Trong truyꢉn cꢒ, viꢉc chꢠng cô út là dê nhưng ñêm ñꢋn lꢑi biꢋn thành ngưꢘi
ñưꢊc kꢌ qua lꢘi kꢌ cꢐa cô út. Tô Hoài thêm chi tiꢋt lꢎ lꢑi mꢄt ꢟ nhà vꢊ; sꢗ thꢇt vꢅ chàng
trai tuꢈn tú, phong lưu ñꢕi lꢏt dê ñưꢊc chính hai cô chꢀ tꢇn mꢃt nhìn thꢈy chꢔ không phꢙi
qua lꢘi. Chi tiꢋt này tꢑo cơ hꢕi ñꢌ thꢌ hiꢉn thái ñꢕ, cꢙm xúc cꢐa hai cô chꢀ, cꢜ thꢌ hóa
nhꢖng cꢁ chꢨ nhân vꢇt. Nꢋu trong truyꢉn cꢒ tích, sꢗ viꢉc ñưꢊc nêu ra như mꢕt thông báo,
không có sꢗ giꢙi thích, thì truyꢉn cꢐa Tô Hoài giꢙi thích ngꢂn nguꢠn cꢐa sꢗ viꢉc, làm cho
câu chuyꢉn như là xꢙy ra thꢗc, có trình tꢗ, có nguyên nhân kꢋt quꢙ, có tính logic, hꢑn chꢋ
nhꢖng ngꢍu nhiên hoꢄc bꢈt ngꢘ vô duyên cꢚ hay thꢈy trong cꢒ tích (nhꢖng chi tiꢋt vô
duyên cꢚ trong cꢒ tích có chꢔc năng thúc ñꢆy diꢎn tiꢋn truyꢉn kꢌ). Truyꢉn Đám cưꢔi kì lꢁ
còn thêm mꢕt sꢏ chi tiꢋt khác như nhân vꢇt chꢠng dê kꢌ cho vꢊ nghe nguyên do cꢐa lꢏt dê
kì lꢑ, cung cꢈp thông tin vꢅ nguyên nhân chuyꢋn ñi xa cꢐa ngưꢘi chꢠng...
2.2. Thay ñꢆi công thꢇc mꢈ ñꢉu
Phꢛn lꢚn các truyꢉn cꢒ mꢟ ñꢛu bꢦng xác ñꢀnh thꢘi gian câu chuyꢉn. Thưꢘng là: "Ngày
xꢙa ngày xưa...", "Cách ñây ñã lâu, lâu lꢄm...", "Xưa có mꢃt ngưꢀi...", "Thuꢛ ꢐy..."... Kiꢌu
mꢟ ñꢛu này dꢍn ngưꢘi nghe vào mꢕt không gian, thꢘi gian không xác ñꢀnh, mơ hꢠ, phiꢋm
chꢨ. Trong 101 truyꢉn cꢐa tꢇp Truyꢆn ngày xưa mꢃt trăm cꢇ tích,có khoꢙng mꢕt phꢛn ba sꢏ
truyꢉn lꢄp lꢑi công thꢔc mꢟ ñꢛu này, chꢐ yꢋu là nhꢖng truyꢉn liên quan ñꢋn nhân vꢇt lꢀch
sꢁ, ñꢀa danh. Phꢛn lꢚn các truyꢉn khác có sꢗ thay ñꢒi công thꢔc mꢟ ñꢛu. Nhà văn thưꢘng
dùng các cách mꢟ ñꢛu làm cho câu chuyꢉn trꢟ nên gꢛn gũi, như thꢌ ñang xꢙy ra cùng tꢂa
56
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
ñꢕ không gian, thꢘi gian vꢚi ngưꢘi ñꢂc. Truyꢉn Tꢐm Cám ñưꢊc mꢟ ñꢛu thꢋ này: "Mꢝ Tꢐm,
cha Tꢐm mꢐt ñã lâu. Tꢐm ꢛ vꢔi dì ghꢠ là mꢝ Cám..." [2, tr.123]. Nhiꢅu truyꢉn khác cũng
ñưꢊc mꢟ ñꢛu bꢦng cách kꢌ vꢅ nhân vꢇt: "Thꢖy ñꢜ Ngꢂa nhà nghèo nhưng hꢂc giꢘi nꢟc
tiꢈng..." [3, tr.134], "Cô gái ꢐy tên là Thiꢈt, lꢐy chꢜng là Trương Sinh ngưꢀi cùng làng..."
[3, tr.62]... Viꢉc xóa bꢞ khoꢙng cách không gian, thꢘi gian khiꢋn cho câu chuyꢉn như là
vꢓa xꢙy ra, ꢟ ñâu ñó trong làng trong xóm, nhân vꢇt là nhꢖng ngưꢘi ñang sꢏng quanh ñây.
Điꢅu này kéo câu chuyꢉn gꢛn hơn vꢚi cách nhìn, cách nghĩ, cách cꢙm nhꢇn cꢐa ngưꢘi ñꢂc,
nó trꢟ nên thꢗc tꢋ hơn, ñáng tin hơn.
Cũng có nhꢖng truyꢉn mꢟ ñꢛu bꢦng nhꢖng câu triꢋt lí: "Không phꢒi ngưꢀi giàu lòng
tꢋt thì ñꢍu là ngưꢀi nhiꢍu tiꢍn bꢁc..." [2, tr.55], "Không phꢒi ꢛ trên trꢀi cao xanh kia chꢡ có
ngưꢀi hiꢍn lành, có tiên, có phꢑt..." [2, tr.162], "Kꢅ ra thì cũng là hiꢈm, nhưng trên ñꢀi,
viꢆc rꢄc rꢋi ñꢈn thꢈ nào mà chꢢng có..." [2, tr.193]... Mꢟ ñꢛu truyꢉn như vꢇy là cách làm
cho nhân vꢇt kꢌ chuyꢉn hiꢉn hình rõ hơn, mang ñꢇm tính chꢐ quan hơn.
2.3. Cꢊ thꢋ hóa tình huꢌng bꢍng ñꢌi thoꢎi
Trong truyꢉn cꢒ, thꢐ pháp kꢌ ñưꢊc sꢁ dꢜng ưu trꢕi. Lꢏi kꢌ khái quát, lưꢊc thuꢇt là ñꢄc
trưng cꢐa truyꢉn cꢒ. Trong các thꢐ pháp lꢘi văn cꢐa truyꢉn cꢒ, thꢐ pháp miêu tꢙ thưꢘng
hꢑn chꢋ, miêu tꢙ ngôn ngꢖ ñꢏi thoꢑi cũng không nhiꢅu. ꢝ truyꢉn cꢐa Tô Hoài, nhiꢅu ñoꢑn
lưꢊc thuꢇt ñưꢊc chuyꢌn sang thành ñꢏi thoꢑi khiꢋn cho tình huꢏng hiꢉn lên rꢈt cꢜ thꢌ, hꢈp
dꢍn, tꢗ nhiên, gꢛn gũi. Hãy ñꢏi sánh hai ñoꢑn truyꢉn sau. TruyꢉnSꢉ tích cây nêu ngày tꢈt,
truyꢉn cꢒ kꢌ sꢗ giꢦng co giꢖ quꢥ và ngưꢘi, vꢅ sau ngưꢘi có sꢗ giúp ñꢫ cꢐa Phꢇt bꢦng các
câu trꢛn thuꢇt: "Quꢣ chiꢈm ñoꢁt tꢐt cꢒ ñꢐt nưꢔc, ngưꢀi chꢡ ăn nhꢀ ꢛ ñꢑu và làm rꢤ ruꢃng
ñꢐt cꢥa quꢣ. Quꢣ ñꢋi vꢔi ngưꢀi ngày càng quá tay. Chúng nó dꢖn dꢖn tăng sꢋ phꢒi nꢃp lên
gꢐp ñôi và mꢚi năm nhích lên mꢃt ít. Cuꢋi cùng chúng nó nghĩ ra là ăn ngꢂn cho gꢋc.
Ngưꢀi không chꢌu. Chúng nó lꢐy áp lꢉc, bꢄt ngưꢀi phꢒi theo. Vì thꢈ, năm ꢐy, sau vꢦ gꢎt,
ngưꢀi chꢡ còn trơ ra nhꢏng rꢁ là rꢁ. Cꢒnh tưꢞng xương bꢂc da thê thꢒm diꢧn ra khꢄp mꢂi
nơi. Bên cꢁnh bꢂn quꢣ reo cưꢀi ñꢄc ý, ngưꢀi cơ hꢜ muꢋn chꢈt rũ. Phꢑt tꢗ phương Tây lꢁi,
có ý ñꢌnh giúp ngưꢀi chꢋng lꢁi sꢉ bóc lꢃt tàn nhꢨn cꢥa quꢣ. Sau mùa ñó, Phꢑt bꢒo ngưꢀi
ñꢗng trꢜng lúa mà cào ñꢐt thành luꢋng trꢜng khoai lang. Ngưꢀi cꢟ y lꢀi làm ñúng lꢀi Phꢑt
dꢎn. Quꢣ không ngꢀ ngưꢀi ñã bꢄt ñꢖu có mưu kꢈ mꢔi chꢋng lꢁi mình nên cꢟ nêu ñúng thꢅ
lꢆ như mùa trưꢔc..." [1].
Tô Hoài biꢋn các câu trꢛn thuꢇt này thành ñoꢑn ñꢏi thoꢑi:
"Con ngưꢀi chưa có mꢐy, càng sꢞ quꢣ, chꢡ ꢛ rúm ró tꢗng nơi. Làm cái gì cũng phꢒi
hꢘi, quꢣ có cho làm mꢔi dưꢞc làm. Bꢛi vì quꢣ dꢂa: "Đꢐt này, trꢀi này, cái cây này, con
sông này là cꢥa tao".
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 16/2017
57
Vꢋn nhꢏng kꢠ ác thì thưꢀng thèm ăn và kꢠ ác thì bao giꢀ cũng lưꢀi. Mꢃt hôm, quꢣ gꢂi
ngưꢀi ñꢈn bꢒo:
− Tao cho mày cày cuꢋc ñꢐt cꢥa tao.
− Vâng ꢁ.
− Khi ñưꢞc lúa chín thì chia ra, tao ăn ngꢂn, cho mày ăn cái gꢋc.
− Vâng ꢁ.
Ngưꢀi ra sꢟc cày cꢐy vꢐt vꢒ. Đꢈn mùa gꢎt, quꢣ ñꢟng ñꢖu ruꢃng, nhe răng:
− Bꢒo rꢜi ñꢐy nhé. Tao lꢐy ngꢂn, mày lꢐy gꢋc. Quꢒy lúa vꢍ nhà tao.
Lúa quꢒy ñi hꢈt rꢜi, ruꢃng còn trơ ra gꢋc rꢁ. Chꢥ ăn ngꢂn, ngưꢀi làm ăn gꢋc. Biꢈt làm
thꢈ nào cãi lꢁi ñưꢞc, không dám cãi. Ngưꢀi chꢡ còn biꢈt ngꢜi bó gꢋi khóc suꢋt mùa ñông.
Có ông Phꢑt ñi qua hꢘi:
− Đã gꢖy giơ xương, lꢁi ngꢜi khóc thꢈ kia thì ꢋm chꢈt mꢐt. Làm sao thꢈ?
Ngưꢀi bèn kꢅ mꢂi ñiꢍu ñau khꢇ. Nghe xong Phꢑt cưꢀi:
− Khó gì ñâu. Không sꢞ. Mùa ñꢈn, lꢁi cꢟ như ñã hꢝn vꢔi quꢣ. Ông ăn ngꢂn, tôi lꢐy gꢋc.
Rꢜi Phꢑt gánh ñꢈn cho ngưꢀi mꢃt gánh khoai lang giꢋng. Lꢁi dꢁy ngưꢀi cách cuꢋc
ñꢐt, ñánh luꢋng, trꢜng khoai.
Quꢣ ra ñꢟng xem ngưꢀi làm rꢜi hꢘi:
− Năm nay không trꢜng lúa à?
Ngưꢀi ñáp:
− Trꢜng khoai lang, chóng ñưꢞc ăn hơn.
Quꢣ chꢄp tay sau lưng, lꢁi như mꢂi hôm, bưꢔc thong thꢒ dꢁo chơi. Cũng không ñꢅ ý,
cꢟ nghĩ tao ngꢂn mày gꢋc như mꢂi khi" [2, tr.64].
Cꢜ thꢌ hóa tình huꢏng bꢦng ñꢏi thoꢑi, ñꢏi vꢚi ngưꢘi tiꢋp nhꢇn sꢤ khơi gꢊi ñưꢊc khꢙ
năng hình dung, tưꢟng tưꢊng. Tꢈt nhiên, cách viꢋt này phù hꢊp vꢚi tꢛm ñón nhꢇn cꢐa thiꢋu
nhi hơn là lꢏi trꢛn thuꢇt khái quát, lưꢊc thuꢇt.
2.4. Giꢄm trꢏ tính chꢇc năng, tăng cưꢐng cá tính nhân vꢑt
Nhân vꢇt cꢒ tích là nhân vꢇt chꢔc năng, có mꢄt trong câu chuyꢉn ñꢌ thꢗc hiꢉn các
chꢔc năng nhꢈt ñꢀnh (trꢊ thꢐ, cꢙn trꢟ, trꢓng trꢀ, ban thưꢟng...). Nhân vꢇt chꢔc năng có tính
khái quát, không có ñꢘi sꢏng nꢕi tâm, chưa có loꢑi hình tính cách, cá tính. Nhân vꢇt trong
truyꢉn cꢐa Tô Hoài phá vꢫ tính chꢔc năng này, nó ñưꢊc biꢋn thành nhân vꢇt mang màu sꢃc
cꢐa các nhân vꢇt trong truyꢉn ngꢃn hiꢉn ñꢑi. Trong các truyꢉn kꢌ cꢐa mình, Tô Hoài có xu
hưꢚng cꢜ thꢌ hóa, cá tính hóa nhân vꢇt bꢦng cách khꢃc hꢂa nhân vꢇt tꢓ nhiꢅu "kênh" như
58
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
tâm lí, hành ñꢕng, ngôn ngꢖ... Nhà văn tái tꢑo các nhân vꢇt chꢔc năng trong truyꢉn cꢒ
thành các nhân vꢇt có nhꢖng nét tâm lí cꢜ thꢌ. Trong nhiꢅu truyꢉn, xuꢈt hiꢉn các chi tiꢋt
bꢕc lꢕ tâm lí. Đoꢑn Tꢈm bꢀ mꢈt con cá Bꢏng ñưꢊc nhà văn kꢌ: "Lòng giꢈng tꢋi, không nghe
tiꢈng cá Bꢋng ñꢑp nưꢔc như mꢂi khi. Cꢒ ñêm Tꢐm khꢄc khoꢒi, lo lꢄng không biꢈt thꢈ nào.
Sáng sꢔm, Tꢐm lꢁi ra giꢈng thꢒ cơm. Gꢂi mãi chꢢng thꢐy Bꢋng lên. Tꢐm xuꢋng bꢀ ao ngꢜi
khóc" [2, tr.126].
Thꢁ ñꢏi sánh chi tiꢋt ngưꢘi buôn hương có tình ý vꢚi cô gái trong truyꢉn cꢒ Cô gái lꢐy
chꢜng hoàng tꢙ và truyꢉn cꢐa Tô Hoài sꢤ nhꢇn ra dꢜng công biꢌu hiꢉn tâm lí nhân vꢇt cꢐa
ông. Truyꢉn cꢒ kꢌ: "ꢩ chꢞ ꢐy có mꢃt ngưꢀi lái buôn hương. Thꢐy cô gái xinh ñꢝp lui tꢔi
gánh hàng cꢥa mình, hꢄn thưꢀng thꢒ lꢀi chòng ghꢝo, nhưng lꢖn nào cũng bꢌ cô nghiêm sꢄc
mꢎt cꢉ tuyꢆt" [1].Tô Hoài kꢌ:"Bác lái có tình ý, thꢐy cô gái mua hương thì buông lꢀi chòng
ghꢝo. Nhưng cô trꢒ tiꢍn, cꢖm hương rꢜi lꢢng lꢎng ñi, chꢢng lꢖn nào buꢜn nhìn bác lái
hương si tình nꢂ. Nhưng cô gái ñꢝp ñã hꢔp mꢐt hꢜn bác lái ña tình. Bác tương tư cô gái,
bác ñꢈn chꢞ chꢢng còn thiꢈt gì hàng quán, mà chꢡ chăm chăm trông ngóng ngưꢀi ñꢝp...
Bác ñương tơ tưꢛng bóng dáng cô. Kìa, cô ñã ñꢈn. Cô mua thꢠ hương rꢜi ñi... Bác nhìn
theo, lòng hꢜi hꢃp phꢐp phꢘng" [4, tr.139].
Nhiꢅu khi, ñꢌ diꢎn tꢙ nꢕi tâm, nhà văn dùng cách miêu tꢙ cꢁ chꢨ, hành ñꢕng cꢐa nhân
vꢇt. Trong truyꢉn Lꢐy vꢞ Cóc, nhꢖng băn khoăn, e ngꢑi cꢐa nhân vꢇt ngưꢘi chꢠng ñưꢊc
biꢌu hiꢉn qua hàng loꢑt các ñꢕng tác như "ñôi lúc thꢛ dài", "cꢋ làm ra vꢠ tꢉ nhiên", "nꢚi
ngơ ngác, thꢨn thꢀ hiꢆn lên trên mꢎt", "nꢓm dài trên giưꢀng, tay vꢄt lên trán, mꢄt trꢗng
trꢗng lên xà nhà"...
Tô Hoài còn ñꢌ nhân vꢇt tꢗ biꢌu hiꢉn mình thông qua các ñꢏi thoꢑi. Truyꢉn Chưa ñꢚ
ông nghè ñã ñe hàng tꢇng có nhân vꢇt thꢛy ñꢠ Ngꢂa kênh kiꢉu, xꢈc xưꢊc. Màn ñꢏi thoꢑi
cꢐa thꢛy ñꢠ Ngꢂa vꢚi các cꢜ trong làng cho thꢈy rõ tính cách này cꢐa nhân vꢇt:
"Thꢖy ñꢜ Ngꢂa tꢔi chꢚ phꢒn ñá chꢚ các cꢦ lão làng. Mꢃt cꢦ hꢘi:
− Anh ñꢜ lên ñây có viꢆc gì?
Đꢜ Ngꢂa ñáp trꢋng không:
− Chꢚ ngꢜi cꢥa mꢚ ꢛ trên này.
Mꢃt cꢦ nói:
− Trong ñình chưa có chꢚ anh ñꢜ ngꢜi.
Đꢜ Ngꢂa trꢞn mꢄt:
− Mꢚ còn ngꢜi cao hơn các bꢋ già kia!
Các cꢦ lꢄc ñꢖu, lè lưꢪi vì câu nói hꢚn"[3, tr.137].
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 16/2017
59
Nhꢖng ñoꢑn ñꢏi thoꢑi ñưꢊc diꢎn tꢙ ñi kèm vꢚi ngꢖ ñiꢉu, khꢆu hình, thái ñꢕ... khiꢋn
cho nhân vꢇt trꢟ nên sꢃc nét. Trong truyꢉn Tꢐm Cám, chꢔng kiꢋn cꢙnh vua thân thiꢋt vꢚi
chim Vàng Anh, Cám vꢅ mách mꢧ:
"Cám vꢗa sꢞ vꢗa buꢜn, chꢁy vꢍ kꢅ vꢔi mꢝ.
Mꢝ Cám nghiꢈn răng:
− Nó ñꢐy thôi, vꢨn nó ñꢐy thôi.
Rꢜi mꢝ bày kꢈ:
− Bꢄt con Vàng Anh ñem giꢈt thꢌt, cho tiꢆt cái giꢋng nó ñi. Vua hꢘi thì bꢒo mèo vꢜ mꢐt
chim Vàng Anh rꢜi" [2, tr.133].
Như thꢋ, nhân vꢇt mꢜ dì ghꢩ ñưꢊc khꢃc sâu ꢈn tưꢊng như mꢕt kꢩ ñꢕc ác, mưu mô, thꢐ
ñoꢑn, nham hiꢌm.
Nhân vꢇt cꢐa Tô Hoài ñưꢊc miêu tꢙ ꢟ nhiꢅu khía cꢑnh, nhiꢅu phương diꢉn, hiꢉn lên cꢜ
thꢌ, sꢏng ñꢕng. Đây là nhꢖng ñꢄc tính cꢐa nhân vꢇt trong truyꢉn kꢌ hiꢉn ñꢑi. Có thꢌ nói,
tính hiꢉn ñꢑi trong viꢉc khꢃc hꢂa nhân vꢇt làm cho truyꢉn cꢐa Tô Hoài trꢟ thành "phiên
bꢙn" mꢚi cꢐa các truyꢉn kꢌ cꢒ sơ, mang hơi thꢟ cuꢕc sꢏng ñang diꢎn ra. Tꢓ nhꢖng câu
chuyꢉn cꢒ, Tô Hoài ñã "tái tꢑo" nên nhꢖng câu chuyꢉn mꢚi mang không khí cꢐa cuꢕc sꢏng
ñương ñꢑi, phù hꢊp vꢚi cách tiꢋp nhꢇn cꢐa bꢑn ñꢂc, nhꢈt là bꢑn ñꢂc nhꢞ tuꢒi. Ông biꢋn
nhꢖng câu chuyꢉn vꢏn dùng ñꢌ truyꢅn miꢉng thành nhꢖng truyꢉn dùng ñꢌ ñꢂc. Đꢄc biꢉt,
trong các truyꢉn kꢌ cꢐa ông, hình tưꢊng ngưꢘi kꢌ chuyꢉn có dꢈu ꢈn rõ rꢉt. Thoát khꢞi cách
kꢌ khách quan, trung tính trong truyꢉn cꢒ, ngưꢘi kꢌ truyꢉn trong tác phꢆm cꢐa Tô Hoài bꢕc
lꢕ nhꢖng cách nhìn, cách ñánh giá chꢐ quan. Câu chuyꢉn ñưꢊc kꢌ khi thì bꢦng giꢂng ñiꢉu
hóm hꢨnh, hꢠn nhiên, khi thì buꢠn ñau, thương xót. Đôi chꢪ, ngưꢘi kꢌ chuyꢉn còn ñan xen
nhꢖng lꢘi bình thꢌ hiꢉn quan ñiꢌm, thái ñꢕ cꢐa mình vꢚi câu chuyꢉn. Tꢈt cꢙ nhꢖng ñiꢅu ñó
làm nên sꢗ khác biꢉt và tính hꢈp dꢍn cꢐa kiꢌu "truyꢉn cꢒ viꢋt lꢑi".
3. KꢒT LUꢓN
Tꢓ Truyꢆn ngày xưa mꢃt trăm cꢇ tích cꢐa Tô Hoài, có thꢌ nhꢇn ra các thꢐ pháp sáng
tꢑo cꢐa các hình thꢔc truyꢉn kꢌ hiꢉn ñꢑi, mang ñꢇm dꢈu ꢈn tác giꢙ. Do ñó có thꢌ thꢈy, kiꢌu
truyꢉn truyꢉn cꢒ viꢋt lꢑi là mꢕt hình thꢔc tái tꢑo chꢈt liꢉu dân gian ñꢌ tꢑo ra nhꢖng sáng tác
hiꢉn ñꢑi. Các cꢈp ñꢕ kiꢌu truyꢉn truyꢉn cꢒ viꢋt lꢑi có thꢌ khác nhau, ñưꢊc gꢂi bꢦng nhꢖng
cái tên khác nhau (tái tꢑo, cꢙi biꢋn, chuyꢌn thꢌ, viꢋt lꢑi, phꢞng tác...). Đây là nhꢖng tác
phꢆm thꢌ hiꢉn tính sáng tꢑo cꢐa nhà văn, ñꢠng thꢘi phꢙn chiꢋu tâm lí tiꢋp nhꢇn, cách thꢔc
diꢎn giꢙi cꢐa bꢑn ñꢂc các thꢘi ñꢑi, mꢄt khác, thꢌ hiꢉn quy luꢇt giao thoa văn hꢂc. Kiꢌu
truyꢉn truyꢉn cꢒ viꢋt lꢑi nꢦm trong xu hưꢚng làm mꢚi, tꢑo "phiên bꢙn mꢚi"... các câu
chuyꢉn cꢒ trong văn hꢂc, hꢕi hꢂa, ñiꢉn ꢙnh... trong thꢘi gian gꢛn ñây
60
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
TÀI LIꢔU THAM KHꢕO
1. Nguyꢎn Đꢒng Chi (2000), Kho tàng truyꢆn cꢇ tích Viꢆt Nam, Nxb Giáo dꢜc Viꢉt Nam, Hà Nꢕi.
2. Tô Hoài (2015), Truyꢆn ngày xưa mꢃt trăm cꢇ tích, Tꢇp 1, Nxb Kim Đꢠng, Hà Nꢕi.
3. Tô Hoài (2015), Truyꢆn ngày xưa mꢃt trăm cꢇ tích, Tꢇp 2, Nxb Kim Đꢠng, Hà Nꢕi.
4. Tô Hoài (2015), Truyꢆn ngày xưa mꢃt trăm cꢇ tích, Tꢇp 3, Nxb Kim Đꢠng, Hà Nꢕi.
ABOUT THE KIND OF STORY "THE REWRITTEN LEGEND"
Abstract: The kind of story "the rewritten legend" was based on the folk story, written
into a literary work. There are different levels of storytelling: editing, fixing text;
recreating the author’s styleꢕbased. This is a new trend creating "new version" for
ancient stories of literature, painting, cinema... in the recent times.
Keywords: Legend, rewritten, new version
9 trang
19480
Free
Bạn đang xem tài liệu "Vài nét về kiểu truyện "truyện cổ viết lại"", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- vai_net_ve_kieu_truyen_truyen_co_viet_lai.pdf
