Nhận diện chủ thể thẩm mĩ Tản Đà trong vị thế của một văn sĩ chuyên nghiệp
Lê Thanh Sơn / Tạp chí Khoa học và Công nghệ Đại học Duy Tân 4(47) (2021) 109-116
109
4(47) (2021) 109-116
Nhận diện chủ thể thẩm mĩ Tản Đà trong vị thế của một văn sĩ
chuyên nghiệp
Identification of aesthetic subject - Tan Da as a professional writer
Lê Thanh Sơn*
Le Thanh Son*
Trường Đại học Sư phạm, Đại học Đà Nẵng, Việt Nam
The University of Danang - University of Science and Education, Vietnam
(Ngày nhận bài: 14/4/2021, ngày phản biện xong: 19/4/2021, ngày chấp nhận đăng: 9/8/2021)
Tóm tắt
Có thể nói, trong khoảng hai mươi năm đầu của thế kỉ XX, sinh quyển văn hóa An Nam chứng kiến những bước ngoặt
mang tính lịch sử. Giữa buổi giao thời văn hóa Á - Âu, tầng lớp nhà Nho mất dần vị thế xã hội và kéo theo những
chuyển biến quan trọng trong xu hướng tiếp nhận văn chương của độc giả. Thích nghi nhanh chóng cùng những đổi
thay đó, Tản Đà, từ một nhà Nho tài tử đã chuyển sang nghiệp sáng tác văn chương như một kĩ nghệ. Với những thành
công vượt bậc trong văn nghiệp của mình, Tản Đà đã từng bước xác lập vị thế xã hội cho tầng lớp văn sĩ chuyên nghiệp
và có nhiều đóng góp quan trọng trong tiến trình hiện đại hóa văn học.
Từ khóa: Tản Đà; văn sĩ chuyên nghiệp; văn học cận đại; văn hóa giao thời.
Abstract
It can be said that An Nam culture biosphere witnessed historic landmarks in the first twenty years of the twentieth
century. In the midst of the Asian-European cultural transition, the Confucian class gradually lost the social position and
brought about important changes in the readers’ tendency to receive literature. To adapt quickly to those changes, Tan
Da, an amateur Confucian, turned to literary writing as an industry. With the great success in his career, Tan Da steadily
established a social position for the class of professional writers and made many important contributions to the
modernization of literature.
Keywords: Tan Da; professional writer; early modern literature; transitional culture.
1. Đặt vấn đề
đề cũ - mới, truyền thống - hiện đại, bản địa -
ngoại lai, Tản Đà đã mạnh dạn dấn thân vào
lĩnh vực mà trước đây các nhà Nho trung đại
hoàn toàn xa lạ: Mưu sinh bằng chữ nghĩa và
biến những tác phẩm văn chương thành thương
phẩm để bán buôn trên các phố phường, hàng
quán. Đây là điều chưa từng xuất hiện trong ý
thức hệ phong kiến, nhưng nó lại mở ra một
Nhìn lại toàn bộ văn nghiệp của Tản Đà,
trong tương quan với thời thế, chúng ta thấy
được năng lực thính nhạy và sự chuyên nghiệp
đáng nể của kẻ tài tử “chân tâm với Nho học”
nhưng lại theo đuổi nghiệp văn chương như
một kĩ nghệ. Trong sinh quyển văn hóa phức
tạp, với sự tranh chấp, biến động giữa các vấn
*Corresponding Author: Le Thanh Son, The University of Danang - University of Science and Education, Vietnam
Email: lethanhson1881989@gmail.com
110
Lê Thanh Sơn / Tạp chí Khoa học và Công nghệ Đại học Duy Tân 4(47) (2021) 109-116
đường hướng vô cùng tiềm năng cho thế hệ văn
sĩ mới, ở thời điểm mà văn học Việt Nam bắt
đầu vượt qua chặng sơ khởi của quá trình tái
cấu trúc. Tuy xuất phát từ một nhà Nho được
đào tạo bài bản trong nền giáo dục truyền
thống, nhưng sau khi nếm trải những thất bại
trong khoa cử, Tản Đà đã có những thay đổi
bước ngoặt trong tư duy nghệ thuật và bắt đầu
định hình con đường sáng tác văn chương một
cách chuyên nghiệp. Đặc biệt, trong vai trò nhà
báo/ chủ bút, Tản Đà đã có thêm cơ hội tiếp thu
những màu sắc hiện đại từ văn hóa phương Tây
và mang đến cho văn đàn nước nhà những
luồng sinh khí tươi mới, thanh thoát. Với những
thành công vượt bậc trong văn nghiệp của
mình, Tản Đà đã từng bước xác lập vị thế xã
hội cho tầng lớp văn sĩ chuyên nghiệp và có
nhiều đóng góp quan trọng trong tiến trình hiện
đại hóa văn học.
trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế từ nông nghiệp
thuần túy sang công nghiệp kĩ nghệ, mặt khác
dẫn đến sự thay đổi mạnh mẽ trong cấu trúc
chủ thể văn hóa. Bên cạnh mô hình “tứ dân”
truyền thống gồm sĩ, nông, công, thương, xã
hội bắt đầu xuất hiện những giai tầng mới như
tầng lớp tư sản, tiểu tư sản, công nhân… Điều
đáng nói là, cùng với sự chuyển đổi của nền
kinh tế thị thường, chính những con người này,
từ vị trí “thiểu số”, “ngoại vi” trong cơ tầng văn
hóa, đã dần dà trở thành “trung tâm”, định
hướng những thay đổi trong dòng chảy ý thức
hệ xã hội, làm lung lay niềm tin cố kết của cộng
đồng với tầng lớp Nho học. Sự chuyển đổi
mạnh mẽ của chủ thể văn hóa tất yếu dẫn đến
những đổi thay về lối sống, quan niệm sống
làm thay đổi hẳn bộ mặt đô thị Việt Nam. Cái
tân kì, tiện lợi của văn minh vật chất, của văn
hóa phương Tây có sức mạnh lôi kéo dần cư
dân thành thị vào một lối sống mới, với rất
nhiều những đổi thay trong cảm xúc, tâm lí, thị
hiếu thẩm mĩ. Các nam nhân nhanh chóng thay
những bộ khăn đóng, áo xếp bằng những bộ âu
phục thời thượng, nữ nhi cũng để răng trắng và
diện những bộ đồ “ngây thơ” cho hợp mốt thay
vì giữ “nét cười đen nhánh sau tay áo” (Lưu
Trọng Lư) với “khăn nhung quần lĩnh rộn ràng”
(Nguyễn Bính). Trong bối cảnh văn hóa đó, các
nhà Nho đã dần mất đi vị thế trong xã hội, dẫu
họ vẫn cố níu giữ những nét đẹp mẫu mực một
thời. Ảo tưởng về vị thế của mình, các nhà Nho
loay hoay giữa việc gìn giữ cái cũ như một
trách nhiệm và bài trừ cái mới một cách cố
chấp. Chính điều này đã tạo ra khoảng cách rất
lớn giữa tầng lớp cựu học và tân học, trong khi
quá trình canh tân đất nước vẫn đang trong
trạng thái dở dang, và thậm chí là mất phương
hướng. Bước sang những năm 20 của thế kỉ
XX, sự xâm lấn ngày càng sâu rộng của nền
văn hóa mới và sự vận hành của nền kinh tế
hàng hóa đã tẩy xóa đi gần hết những ý niệm về
hình mẫu nhà Nho lí tưởng trong môi trường đô
thị. Hơn nữa, thời đại mà yêu cầu cứu quốc,
2. Nội dung
2.1. Những biến chuyển trong sinh quyển văn
hóa và sự xuất hiện hệ hình thẩm mĩ mới
Trong khoảng thời gian cuối thế kỉ XIX, đầu
thế kỉ XX, dưới ảnh hưởng của chính sách khai
thác thuộc địa của thực dân Pháp, xã hội Việt
Nam bắt đầu chứng kiến sự biến đổi mạnh mẽ
từ gốc rễ ở tất cả các phương diện: Chính trị,
kinh tế, văn hóa, giáo dục… Bước vào buổi
giao thời “gió Á, mưa Âu”, cơ tầng xã hội Việt
Nam thay đổi chóng mặt với sự hình thành của
các đô thị lớn, xuất hiện tầng lớp thị dân mới và
manh nha cơ chế thị trường. Tác giả Trần Đình
Hượu đã chỉ ra những biến chuyển của xã hội
thời đoạn này như sau: “Thay đổi bộ mặt thành
thị, biến nó thành những trung tâm kinh tế, dần
dần quy tụ nông thôn quanh thành thị, thay đổi
kết cấu xã hội, làm mất thế lực nhiều lực lượng
bảo thủ, trì trệ, tạo điều kiện cho cái mới - sau
khi đã thay da đổi thịt, biến hóa - có điều kiện
từ thành thị tỏa về nông thôn chi phối sự phát
triển theo kiểu các xã hội hiện đại” [2]. Điều
đó, một mặt phản ánh những hệ quả của quá
Lê Thanh Sơn / Tạp chí Khoa học và Công nghệ Đại học Duy Tân 4(47) (2021) 109-116
111
canh tân được đưa lên hàng đầu, thì các nhà
Nho say mê với đạo Khổng, quấn quýt lấy văn
chương, bảo vệ cái luân lí, đề cao cái thiên
lương... đã ít nhiều vênh lệch với thời đại. Cho
nên, dẫu có thông quán “thiên kinh vạn quyển”
thì họ cũng trở nên lạc lõng với thời thế. Giờ
đây, trong xu thế tiếp nhận, chuyện nhà Nho
xuất thế hay nhập thế không còn được xã hội ca
tụng, trọng vọng, thậm chí, xã hội còn cho rằng
“nhà Nho hủ là hình ảnh tập trung mọi cái lạc
hậu hèn kém […] vừa tự cao tự đại, vừa nô lệ
không biết xấu hổ, vừa lên mặt cao đạo tiêu
biểu cho thế đạo nhân tâm” [2]. Văn chương cổ
xúy cho lối sống hưởng lạc của những nhà Nho
tài tử như Nguyễn Công Trứ, Dương Lâm,
Dương Khuê, Chu Mạnh Trinh... từng bị lên án
là xa rời thực tế, có ảnh hưởng tiêu cực với tinh
thần chiến đấu của dân tộc. Dưới áp lực của
môi trường văn hóa mới, dòng văn học truyền
thống, mà đại diện là tầng lớp nhà Nho sáng
tác, dần dần mất đi vị thế vốn có và nhường chỗ
cho sự lên ngôi của nền văn học thị trường. Bởi
đó là thứ văn chương được “hợp thức hóa”
trước sự kiểm duyệt của chính quyền, lại được
công chúng đô thị đón nhận nhiệt tình như là
một “món ăn tinh thần”, “công cụ giải trí” đúng
nghĩa, chứ không phải là thứ văn chương làm
nhiệm vụ “tải đạo”, “luận chí”, vốn đã trở nên
quá cũ kĩ và sáo mòn so với tư duy tiếp nhận
của con người thời hiện đại.
văn phẩm, bây giờ tác phẩm phải chạy theo
người tiêu thụ” [2]. Vũ Ngọc Phan thì khẳng
định sự hiện diện của một lớp nhà văn mới:
“Nhà văn (theo nghĩa tôi dùng) là những người
viết văn xuôi hay văn vần, có tính cách vĩnh viễn,
đăng trong các báo chí hay trong những sách đã
xuất bản, mà điều cốt yếu là những văn phẩm của
họ đã được người đồng thời chú ý” [3]. Những
thay đổi nhanh chóng này đã khiến thế hệ nhà
Nho - với tư cách là những người sáng tác chủ
đạo trong văn học cũ - trở nên bỡ ngỡ, choáng
ngợp và cả những xung đột, bất mãn. Họ không
quen với hình ảnh của một người cầm bút
chuyên tâm vì “đồng tiền bát gạo”, cũng không
dễ dàng chấp nhận một thứ văn chương với
thuộc tính “hàng hóa”, chạy theo “nhu cầu” của
xã hội mà quên đi việc “luận chí, tải đạo”. Vì lẽ
đó, có một thời, những nhà Nho đổi “bút lông”
qua “bút sắt” đã trở thành đối tượng công kích
mạnh mẽ:
Thơm thối lẫn nhau mùi tắc họng
Ngọt ngào đầu miệng lưỡi không xương
(Phan Điện)
Thám hoa gì nó, thám hoa… xòe
Mỗi quyển tam nguyên ních chẻ hoe
(Nguyễn Thiện Kế)
Nào có nghĩa gì cái chữ nho
Ông nghè ông cống cũng nằm co
(Tú Xương)
Với những thay đổi bước ngoặt trong sinh
quyển văn hóa, văn chương của thời đại mới
không phải để “tải đạo” hay thi cử chốn quan
trường, nó trở thành “món hàng” để bán buôn
giữa phố phường, thông qua sự hỗ trợ của kĩ
thuật ấn loát và kênh trung chuyển báo chí. Khi
nghiên cứu về văn học Việt Nam trong khoảng
30 năm đầu thế kỉ XX, Trần Đình Hượu đã chỉ
ra sự thay đổi trong mục đích sáng tác văn học:
“Thay vì việc trước thư lập ngôn là để di dưỡng
tính tình và giáo dục con cháu, để thể hiện tâm,
chí, đạo, nhà văn sáng tạo tác phẩm như một kế
sinh nhai, thay vì việc độc giả trước đây đi tìm
Trước đó, văn chương trung đại gắn chặt với
tính chất giáo huấn và công thức mẫu mực, cho
nên, từ bản chất đến mục đích, thứ văn chương
này không đề cao tính sáng tạo ở người nghệ sĩ
và hoàn toàn mang tính chất nghiệp dư. Hơn
nữa, với văn hóa phong kiến, sáng tác văn
chương không phải là nghề, và người viết - dù
có là hiển nho hay hàn sĩ, hành đạo hay ẩn dật,
quan lại hay văn nhân - thì cũng chưa bao giờ
lấy nghiên bút, chữ nghĩa làm phương tiện
“kiếm cơm”. Bởi vậy, về cơ bản, họ nhận được
sự sủng hạnh từ xã hội, có vị thế như những
112
Lê Thanh Sơn / Tạp chí Khoa học và Công nghệ Đại học Duy Tân 4(47) (2021) 109-116
Tản Đà đã trầy trật trong chốn khoa trường
nên không thể dùng tài để “trí quân trạch dân”,
lại gặp phen “gió Á mưa Âu” lẫn lộn, ông
“ném” tất cả cái tài của mình vào chốn văn
chương, chữ nghĩa, rồi “quang gánh” bán buôn
từ phố phường trần gian, đến chợ búa trên
“thiên giới”:
“tao nhân mặc khách”, thuần khiết trước cái
Đẹp. Giờ đây, văn chương hiện đại hướng đến
nhu cầu thưởng thức thẩm mĩ của quần chúng,
mà trước hết là tầng lớp thị dân. Họ sẵn sàng
trả tiền cho những tác phẩm văn học mà họ cảm
thấy muốn đọc, cần đọc, phải đọc. Từ thực tế
đó, người viết nhận ra có thể kiếm tiền từ độc
giả thông qua việc bán các tác phẩm của mình,
cho nên, họ ý thức được việc sáng tác văn
chương phải trở nên chuyên nghiệp và bắt kịp
nhu cầu của độc giả. Viết văn là kĩ nghệ và
người sáng tác phải vật lộn với “cơm áo gạo
tiền” như bao nghề mưu sinh khác, đó là một
thực tế, cho nên không phải khi nào kẻ cầm bút
cũng được tôn trọng như vị thế đã từng có trong
quá khứ. “Xã hội tư sản là xã hội cạnh tranh để
kiếm lời. Nó cũng cần thứ tài để giữ trật tự, để
đi xâm lược…, nhưng trước hết nó cần thứ tài
giúp nó kinh doanh kiếm được nhiều tiền” [2],
vì vậy, đối với người sáng tác, sự thay đổi
mang tính bước ngoặt này được xem như một
thách thức, hơn là một cơ hội.
Chữ nghĩa Tây, Tàu trót dở dang
Nôm na phá nghiệp kiếm ăn xoàng.
[8]
Ngay từ khi bước chân vào chốn văn
chương, Tản Đà đã tự đặt mình vào vai vế của
một người phụng sự nghề văn: “Cái nghề văn
tự này tuy nó là một nghề bạc bẽo nhưng cũng
phải thành tâm với nó thì mới được […]. Nếu
bây giờ có đi buôn gỗ lãi ngay tiền vạn, Hiếu
đây cũng không buôn, bổ đi làm tổng đốc lương
tháng bốn trăm, Hiếu đây cũng không làm.
Hiếu chỉ phụng sự nghề văn thơ mà thôi” [10].
Không chỉ tròn vai trong vị thế của một người
sáng tác, Tản Đà còn đem cái mộng văn
chương của mình vào nghiệp báo chí. Lập ra tờ
An Nam tạp chí (1926), trước hết, Tản Đà
muốn khẳng định tên tuổi của mình trong vị thế
của một ông chủ báo để phần nào quên đi cái
mặc cảm đổ vỡ trong đường công danh, sau đó,
ông cũng muốn dùng cái sự làm báo của mình
để vị đời một cách triệt để, góp phần hiện thực
hóa hoài bão hành đạo và gìn giữ thiên lương
trong nhân quần. Xác định việc theo đuổi
nghiệp văn một cách chuyên nghiệp và thành
tâm đến vậy, cho nên, dẫu có mang tiếng là
“phá nghiệp”, “kiếm ăn xoàng” - như cách ông
đã nói - thì đó vẫn là cái nghề “trong sạch” cho
một kẻ tài tử giữa thời cuộc nhiễu nhương.
Không cố chấp theo đuổi đường khoa cử, cũng
không “bẻ bút” theo chính quyền bảo hộ, Tản
Đà chọn cho mình một con đường làm văn
chương độc lập, tự chủ. Sự thành công của Tản
Đà ngay trong những năm đầu bước vào làng
văn là minh chứng xác quyết cho sự thích ứng
nhạy bén của một nhà Nho chuyển sang làm
văn sĩ chuyên nghiệp: “Tản Đà là người đầu tiên
2.2. Tản Đà - người xác lập vị thế xã hội cho
tầng lớp văn sĩ chuyên nghiệp
Giữa cái thời “gió Á, mưa Âu”, với những
nhá nhem, đảo điên ấy, Tản Đà xuất hiện với tư
cách là kẻ “đem văn chương đi bán phố
phường”, nhưng lại nhanh chóng chiếm được
sự cổ vũ nhiệt tình từ phía độc giả và mang đến
những luồng sinh khí mới mẻ, tươi mát cho văn
đàn. Tản Đà là ánh hồi quang cuối cùng của
tầng lớp Nho học, và cũng là người đầu tiên đặt
nền móng cho việc định hình phẩm chất và xác
lập vị thế xã hội của nhà văn chuyên nghiệp
trong thời đại mới. Chính cái “dấu nối” trong
cấu trúc chủ thể này, đã đưa Tản Đà vào vị thế
của một “người mở đường” táo bạo và tinh anh.
Nó quan trọng đến nổi, mọi sự nhận diện và
miêu tả về quá trình hiện đại hóa văn học dân
tộc, đều không thể bỏ qua những ảnh hưởng
của Tản Đà trong buổi giao thời này.
Lê Thanh Sơn / Tạp chí Khoa học và Công nghệ Đại học Duy Tân 4(47) (2021) 109-116
113
trong lịch sử văn học tìm được một lượng độc
giả khổng lồ trong một thời gian kỉ lục” [5]. Kết
quả là, khi mới trình làng Khối tình con I (1916),
cái tên Tản Đà đã thực trở thành một hiện
tượng hiếm hoi trên văn đàn gây ra những “đợt
sóng” liên hồi trong tiếp nhận, chiếm được sự
quan tâm của cả học giả lẫn độc giả. Thật khó
có thể mường tượng ra rằng, một tay cự phách
trong làng văn “bác cổ”, một kẻ thư sinh từng
hai lần thi rớt lại có thể thích nghi và chiếm
lĩnh văn đàn nhanh chóng bằng một cuốn “văn
chơi” như Khối tình con. Với một văn sĩ
chuyên nghiệp, không gì hạnh phúc hơn việc có
được sự đón nhận nhiệt thành của công chúng
độc giả. Từ những thành công ban đầu đó, Tản
Đà nghiêng hẳn sang con đường sáng tác
chuyên nghiệp, với hàng loạt các tác phẩm liên
tiếp ra đời: Khối tình con II, Giấc mộng con,
Thần tiền, Còn chơi… Trước đó, những giềng
mối cố kết với Nho học, với nền văn chương
khoa cử, đã phần nào trói cột trí tưởng tượng và
khả năng sáng tạo thiên phú của Tản Đà trong
những khuôn thước chật chội. Vì thế, thi rớt
không có nghĩa là Tản Đà bất tài, mà rằng, nền
văn chương khoa cử ấy không dung chứa nổi sự
phóng túng trong cá tính của thi nhân, và đương
nhiên, nó cũng không chấp nhận những phá
cách đi trước thời đại của con người tài hoa
này. Chính điều ấy đã tạo nên những xung đột
trong quan niệm sáng tác của Tản Đà, mà “độ
lệch” giữa trách nhiệm của một nhà Nho tài tử
với khát vọng sáng tạo của một kẻ cầm bút
chuyên nghiệp đã được nhen nhóm ngay từ
những năm ông thi rớt:
thức, não trạng của Tản Đà đã ngấm ngầm nuôi
dưỡng cái khao khát “tếch mái rừng Nhan,
Khổng”, “toan vượt bể Trình, Chu” (Cao Bá
Quát) như những nhà Nho tài tử trước đó, và
hướng đến thang giá trị cá nhân như một nhu
cầu thẩm mĩ tất yếu của con người thời đại mới.
Vả lại, va chạm trong một xã hội đô thị với
những thay đổi bước ngoặt về tư tưởng nhân
sinh, cùng với việc niềm tin của một nền cổ học
đã bị xói mòn nghiêm trọng dưới hấp lực của ý
thức hệ hiện đại, Tản Đà được đẩy đưa gần hơn
tới khát vọng vượt thoát và vươn tới sự tự do
sáng tạo. Khi nghiên cứu những chuyển biến
trong tư duy sáng tác của Tản Đà, tác giả Trần
Ngọc Vương đã nhận định rằng: “Chính sự
khác biệt đến mức xung đột giữa các chuẩn
mực của thơ được tạo tác trong niềm hân hoan
của cảm hứng sáng tạo đích thực với thơ trong
văn chương khoa cử đã khiến cho Tản Đà gặp
lại cái bi kịch của rất nhiều danh sĩ thi nhân
trong quá khứ” [6]. Chỉ có điều, lần này, “bi
kịch” ấy lại định hình một Tản Đà - trong dáng
dấp của một văn sĩ chuyên nghiệp. Đó cách
phản ứng rất nhạy bén, tinh tế, vừa hợp tình,
hợp lí, vừa hợp thời, hợp vận của Tản Đà. Từ
một nhà Nho với quan niệm sáng tác văn
chương là phương tiện để “tải đạo”, giờ đây
Tản Đà xem viết văn như là một kĩ nghệ, vừa
“lập ngôn”, “lập chí”, vừa là một nghề “bán văn
buôn chữ kiếm tiền tiêu”:
Nhà tớ xưa nay vốn vẫn nghèo,
Bán văn buôn chữ kiếm tiền tiêu.
[8]
Văn chương trở thành hàng hóa, sáng tác trở
thành một kĩ nghệ, người viết văn trở thành kẻ
buôn chữ, đó đều là những cú sốc với văn hóa
phong kiến, cũng như hoàn toàn lạ lẫm trong
thế giới quan của nhà Nho trước đây. Nhìn
nhận lại quá trình hình thành của tầng lớp văn
sĩ chuyên nghiệp đầu tiên, tác giả Trần Đình
Hượu đã chỉ ra: “... đem văn chương bán phố
phường là đi vào cuộc đời một nhà văn. Cuộc đời
đó đòi hỏi Tản Đà trước hết phải thành thị hóa,
Chữ chữ nôm nôm nào kém cạnh
Khuyên khuyên điểm điểm có hay không.
Bởi ông hay quá ông không đỗ
Không đỗ ông càng tốt bộ ngông.
[8]
Không thể phủ nhận, mối quan hệ cố kết với
Nho học thời thơ ấu đã hun đúc nên một hồn
thơ mang phong cốt truyền thống ở Nguyễn
Khắc Hiếu. Nhưng phải chăng, từ trong vô
114
Lê Thanh Sơn / Tạp chí Khoa học và Công nghệ Đại học Duy Tân 4(47) (2021) 109-116
phải viết văn là một nghề nghiệp, điều mà nhà
Nho trước đây chưa biết đến” [2]. Nhưng thời
thế đã thay đổi, một xã hội được vận hành trên
quy luật của đồng tiền và ý thức hệ tư bản, thì
tất cả sản phẩm của con người đều có thể trở
thành hàng hóa. Chính những đổi thay mau lẹ
đó, đã khiến những nhà Nho đổi “bút lông sang
bút sắt” như Tản Đà bước vào vòng xoáy của
kim tiền nhưng cũng đồng thời mang theo sự
dùng dằng với “cửa Khổng, sân Trình”:
thư cao”, trở thành một món hàng, còn người
sáng tác từ vị trí “tao nhân mặc khách”, trở
thành một văn sĩ lăn lộn giữa cuộc đời:
Khi làm chủ báo, lúc viết mướn
Hai chục năm dư cảnh khốn cùng.
Trần gian thước đất vẫn không có
Bút sắt chẳng hơn gì bút lông.
[8]
Chính Tản Đà đã từng tâm sự: “Tôi muốn
thơ văn của tôi được phổ thông trong đám bình
dân. Sách của tôi sẽ bán rất rẻ cho những ông
hàng xén để các ông này đem bán rong phố hay
ở các chợ quê” [8]. Vậy là, mang văn chương
“quang gánh” từ ngõ ngách phố phường đến
tiên giới xa xôi, Tản Đà vướng vào cái nỗi lo
mà trước đây chưa từng xuất hiện trong tâm trí
của người sáng tác, đó là lo văn ế:
Bây giờ anh đổi lông ra sắt
Cách kiếm ăn đời có nhọn không?
[8]
Văn chương từ chỗ “tâm, chí, đạo” chuyển
sang “nôm na phá nghiệp kiếm ăn xoàng”, nhà
Nho tài tử tạm gác lại cái thú rong chơi, hưởng
lạc để đối diện với cuộc sống chìm nổi, tục lụy:
Cuộc trần thế kiếm ăn chẳng dễ
Rẻ rúng thay là nghệ làm văn!
Thâu đêm hao tổn tinh thần
Nhà tớ xưa nay vốn vẫn nghèo,
Bán văn buôn chữ kiếm tiền tiêu.
Quanh năm luống những lo vì ế,
Đèn xanh chiếc bóng xoay vần từng câu.
Thân thế xem thua chú hát chèo.
[8]
[8]
Đó là sự thật trần trụi trong môi trường đô
thị nước ta những năm đầu thế kỉ XX, nơi mà
bất kì thứ gì cũng có thể quy đổi ra hàng hóa và
văn chương cũng vì thế mà bị ảnh hưởng ít
nhiều bởi thời cuộc. Hầu như, thi nhân không
còn thanh nhàn để sáng tác và thưởng thức văn
chương như trước đây, thay vào đó là cái lo
lắng tầm thường của một kẻ tiểu thương. Lúc
thơ văn ế ẩm, tạp chí đình bản, kẻ văn sĩ cũng
lâm vào cảnh túng quẫn, bi đát:
Xưa, đem bút mực để tỏ lòng, luận chí nên
thi nhân là “tao nhân mặc khách”; nay, đem
chữ nghĩa đi “lôi thôi” với đời, chưa biết là
được mất hay hơn thua, nhưng vì áp lực đồng
tiền, vì cái nghèo đeo đẳng, kẻ cầm bút dẫu biết
là cái nghề “rẻ rúng” mà không dễ gì thoát ra:
Một mối tơ tình buộc chết ai
Bán văn buôn chữ kiếp nào thôi.
Ruột tầm rút mãi chưa thành kén
Văn chương hạ giới rẻ như bèo
Kiếm được đồng lãi thực rất khó.
Kiếm được thời ít, tiêu thời nhiều
Có nhẽ lôi thôi suốt cả đời!
[8]
Nổi trôi với xã hội kim tiền, trong sự vận
hành của cơ chế văn hóa mới, người cầm bút bỡ
ngỡ trước những đổi thay chóng mặt từ nội
dung phản ánh đến hình thức nghệ thuật, đặc
biệt là sự chuyển đổi trong xu hướng tiếp nhận.
Nếu văn hóa phong kiến dành cho họ sự sủng
hạnh tuyệt đối, thì văn hóa tư sản trao cho họ
những thử thách cực hạn. Văn chương từ chỗ
cao quý “Vạn ban giai hạ phẩm/ Duy hữu độc
Làm mãi quanh năm chẳng đủ tiêu.
Để rồi:
Bị gậy lang thang người thủy hạn
[8]
Thơ văn lận đận, khách phong trần. [8]
Có thể nói, ở văn chương Tản Đà, người ta
tìm thấy đủ cả những vinh quang và tủi nhục
Lê Thanh Sơn / Tạp chí Khoa học và Công nghệ Đại học Duy Tân 4(47) (2021) 109-116
115
của người cầm bút trong thời đại mới. Cái thời
mà “cơm áo không đùa với khách thơ” (Xuân
Diệu), cho nên, thi nhân cũng từ đó mà ít nhiều
bị tác động bởi thời cuộc. Những phản hồi từ
phía độc giả là rất quan trọng, bởi chính họ mới
là người “tiêu thụ” sản phẩm mà văn sĩ tạo ra.
Văn chương không còn là quà tặng để thù tạc,
độc giả phải bỏ tiền ra mua về thưởng thức, vì
thế, văn sĩ cũng không thể khoanh tay bằng
lòng với những gì mình viết ra, nếu như nó
không phù hợp với thị hiếu của độc giả. Bản
chất của xã hội kim tiền quan tâm nhiều đến
những giá trị thực dụng và “vòng xoáy tư bản”
không ưu tiên hay đảm bảo cho bất kì ai, bất kì
tác giả nào. Thực tế, nhu cầu độc giả đưa ra
một thách thức cực hạn cho người sáng tác,
không phải cứ tác giả nổi tiếng là tác phẩm của
họ sẽ có được thành công, điều này Tản Đà là
người hiểu hơn ai hết, bởi chính ông đã từng
trải nghiệm những thử thách khắc nghiệt trong
vị thế chủ bút của tờ An Nam tạp chí. Vì vậy,
Tản Đà ý thức rất rõ, bên cạnh nỗ lực sáng tạo,
người sáng tác còn phải biết lắng nghe những
phản hồi từ phía độc giả, mà việc đầu tiên, là
anh ta phải đọc và thẩm định chính những “đứa
con tinh thần” của mình. Điều này, trước đây
không có trong suy nghĩ của các nhà Nho, bởi
họ cho rằng, thứ họ viết ra là “khuôn vàng,
thước ngọc”, được vận dụng từ những mô thức
thẩm mĩ đã được kiểm định và tồn tại qua hàng
ngàn năm. Với quan niệm thẩm định tác phẩm
[của chính mình] trở thành một phẩm chất của
người sáng tác chuyên nghiệp, Tản Đà đã biến
mình thành một độc giả, là “một nhà phê bình
đầu tiên có thẩm quyền nhất để nói về chính
mình” [1]. Có thể nói, không ai trong thời đại
đó làm nhiều thơ tự thuật, tự trào và tự vịnh
như Tản Đà, và cũng không khó để người ta tìm
thấy một tác giả trong vai vế của một độc giả
như Tản Đà. Thậm chí, trong Giấc mộng con,
tác giả mượn thư giả lời cố nhân là cô Chu
Kiều Oanh mà bình rằng: “Cố nhân xem tập
vận văn của tôi mà bảo rằng: đầu đề bài Muốn
làm thằng Cuội, là vì nhân tư tưởng chán đời
mà sinh ra làm văn, nhưng lại có một câu “dặm
đò” đúng kết sau, thời cõi đời rút lại không
chán được, cố nhân cũng đã biết”, thời có người
xem văn chương của tôi ở trong đời chăng chưa
ai được như cố nhân” [9]. Điều này, một mặt, là
thuộc tính cố hữu của một kẻ tài tử, ngạo nghễ
vốn tự phụ và cậy tài, nhưng mặt khác cho thấy
Tản Đà là một người sáng tác chuyên nghiệp và
ý thức được sự đón nhận của độc giả đối với
văn chương của mình là quan trọng như thế
nào. Vì vậy, việc tự phê bình chính tác phẩm
của mình cũng là một cách để Tản Đà nhìn
nhận, lắng nghe bản thân, đồng thời quán xuyến
được phần nào sự tiếp nhận của độc giả. Tác
giả Huỳnh Phan Anh, khi phác thảo những
khuôn diện độc đáo trong chủ thể Tản Đà, đã
chỉ ra rằng: “Tản Đà nói về ông? Không. Ông
dọn đường chỉ lối cho kẻ khác nói về ông, đến
với ông. Lời nói (của Tản Đà) chắc hẳn sẽ làm
thất vọng nhiều người […]. Người ta sẽ nghi
ngờ. Người ta sẽ nêu những câu hỏi thắc mắc.
Những nghi ngờ và thắc mắc do chính lời nói
của Tản Đà khơi lên Tản Đà” [1]. Đó chính là
dáng dấp của một văn sĩ chuyên nghiệp, với sự
tự phụ cao ngất và lòng tự trọng đáng kính nể.
Giữa bối cảnh xã hội chạng vạng chất chứa
nhiều rối ren, đôi lúc, Tản Đà có thể chênh
chao trước thời cuộc, có thể “nôm na phá
nghiệp kiếm ăn xoàng”, nhưng sau cùng, ông
vẫn giữ lại cho mình sự khoái hoạt và một
phong cách văn chương độc đáo: “[…] rốt cục,
ngông thành một triết lí của kẻ chiến bại tự
trọng. Hơn nữa, nó thành một bản ngã thứ hai
của Nguyễn Khắc Hiếu tiên sinh. Nó là dấu
hiệu của tài hoa” [4].
3. Kết luận
Sự giao thoa, xáo trộn và cả những xung đột
gay gắt trong xã hội Việt Nam thời điểm cuối
XIX đầu thế kỉ XX trên phương diện văn hóa cơ
hồ đã trở thành một trục dẫn tư duy quan trọng,
một cơ hội hiếm có để nhà Nho như Tản Đà
116
Lê Thanh Sơn / Tạp chí Khoa học và Công nghệ Đại học Duy Tân 4(47) (2021) 109-116
dấn thân vào con đường hoàn toàn mới mẻ:
sáng tác văn chương như một kĩ nghệ. Chính vì
thế, sự phức hợp trong cấu trúc chủ thể Tản Đà
không chỉ được nhận diện trên cương vị của
một nhà văn, nhà thơ, nhà báo, nhà biên khảo,
nhà dịch thuật, mà quan trọng hơn, ở Tản Đà
còn là sự chồng lấn giữa hai hình thái chủ thể
đặc trưng cho hai sinh quyển văn hóa: nhà Nho
tài tử (truyền thống) và văn sĩ chuyên nghiệp
(hiện đại). Dẫu thành công không phải lúc nào
cũng tìm đến với ông, và cái nghèo vẫn luôn
đeo đẳng cho đến khi ông về trời, nhưng không
vì thế mà nhòa đi những ảnh hướng to lớn của
Tản Đà trong tiến trình hiện đại hóa văn học.
Chính Tản Đà, với văn nghiệp vô cùng phong
phú, đa dạng, đã bắt đầu định hình phẩm chất/
vị thế xã hội cho nhà văn chuyên nghiệp, hay
nói cách khác, kể từ Tản Đà trở về sau, người
nghệ sĩ đã tạo dựng được một hệ giá trị độc lập
để đánh dấu sự tồn tại của mình trong cộng
đồng: thế giới nghệ thuật gắn liền với sự sáng
tạo của cá nhân. Trong thế giới “tự trị” ấy, văn
chương không còn là phương tiện chuyên biệt
để chuyển tải luân thường đạo lí, phép tắc xã
hội, và nhà văn chuyên nghiệp cũng không phải
là hiện thân của một “nhà triết thuyết”, cổ xúy
cho những hệ tư tưởng, đạo đức gắn chặt trong
mối quan hệ với nhà cầm quyền; từ đây, người
nghệ sĩ xác lập một thế giới nghệ thuật riêng
biệt mà ở đó cái tôi được “vẫy vùng” với những
quan niệm thẩm mĩ độc đáo và hình thức nghệ
thuật mới mẻ, hiện đại.
Tài liệu tham khảo
[1] H.P. Anh. (1972), Đi tìm tác phẩm văn chương, Nxb
Đồng Tháp.
[2] T.Đ. Hượu, L.C. Dũng. (1988), Văn học Việt Nam
giai đoạn giao thời 1900 - 1930, Nxb Đại học và
Giáo dục chuyên nghiệp, Hà Nội.
[3] V.N. Phan (1960). Nhà văn hiện đại (quyển nhất),
Nxb Thăng Long, Sài Gòn.
[4] N.H. Sơn, T.B. Đĩnh sưu tập, giới thiệu. (2007),
Trương Tửu - Tuyển tập nghiên cứu phê bình, Nxb
Lao động, Hà Nội.
[5] T.N. Vương. (1998), Văn học Việt Nam dòng riêng
giữa nguồn chung, Nxb Giáo dục, Hà Nội.
[6] T.N. Vương, “Sáng tác của Tản Đà nhìn từ hệ thống
chủ đề, đề tài và thể loại”, Tạp chí Nghiên cứu văn
học, số 6 (568), tháng 6.2019, tr.3-tr.15.
[7] N.K. Xương. (1997), Tản Đà trong lòng thời đại,
Nxb Hội nhà văn, Hà Nội.
[8] N.K. Xương. (2002), Tản Đà toàn tập (tập 1), Nxb
Văn học, Hà Nội.
[9] N.K. Xương. (2002), Tản Đà toàn tập (tập 2), Nxb
Văn học, Hà Nội.
[10]N.K. Xương. (2002), Tản Đà toàn tập (tập 3), Nxb
Văn học, Hà Nội.
8 trang
20400
Free
Bạn đang xem tài liệu "Nhận diện chủ thể thẩm mĩ Tản Đà trong vị thế của một văn sĩ chuyên nghiệp", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- nhan_dien_chu_the_tham_mi_tan_da_trong_vi_the_cua_mot_van_si.pdf
