Vấn đề trung tâm và ngoại biên ở phương Tây từ cái nhìn văn hóa-lịch sử
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 11/2016
5
VẤN ĐỀ TRUNG TÂM Vꢀ NGOẠI BIÊN
Ở PHƯƠNG TÂY TỪ CÁI NHÌN VĂN HÓA – LỊCH SỬ
Lê Nguyên Cꢀn1
Trưꢀng Đꢁi hꢂc Sư phꢁm Hà Nꢃi
Tóm tꢄt: Khái niꢅm cꢆp ñôi trung tâm/ ngoꢁi biên trong nhꢇng năm gꢈn ñây xuꢉt hiꢅn
khá nhiꢊu trong trưꢀng thuꢋt ngꢇ thưꢀng gꢄn vꢌi chꢍ nghĩa hꢋu hiꢅn ñꢁi, nhưng thꢎc
chꢉt, ñã hiꢅn diꢅn tꢏ lâu trong lꢐch sꢑ văn hóa và văn chương phương Tây, xét tꢏ bình
diꢅn văn hóa – lꢐch sꢑ. Bài viꢒt này ñꢊ cꢋp ñꢒn vꢉn ñꢊ ñó, nhưng chꢍ yꢒu dꢓn tꢔ ꢕ thꢒ kꢖ
XX và nhꢉn mꢁnh hơn vꢊ vꢐ trí, vai trò cꢍa cái ngoꢁi biên.
Tꢏ khóa: trung tâm, ngoꢁi biên, hꢋu hiꢅn ñꢁi, cái nhìn văn hóa – lꢐch sꢑ
1. GIꢁI THIꢂU
Khái niꢀm cꢁp ñôi trung tâm/ ngoꢂi biên (Pháp: le centreꢃ la périphérie; Anh: center/
peripheral), trong nhꢄng năm gꢅn ñây xuꢆt hiꢀn khá nhiꢇu trong trưꢈng thuꢉt ngꢄ thưꢈng
gꢊn vꢋi chꢌ nghĩa hꢉu hiꢀn ñꢂi, nhưng thꢍc chꢆt, khái niꢀm cꢁp ñôi này cùng vꢋi vꢎ sꢎ hꢏ
hàng cꢌa nó ñã hiꢀn diꢀn tꢐ lâu trong lꢑch sꢒ văn hóa và văn chương phương Tây, xét tꢐ
bình diꢀn văn hóa – lꢑch sꢒ. Đꢁc trưng cꢌa khái niꢀm cꢁp ñôi này là tꢓn tꢂi trong vꢑ thꢔ
hoꢁc tương ñꢓng hoꢁc ñꢎi sánh nhưng không loꢂi trꢐ nhau, thꢉm chí còn bꢕ sung cho nhau,
làm nꢕi bꢉt vꢑ thꢔ cꢌa nhau và ñương nhiên bao hàm cꢖ thái ñꢗ, hoꢁc thái ñꢗ chính trꢑ hoꢁc
thái ñꢗ nghꢀ thuꢉt, hoꢁc vꢐa cꢖ chính trꢑ lꢘn nghꢀ thuꢉt... tùy tꢐng thꢈi kì lꢑch sꢒ cꢙ thꢚ và
tùy thuꢗc tư tưꢛng chính thꢎng cꢌa các thꢈi ñꢂi khác nhau. Tên gꢏi marginal trong tiꢔng
Pháp vꢋi nghĩa là ñưꢈng lꢇ, bên lꢇ ñã ñưꢜc Viꢀt hóa ñơn giꢖn thành ñưꢈng mác, ñưꢈng kꢝ
lꢇ, trꢐ mác... mà bꢆt cꢞ ai trong ñꢈi hꢏc sinh cꢌa mình cũng quen thuꢗc. Mꢛ rꢗng ra, ngoꢂi
biên trꢛ thành nơi chú thích, nơi ghi nhꢄng ý bꢕ sung vào văn bꢖn, nơi chꢞa ñꢍng nhꢄng
sꢍ thêm thꢊt trong quá trình ñꢏc lꢂi văn bꢖn mà bꢖn thꢖo cꢌa H.de Balzac hay các ghi chép
ngoài lꢇ trong Bút kí triꢒt hꢂc cꢌa Lénine cho thꢆy tꢅm quan trꢏng cꢌa viꢀc này. Vꢑ trí bꢖn
lꢇ trꢛ thành ñưꢈng biên vô hình nhưng hꢔt sꢞc quan trꢏng trong cuꢗc sꢎng cũng như trong
thꢍc tiꢟn văn hꢏc nghꢀ thuꢉt, cꢙ thꢚ là các ñꢇ xuꢆt, các mô hình kiꢔn giꢖi mꢋi trong quan
1
Nhꢉn bài ngày 5.11.2016; gꢒi phꢖn biꢀn và duyꢀt ñăng ngày 25.12.2016
Liên hꢀ tác giꢖ: Lê Nguyên Cꢠn; Email: [email protected]
6
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
hꢀ vꢋi cái trung tâm, vꢋi cái chính thꢎng là nhꢄng cái cꢅn ñưꢜc ghi nhꢉn ñꢚ hiꢚu ñúng hơn
trong viꢀc nhꢉn diꢀn vai trò và vꢑ trí cꢌa các hình thꢞc văn hꢏc khác nhau (văn hꢏc thiꢚu
sꢎ, văn hꢏc thiꢔu nhi, văn hꢏc tuꢕi mꢋi lꢋn...).
2. NꢃI DUNG
Trong cꢗi nguꢓn văn hóa văn minh Hy Lꢂp, mꢗt khái niꢀm cꢁp ñôi tương tꢍ ñã sꢋm
xuꢆt hiꢀn, ñó là metropolis / polis; cite / état... mang tính chꢆt quy ñꢑnh giꢋi hꢂn lãnh thꢕ,
khu vꢍc; hay dưꢋi thꢈi La Mã là cꢁp civilization / barbare... mang ý nghĩa phân biꢀt trình
ñꢗ sꢎng giꢄa nhꢄng ngưꢈi thuꢗc ñꢔ chꢔ La Mã và nhꢄng kꢝ nꢡm ngoài biên giꢋi cꢌa ñꢔ
chꢔ này; kéo sang thꢈi kì trung cꢕ là cꢁp khái niꢀm chính giáo / tà giáo; chính ñꢁo / tà
ñꢁo; Chúa / Sa tăng, Chúa / Quꢗ Méphistophélès... mang ñꢉm màu sꢊc tôn giáo cuꢓng tín,
dꢘn tꢋi tám cuꢗc Thꢉp tꢍ chinh nꢕi tiꢔng ꢛ các thꢔ kꢢ XIꢃ XII... Còn sang thꢔ kꢢ XIXꢃXX,
cꢁp khái niꢀm này hiꢀn hình qua Eurocentrisme ꢃ Chꢌ nghĩa Âu châu trung tâm, dꢘn tꢋi sꢍ
phân biꢀt, kì thꢑ giꢄa thꢔ giꢋi da trꢊng ñꢎi vꢋi thꢔ giꢋi da màu. Vì châu Âu là trung tâm nên
các vùng miꢇn khác là ngoꢂi vi, là thuꢗc ñꢑa; và cũng vì châu Âu là trung tâm, ñꢓng nghĩa
vꢋi văn minh nên châu Âu ñưꢜc quyꢇn “khai hóa” cho các châu lꢙc khác, áp ñꢁt chꢔ ñꢗ
thꢍc dân lên mꢏi miꢇn ñꢆt khác ngoài châu Âu. Sau ñꢂi chiꢔn thꢔ giꢋi thꢞ hai, mꢗt khái
niꢀm cꢁp ñôi mꢋi ñưꢜc bꢕ sung: Tân lꢔc ñꢐa / Cꢎu lꢔc ñꢐa, ngꢅm xác lꢉp vꢑ thꢔ trung tâm
mꢋi cꢌa thꢔ giꢋi...
Trên bình diꢀn ñꢑa chính trꢑ ñã như thꢔ thì trên bình diꢀn triꢔt hꢏc và các khoa hꢏc
nhân văn nói riêng, mô hình kiꢚu khái niꢀm cꢁp ñôi này cũng hiꢚn lꢗ tꢐ rꢆt sꢋm. Nꢕi tiꢔng
trưꢋc hꢔt là phái Khuyꢚn nho (le cynisme) trong thꢔ giꢋi hiꢇn nhân cꢕ ñꢂi Hy Lꢂp, hay vꢋi
Zénon, ngưꢈi ñꢎi lꢉp vꢋi Aristote và ñưꢜc Aristote gꢏi ñích danh thꢣng thꢐng là kꢝ “ngꢙy
biꢀn”... Sang thꢔ kꢢ XVIII ꢃ XIX, là nhꢄng tên tuꢕi lꢋn như E.Kant, F.Nietzsche trong vꢑ
thꢔ ñꢎi lꢉp vꢋi Hégel... Còn ꢛ phương Đông, trong quan hꢀ văn hóa ña chiꢇu vꢋi Trung
Hoa, thì tính chꢆt trung tâm / ngoꢂi biên càng rõ, thꢚ hiꢀn qua Trung Quꢎc là nưꢋc ꢛ giꢄa,
còn xung quanh (= ngoꢂi biên) là chư hꢅu, là man di mꢏi rꢜ... Kiꢚu khái niꢀm lưꢤng tính
nhꢑ nguyên như vꢉy có thꢚ kꢚ ra rꢆt nhiꢇu trên trꢙc lꢑch sꢒ văn hóa.
Xét vꢇ mꢁt bꢖn chꢆt, có thꢚ coi văn hóa ngoꢂi biên nói chung, văn hꢏc ngoꢂi biên nói
riêng là loꢂi văn hóa văn hꢏc nꢡm ngoài hꢀ tư tưꢛng thꢎng trꢑ (hay chính thꢎng hiꢚu theo
mꢗt góc ñꢗ nào ñó vꢇ chính trꢑ, ñꢂo ñꢞc, tinh thꢅn, tư tưꢛng, tôn giáo...), là “có hai nꢇn văn
hóa trong mꢗt nꢇn văn hóa dân tꢗc”. Văn hóa văn hꢏc ngoꢂi biên tꢍ thân có giá trꢑ riêng
cꢌa chúng và ñó là ñiꢇu không thꢚ phꢌ nhꢉn. Và ñꢚ tꢂo ra giá trꢑ riêng ꢆy, ñương nhiên,
chúng cũng phꢖi có nhꢄng nguyên tꢊc riêng trên mꢗt nguyên liꢀu chung ñó là ngôn ngꢄ
dân tꢗc. Tính chꢆt trung tâm/ ngoꢂi biên thꢚ hiꢀn rõ trong sꢍ vꢉn ñꢗng chuyꢚn mình cꢌa thꢔ
kꢢ XX ꢛ phương Tây.
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 11/2016
7
Chꢢ tính tꢐ sau cuꢗc Đꢂi vꢉn ñꢗng Ánh sáng, thꢈi kì mꢛ ñꢅu cho kꢢ nguyên công
nghiꢀp cho ñꢔn nay, diꢟn trưꢈng cꢌa trung tâm/ ngoꢂi biên ñã liên tꢙc thay ñꢕi. Trưꢋc hꢔt
là sꢍ tꢉp trung hóa ꢃ hay trung tâm hóa ꢃ la centralisation ꢃ gꢊn vꢋi thꢈi kì cách mꢂng công
nghiꢀp: các nhà máy mꢏc lên, công nhân ñưꢜc ñưa vào nhà máy ñꢚ sꢖn xuꢆt, tính kꢢ luꢉt
sꢊt ñưꢜc áp dꢙng, hàng hóa ñưꢜc sꢖn xuꢆt vꢋi sꢎ lưꢜng lꢋn, xu hưꢋng thành thꢑ hóa nông
thôn trꢛ thành mꢗt thꢍc tꢔ hiꢚn nhiên... Châu Âu ñꢂt tꢋi nhꢄng bưꢋc tiꢔn lꢋn vꢇ kinh tꢔ, vꢇ
khoa hꢏc kĩ thuꢉt, mà mꢗt thành tꢍu nghe nhìn quan trꢏng sꢥ tác ñꢗng trꢛ lꢂi văn chương là
ñiꢀn ꢖnh, ra ñꢈi. Trong thꢈi kì trung tâm hóa này, văn hꢏc nghiêng vꢇ cái nhìn bao quát,
mang tính tꢕng thꢚ: xã hꢗi là mꢗt tꢕng thꢚ ꢃ nghĩa là trꢛ thành mꢗt trung tâm, là ñưꢜc trung
tâm hóa, dꢘn tꢋi xác lꢉp chꢞc năng: nhà văn là thư kí cꢌa thꢈi ñꢂi, như cách nói cꢌa
Balzac. Gꢊn vꢋi trung tâm hóa, vꢋi tꢕng thꢚ hóa là quan ñiꢚm quyꢔt ñꢑnh luꢉn lꢑch sꢒ: hoàn
cꢖnh tꢂo sinh tính cách, hoàn cꢖnh quyꢔt ñꢑnh tính cách... dꢘn tꢋi nhân vꢉt ñiꢚn hình, hoàn
cꢖnh ñiꢚn hình... Cái nhìn khoa hꢏc trꢛ thành và quy ñꢑnh cái nhìn xuyên suꢎt văn chương.
Nhꢄng gì nꢡm ngoài trưꢈng nghĩa ꢆy trꢛ thành ngoꢂi vi, mà ñiꢚn hình nhꢆt là trưꢈng hꢜp
cꢌa Sade, ngưꢈi chꢌ trương miêu tꢖ các ñam mê như là năng lưꢜng chꢌ yꢔu cꢌa con ngưꢈi,
còn lí trí chꢢ là ngưꢈi trꢜ thꢌ. Hay, như J.J. Rousseau vꢋi La Confessions, cuꢎn hꢓi kí nghꢀ
thuꢉt và trꢄ tình mà ꢛ ñó tác giꢖ tꢂo ra sꢍ co giãn cꢌa sꢍ thꢉt và tưꢛng tưꢜng, tái hiꢀn sꢍ
thꢍc vꢇ tâm hꢓn và tư tưꢛng cꢌa nhà văn. Hay lꢎi viꢔt cꢌa Flaubert ꢛ thꢔ kꢢ XIX; thꢉm chí
vꢋi cꢖ Stendhal, nhà văn lꢋn cꢌa thꢔ kꢢ này nhưng lꢂi không ñưꢜc thꢔ kꢢ ñó nhìn nhꢉn và
ñánh giá ñúng, ngay cꢖ vꢋi Đꢘ và Đen nꢕi tiꢔng cꢌa ông... ꢦ các ngoꢂi biên này xuꢆt hiꢀn
tình huꢎng mang tên phꢖn lí trí, tꢂo ra cꢁp lí trí ꢃ phꢖn lí trí trong tư duy phương Tây thꢈi kì
hiꢀn ñꢂi và tính chꢆt này sꢥ kéo dài và phát triꢚn mꢂnh trong lòng thꢔ kꢢ XX.
Quꢖ vꢉy, lꢑch sꢒ không dꢐng trong giꢋi hꢂn cꢌa nhꢉn thꢞc luꢉn khoa hꢏc cũng như
nhꢉn thꢞc luꢉn vꢇ tính tꢕng thꢚ, mà lꢑch sꢒ vꢉn ñꢗng theo ñưꢈng hưꢋng phát triꢚn tiꢔn lên
cꢌa nó. Nhꢉn thꢞc luꢉn vꢇ tính tꢕng thꢚ, nhꢉn thꢞc khoa hꢏc quyꢔt ñꢑnh luꢉn... là nhꢄng
trung tâm mà phương Tây ñã hꢔt mình tꢂo dꢍng trong suꢎt hai thꢔ kꢢ, khi bưꢋc vào nꢒa thꢞ
hai cꢌa thꢔ kꢢ XX thì rơi vào cuꢗc ñꢙng ñꢅu lꢑch sꢒ, gꢊn liꢇn vꢋi nhꢄng phát kiꢔn khoa hꢏc
quan trong làm thay ñꢕi cách nhìn cꢌa thꢔ kꢢ, ñó là hꢏc thuyꢔt tương ñꢎi cꢌa A.Einstein.
Cuꢗc ñꢙng ñꢅu này sꢥ mang tên giꢖi trung tâm hóa hay phi trung tâm hóa ꢃ
décentralisation. Như vꢉy, cꢁp ñôi nhꢑ nguyên: trung tâm hóa ꢃ giꢖi trung tâm hóa xuꢆt hiꢀn
gꢊn liꢇn vꢋi hình thꢞc bꢇ mꢁt cꢌa thꢈi ñꢂi: hiꢀn ñꢂi ꢃ hꢉu hiꢀn ñꢂi. Sꢍ xuꢆt hiꢀn cꢌa các cꢁp
ñôi nhꢑ nguyên, lưꢤng tính này là mꢗt tꢆt yꢔu cꢌa lꢑch sꢒ.
Đꢁc trưng cꢌa thꢈi kì hꢉu hiꢀn ñꢂi, là sꢍ xói mòn mꢂnh mꢥ tꢐ chính bên trong cꢌa các
hꢀ hình nhꢉn thꢞc; “trong xã hꢗi và văn hóa ñương ñꢂi – tꢞc xã hꢗi hꢉu công nghiꢀp, văn
hóa hꢉu hiꢀn ñꢂi ꢃ (...) ñꢂi tꢍ sꢍ ñánh mꢆt tính có thꢚ tin ñưꢜc cꢌa nó, bꢆt luꢉn tꢐ mô thꢞc
8
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
liên kꢔt nào mà nó dꢍa vào, bꢆt luꢉn cái ñó ñꢇ cꢉp ñꢔn tꢍ sꢍ tư biꢀn hay tꢍ sꢍ giꢖi tꢧa”
[1, tr.37]. Thꢈi kì hꢉu hiꢀn ñꢂi, theo J.Fr.Lyotard, thꢚ hiꢀn ñꢁc trưng nꢕi bꢉt khuynh hưꢋng
“giꢖi hꢜp thꢞc hóa (la délégitimation)” nhꢉn thꢞc; ông cũng nhꢉn thꢆy “các hꢂt mꢅm (les
germes)” giꢖi hꢜp thꢞc hóa nꢡm ngay trong “các ñꢂi tꢍ sꢍ cꢌa thꢔ kꢢ XIX”, nhꢄng hꢂt mꢅm
“cꢎ hꢄu (l’inhérent)” [1, tr.38] cꢌa các ñꢂi tꢍ sꢍ này. Trong kꢢ nguyên hꢉu hiꢀn ñꢂi, sꢍ giꢖi
kꢔt (la disolution) hꢀ thꢎng tôn ti mang tính bi kꢑch cꢌa nhꢉn thꢞc và hꢏc vꢆn xuꢆt hiꢀn.
Theo ñó, mꢨi lĩnh vꢍc riêng biꢀt khi tꢍ giꢖi tꢧa sꢥ ñꢂt ñưꢜc mꢗt chuꢠn mꢍc ñꢗc lꢉp nhꢆt
ñꢑnh. Liên quan ñꢔn các phꢂm trù này sꢥ lꢂi xuꢆt hiꢀn các cꢁp ñôi lưꢤng tính: hꢜp thꢞc hóa,
liên hꢜp (la solution)... gꢊn vꢋi thꢈi kì hiꢀn ñꢂi ꢃ giꢖi hꢜp thꢞc hóa, giꢖi liên hꢜp (la
disolution) gꢊn vꢋi thꢈi kì hꢉu hiꢀn ñꢂi, nghĩa là, chꢌ nghĩa hꢉu hiꢀn ñꢂi như là sꢍ phꢖn
ꢞng ñꢎi kháng vꢋi chꢌ nghĩa hiꢀn ñꢂi, vꢋi mꢙc tiêu sꢒa chꢄa nhꢄng gì ñưꢜc coi là khiꢔm
khuyꢔt cꢌa thꢈi ñꢂi trưꢋc ñó. Sꢍ phꢖn kháng này hiꢚn nhiên ñã có mꢅm mꢎng tꢐ tư duy
phꢖn lí tính trưꢋc ñó, là sꢍ không chꢆp nhꢉn mꢗt khung cꢎ ñꢑnh áp ñꢁt, có thꢚ hꢄu thꢞc có
thꢚ vô thꢞc lên bꢖn thân tư duy.
Sꢍ mꢆt mát tính có thꢚ tin theo J.Fr.Lyotard, trꢍc tiꢔp ñưa tꢋi kꢔt quꢖ cuꢎi cùng là hꢂn
chꢔ cꢌa ngưꢈi nghiên cꢞu “trong chꢌ nghĩa thꢍc chꢞng cꢌa chuyên ngành này hay chuyên
ngành khác”, ngưꢈi nghiên cꢞu thꢍc hiꢀn theo hình thꢞc thꢍc chꢞng mꢏi nơi, mꢏi lúc như
mꢗt kĩ thuꢉt viên ñơn giꢖn. Trong ñiꢇu kiꢀn như vꢉy, mô thꢞc hꢜp thꢞc hóa không thuꢗc
phꢂm vi riêng biꢀt nào cꢌa nhꢉn thꢞc mà thuꢗc phꢂm vi kĩ thuꢉt ñưꢜc xác lꢉp chꢁt chꢥ,
viꢀc hꢜp thꢞc hóa “theo sꢍ thꢍc (de facto)”, ñưꢜc J.Fr.Lyotard gꢏi là “cái tꢂo sinh ꢃ biꢚu
hiꢀn (la performativité)” [1, tr.47]. Sꢍ tan rã cꢌa các ñꢂi tꢍ sꢍ hꢜp thꢞc hóa cꢌa nhꢉn thꢞc,
sꢍ kꢔt thúc cꢌa ưu thꢔ vꢇ mꢗt “siêu ngôn ngꢄ phꢕ quát” này trong thꢈi kì hꢉu hiꢀn ñꢂi, dꢘn
tꢋi viꢀc áp ñꢁt trꢍc tiꢔp tính ña trꢑ (la pluralité) vô hꢂn cꢌa ngôn tꢐ. Chꢌ nghĩa hꢉu hiꢀn ñꢂi
là sꢍ tiꢔp nꢎi ñiꢚn hình xu hưꢋng cꢌa tính phân mꢖnh (le fragmentisme) nào ñó, ñꢎi lꢉp vꢋi
khuynh hưꢋng tꢕng thꢚ vꢎn ñánh dꢆu chꢌ nghĩa hiꢀn ñꢂi hꢉu kì.
Lí giꢖi vꢆn ñꢇ này, Alvin Toffler ñã chꢢ ra sꢍ phꢕ quát này tꢐ mꢏi cꢆp ñꢗ chꢞc năng
hóa cꢌa xã hꢗi hꢉu công nghiꢀp, nghĩa là ꢛ cꢖ trong “cꢅu trưꢈng kĩ thuꢉt ꢃ tehnosferă”,
trong “cꢅu trưꢈng xã hꢗi hꢏc ꢃ sociosphère” lꢘn trong “cꢅu trưꢈng thông tin ꢃ infosphère”.
Xã hꢗi thꢈi kì hiꢀn ñꢂi vꢋi ñꢁc trưng là tính tꢕng thꢚ (la totalité) tꢍ phân thành các lĩnh vꢍc
ñꢁc thù, chuyên sâu tꢂo thành ñꢁc trưng nꢕi bꢉt cꢌa thꢔ kꢢ XX, khi mà các lĩnh vꢍc nghiên
cꢞu trꢛ thành các lĩnh vꢍc chuyên sâu mà mꢨi lĩnh vꢍc chuyên sâu như vꢉy chꢢ có mꢗt sꢎ
chuyên gia mꢋi hiꢚu ñưꢜc, ñꢓng thꢈi sꢍ liên kꢔt ña ngành, liên ngành cũng xuꢆt hiꢀn mà rõ
nhꢆt là trong lĩnh vꢍc khoa hꢏc tꢍ nhiên như hóa ꢃ sinh, y ꢃ sinh, hóa ꢃ lí... Văn hꢏc nghꢀ
thuꢉt cũng chuyꢚn mình theo khuynh hưꢋng nghiên cꢞu liên ngành ña ngành như vꢉy, dꢘn
tꢋi cách giꢖi mã văn hꢏc tꢐ góc nhìn văn hóa, tꢐ tiꢔp cꢉn liên ngành, tiꢔp cꢉn văn hóa ꢃ lꢑch
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 11/2016
9
sꢒ... Thuꢉt ngꢄ tính phân mꢙnh (le fragmentarism) thích ꢞng hơn, ñưꢜc dùng nhiꢇu hơn
thuꢉt ngꢄ “giꢙi khꢚiꢛgiꢙi tꢔ (la déꢃmassification)”. Tính phân mꢖnh thꢚ hiꢀn xu hưꢋng
chung nhꢆt cꢌa nꢇn văn minh hꢉu công nghiꢀp, ñꢚ lꢂi dꢆu ꢆn trên mꢏi thành tꢎ cꢆu thành
nꢇn văn minh này. Ihab Hassan ñꢁt tính phân mꢖnh ꢛ vꢑ trí hàng ñꢅu trong danh mꢙc các
ñꢁc ñiꢚm văn hóa hꢉu hiꢀn ñꢂi (trong thꢍc tꢔ là vꢑ trí sꢎ hai, trong chuꢨi 11 ñꢁc ñiꢚm mà
ông ñưa ra), làm sáng tꢧ “trí tuꢀ hꢉu hiꢀn ñꢂi thꢍc hiꢀn sꢍ giꢖi kꢔt tuyꢀt ñꢎi” và “các mꢖnh
vꢤ ñơn lꢝ tꢍ chúng khơi dꢉy niꢇm tin”. Nguyên lí không dính bám (le principe inadhérent)
mà ngưꢈi nghꢀ sĩ hꢉu hiꢀn ñꢂi thꢚ hiꢀn ꢃ cũng là tư tưꢛng mà Ihab Hassan ñào sâu ꢃ là tính
không dính bám ñꢎi diꢀn vꢋi nguyên lí tꢕng thꢚ hiꢀn ñꢂi chꢌ nghĩa, ñꢎi diꢀn vꢋi “bꢆt luꢉn
mꢗt kiꢚu tꢕng hꢜp nào, có tính xã hꢗi, tính khoa hꢏc hay vꢋi cꢖ thi pháp hꢏc”1 [2, tr.505].
Như vꢉy vꢆn ñꢇ trung tâm / ngoꢂi biên ñã thꢍc hiꢀn ñưꢜc bưꢋc ñi lꢑch sꢒ cꢌa nó, ñã cꢆt
lên tiꢔng nói quan trꢏng cꢌa nó. Tꢐ ñây, cách viꢔt lꢎi viꢔt sꢥ ñưꢜc tôn vinh. Theo Michel
Foucault, cho ñꢔn thꢔ kꢢ XVI, kí hiꢀu ngôn tꢐ mang tính chꢆt tương ꢞng ñꢓng dꢂng (le
ressemblant) và sꢍ tương ꢞng ñꢓng dꢂng và sꢍ lꢁp lꢂi trꢛ thành nguyên tꢊc: mꢁt ñꢆt cho
thꢆy bꢅu trꢈi, các khuôn mꢁt trꢛ thành phꢖn ánh cꢌa các vì sao, nghꢀ thuꢉt trꢛ thành tꢆm
gương phꢖn chiꢔu hiꢀn thꢍc... Trong bꢖn chꢆt, các kí hiꢀu ngôn tꢐ là sꢍ kéo dài các tương
ꢞng ñꢓng dꢂng cꢌa thꢔ giꢋi, ñưa tꢋi cách thꢞc diꢟn giꢖi thꢔ giꢋi như là sꢍ ñꢓng dꢂng tương
ꢞng: “Tìm kiꢔm ý nghĩa, chính là làm sáng tꢧ nhꢄng cái tương ꢞng ñꢓng dꢂng. Tìm kiꢔm
các qui tꢊc, chính là khám phá các sꢍ vꢉt tương ꢞng ñꢓng dꢂng. Ngꢄ pháp cꢌa các tꢓn tꢂi
là sꢍ chú giꢖi cꢌa chúng” [3, tr.44]. Sang các thꢔ kꢢ sau, tính chꢆt tương ꢞng ñꢓng dꢂng bꢑ
thay thꢔ bꢛi tính chꢆt tái hiꢀn, tư duy không còn là tꢉp hꢜp các tꢞng ꢞng ñꢓng dꢂng cꢌa các
kí hiꢀu ngôn tꢐ nꢄa, chꢆm dꢞt mꢎi quan hꢀ gꢊn kꢔt vꢋi các sꢍ vꢉt: tư duy không còn là hꢜp
ñiꢚm cꢌa cái thꢆy ñưꢜc và cái ñꢏc ñưꢜc (le vu et le lu), giꢄa cái có thꢚ nhìn ñưꢜc và cái có
thꢚ nói ra ñưꢜc (le visible et l’énonçable). Thꢈi ñꢂi tái hiꢀn mꢛ ra, cꢁp nhꢑ nguyên: thꢚ
hiꢀn, phꢖn ánh / tái thꢚ hiꢀn, tái phꢖn ánh hiꢀn hình trꢛ thành mô hình trung tâm/ ngoꢂi
biên cꢌa thꢈi ñꢂi. Đꢢnh cao cꢌa mô hình này là cꢁp nhꢑ nguyên cái biꢚu ñꢂt (le signifiant)/
cái ñưꢜc biꢚu ñꢂt (le signifié) cꢌa F. de Saussure. Thꢈi ñꢂi mꢋi bùng lên sôi nꢕi vꢋi hình
thꢞc trung tâm / ngoꢂi biên này.
Khuynh hưꢋng phân mꢖnh, giꢖi tꢕng thꢚ, và ña trꢑ này, xuyên thꢆm các bình diꢀn khác
nhau cꢌa văn hꢏc hꢉu hiꢀn ñꢂi, biꢚu hiꢀn ý nghĩa quan trꢏng chꢁt chꢥ nhꢆt trong nhꢉn thꢞc
1
Đóng góp căn bꢖn và ñưꢜc thꢐa nhꢉn nhiꢇu nhꢆt cꢌa Ihab Hassan vꢇ chꢌ nghĩa hꢉu hiꢀn ñꢂi là cuꢎn Sꢎ
phân mꢙnh cꢍa Orpheus. Vꢊ văn hꢂc hꢋu hiꢅn ñꢁi (The Dismenbrement of Orpheus ꢛ Toward a
Postmodern Literature – New York, Oxford University Press, 1971). Lꢅn xuꢆt bꢖn thꢞ hai cꢌa công trình
này có thêm mꢗt lꢈi Hꢋu bꢁt, ñưꢜc dꢑch ra tiꢔng Rumani bꢛi Andrei Dârlău và ñưꢜc công bꢎ trên Caiete
critice, sꢎ 1ꢃ2, 1986, sꢎ ñꢁc biꢀt dành cho chꢌ nghĩa hꢉu hiꢀn ñꢂi.
10
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
luꢉn, nꢕi bꢉt qua ñꢑnh hưꢋng xꢔp loꢂi nhꢡm biꢀt hóa danh tính Chꢌ nghĩa hꢉu hiꢀn ñꢂi,
mang lꢂi cho tư duy Hoa Kì biꢔn thái hꢉu cꢆu trúc chꢌ nghĩa (poststructuraliste) ñưꢜc ghi
nhꢉn bꢡng thuꢉt ngꢄ “giꢖi cꢆu trúc (le destructivisme)”. Phong trào giꢖi cꢆu trúc khꢛi ñꢅu
tꢐ Hꢗi thꢖo chuyên ñꢇ do Richard Macsey và Eugenio Donato tꢕ chꢞc năm 1986, ꢛ Johns
Hopkins Humanities Center, vꢋi chꢌ ñꢇ: “Các ngôn ngꢄ phê bình và các khoa hꢏc nhân
văn”. Hꢗi thꢖo ñꢇ xuꢆt và khai thác “sꢍ ñꢙng ñꢗ cꢌa tư duy cꢆu trúc luꢉn ñương ñꢂi vꢇ các
phương pháp phê bình trong khoa hꢏc xã hꢗi và nhân văn” [4, tr.157]. Tính chꢆt trung tâm/
ngoꢂi biên trꢛ thành trꢏng tâm cꢌa thꢈi kì mꢋi, ñꢚ ñi tꢋi sꢍ khꢣng ñꢑnh vai trò cꢌa cái ngoꢂi
biên. ꢦ ñây, cái ngoꢂi biên trꢛ thành sꢍ mꢛ rꢗng bꢔn bꢈ cꢌa tư duy khoa hꢏc mꢋi, cꢌa sꢍ
ñào sâu tìm kiꢔm và ñương nhiên cũng là mꢗt cuꢗc phiêu lưu mꢋi, có thꢚ vô hꢂn có thꢚ
không, có thꢚ chꢆp nhꢉn có thꢚ không nhưng dꢅu muꢎn dꢅu không thì cái ngoꢂi biên cũng
ñã tìm ñưꢜc chꢨ ñꢞng cꢌa nó, hiꢀn hình mꢗt cách vꢄng chãi không thꢚ phꢌ nhꢉn trong
dòng chꢖy cꢌa lꢑch sꢒ.
Báo cáo “Cꢉu trúc, kí hiꢅu và trò chơi trong diꢜn ngôn cꢍa các khoa hꢂc nhân vănꢛLa
structure, le signe et le jeu dans le discours des sciences humaines”1 cꢌa J.Derrida tꢂi Hꢗi
thꢖo Hopkins (Hopkin’s Symposium), ñưꢜc ñón nhꢉn nꢓng nhiꢀt, trꢛ thành tuyên ngôn lí
thuyꢔt cꢌa giꢖi cꢆu trúc. Điꢚm ñꢗt phá mang tính cách mꢂng trong báo cáo này cꢌa
J.Derrida là sꢍ tꢆn công sꢊc sꢖo chꢎng lꢂi cꢆu trúc luꢉn, chꢎng lꢂi quan niꢀm mô hình
truyꢇn thꢎng vꢇ mꢗt “trung tâm”; mô hình này ñꢖm bꢖo cho sꢍ ꢕn ñꢑnh cao cꢌa cꢆu trúc,
tꢂo ra sꢍ dꢓn nén và xác lꢉp các cꢌa trò chơi, vì thꢔ mꢏi cái biꢚu ñꢂt phꢖi khuôn theo mô
hình này khi tham gia trò chơi ñó. “Chꢞc năng cꢌa trung tâm”ꢃ J.Derrida giꢖi thích ꢃ không
phꢖi ñꢚ ñꢑnh hưꢋng, tꢂo cân bꢡng và hay tꢕ chꢞc cꢆu trúc ꢃ mà hơn tꢆt cꢖ, nó ñꢖm bꢖo ꢃ như
mꢗt nguyên tꢊc giꢋi hꢂn tꢕ chꢞc cái tôi gꢏi là “trò chơi cꢆu trúc” [5, tr.278]. J.Derrida chꢢ
rõ trong lꢑch sꢒ cꢆu trúc luꢉn, tư tưꢛng “trung tâm” ñưꢜc ñꢑnh nghĩa theo nhiꢇu kiꢚu khác
nhau; chꢣng hꢂn, như chuꢨi thuꢉt ngꢄ, ꢠn dꢙ: “Eidos, arche, tellos, energia, oursia (bꢖn
chꢆt, tꢓn tꢂi, thꢍc thꢚ, chꢌ thꢚ), aletheia, tính chꢆt siêu nghiꢀm, ý thꢞc, Thưꢜng ñꢔ, con
ngưꢈi và cꢞ thꢔ tiꢔp tꢙc” [5, tr.279]. Xung ñꢗt trung tâm/ ngoꢂi biên ñã ñi ñꢔn hꢓi kꢔt,
nhưng không phꢖi ñꢚ triꢀt tiêu lꢘn nhau mà ñꢚ tôn tꢂo cho nhau, nâng lên thành nhꢄng vꢆn
ñꢇ mꢋi liên quan ñꢔn diꢟn trình lꢑch sꢒ ñương ñꢂi. Trưꢋc hꢔt là quan hꢀ giꢄa cꢆu trúc/ hꢉu
cꢆu trúc, sau ñó ꢛ mꢗt mꢞc ñꢗ cao hơn là cꢆu trúc/ hꢉu cꢆu trúc >< giꢖi cꢆu trúc.
Trong thꢈi kì cuꢎi cùng, cꢆu trúc luꢉn ñón nhꢉn mꢗt “biꢔn cꢎꢃñꢞt gãy”, ñꢚ dꢅn dꢅn
ngưng kꢔt lꢂi, không phꢖi trong quan hꢀ xác ñꢑnh vꢋi “trung tâm” mà là quan hꢀ phi trung
1
Báo cáo này ñã ñưꢜc ñưa vào trong tóm tꢊt nꢗi dung cꢌa tꢉp Viꢅc viꢒt và ñꢃ sai lꢅch – L’Écriture
et la différenceꢃ năm 1967.
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 11/2016
11
tâm. Quá trình “giꢖi trung tâm” xuꢆt hiꢀn như mꢗt tꢆt yꢔu, cho phép tꢍ do “cꢆu trúc hóa
các cꢆu trúc”. Theo J. Derrida, tư tưꢛng “trung tâm” ñã lꢗ diꢀn trong các bài viꢔt cꢌa
Claude LéviꢃStrauss; tuy vꢘn còn màu sꢊc cꢆu trúc luꢉn (Tư duy hoang dã ꢛ La Pensée
sauvage, 1962; Cái sꢚng và cái chínꢛLe Cru et le Cuit, 1964). Nhꢄng bài viꢔt này cꢌa
LéviꢃStrauss ñã có nhꢄng gꢜi ý mang tính hꢉu hiꢀn ñꢂi: “Trong thꢍc tꢔ, nhꢄng gì thu hút
sꢍ phê bình theo chuꢠn mꢍc mꢋi cꢌa diꢟn ngôn, cũng chính là sꢍ tuyên bꢎ rꢈi bꢧ mꢏi ꢖo
tưꢛng vꢇ cái trung tâm, hoꢁc là vꢇ mꢗt chꢌ thꢚ, mꢗt ñꢓng quy ưu trꢗi, mꢗt nguꢓn gꢎc hay
mꢗt archia tuyꢀt ñꢎi nào ñó” [5, tr.286]. Viꢀc loꢂi bꢧ tư tưꢛng “trung tâm” xác lꢉp trꢍc
tiꢔp mꢗt cꢆu trúc có khꢖ năng thoát khꢧi mꢏi sꢍ kiꢚm soát, xác lꢉp mꢃt trò chơi tꢎ do cꢌa
nhꢄng cái biꢚu ñꢂt. Luꢉn ñꢇ trò chơi vô hꢂn cꢌa cꢆu trúc ngay tꢐ ñꢅu loꢂi bꢧ tư tưꢛng coi
kꢔt quꢖ cuꢎi cùng cꢌa trò chơi này là mꢗt cꢆu trúc hay mꢗt tꢕng thꢚ; sꢍ vꢊng mꢁt cꢌa mꢏi
trung tâm ñưꢜc tꢂo dꢍng, cũng trꢛ thành tiꢇn ñꢇ cho “sꢍ thay thꢔ vô hꢂn”, do ñó, sꢍ thay
thꢔ này ñương nhiên là “phi tꢕng thꢚ” [5, tr.289]. Mꢗt lꢅn nꢄa, cái ngoꢂi biên lꢂi lên ngôi.
Khái niꢀm “trò chơi” (J.Derrida ñꢎi lꢉp vꢋi khái niꢀm này cꢌa cꢆu trúc luꢉn vꢇ “trung
tâm” và vꢇ “cꢆu trúc trung tâm hóa”) ñưꢜc lí giꢖi sâu sꢊc trong Vꢊ văn pháp nghiên cꢝu –
De la Grammatologie, xuꢆt bꢖn năm 1967. Trong tác phꢠm này, ông ñưa ra ñꢑnh nghĩa:
“Tôi có thꢚ gꢏi trò chơi là sꢍ vꢊng mꢁt cꢌa bꢆt luꢉn cái ñưꢜc biꢚu ñꢂt hiꢚn minh nào, sꢍ
vꢊng mꢁt ñưꢜc quan niꢀm như tính không giꢋi hꢂn cꢌa trò chơi (...); trò chơi như là sꢍ
vꢊng mꢁt cꢌa cái ñưꢜc biꢚu ñꢂt hiꢚn minh này, không phꢖi là trò chơi trong thꢒ giꢌi như nó
vꢎn vꢘn ñưꢜc ñꢑnh nghĩa cho tꢋi bây giꢈ (...) mà là trò chơi tꢍ do cꢌa thꢔ giꢋi” [6, tr.50].
Khái niꢀm “trò chơi” cꢌa J.Derrida, ngay lꢉp tꢞc, thu hút sꢍ quan tâm cꢌa nhóm giꢖi
cꢆu trúc Hoa Kì. J.Derrida mꢛ ra xu hưꢋng làm sâu sꢊc ñꢁc ñiꢚm tính ña nghĩa trong văn
bꢖn văn hꢏc, cho mô hình ña trꢑ, cho ñòi hꢧi thay thꢔ cái “tꢕng thꢚ”cꢌa nhꢄng ngưꢈi theo
chꢌ nghĩa hꢉu hiꢀn ñꢂi. Geoffrey Hartman xác lꢉp giá trꢑ tư tưꢛng “trò chơi” ña nghĩa mꢛ
rꢗng cꢌa tác phꢠm văn hꢏc. Trong mꢗt nghiên cꢞu cꢌa ông vꢇ J.Derrida, ông viꢔt: “Vꢆn ñꢇ
cái thꢍc tꢂo thành trò chơi mang tính hꢀ thꢎng ꢛ Derrida, cꢌa serio ludere1 cꢌa ông ta.
Đꢑnh nghĩa trò chơi tꢎ do (free play) này là dꢟ hiꢚu... Như mꢗt cơ chꢔ hưꢛng lꢜi mꢏi trò
chơi tꢍ do, hoꢁc như mꢗt ꢖo tưꢛng phi thꢍc tꢔ, ñꢅy dꢙc vꢏng, có tính hình thái... hoꢁc như
mꢗt trò chơi ngôn ngꢄ vꢋi rꢆt nhiꢇu khꢖ biꢔn ña dꢂng ma lanh tinh quái, tꢋi mꢞc tôi có thꢚ
nói tꢋi bꢖy kiꢚu mơ hꢓ lưꢤng phân cùng lúc vꢇ mꢗt sꢍ thꢍc, cũng như nói tꢋi sꢍ tꢓn tꢂi cꢌa
bꢖy cách châm chꢏc, hay bꢖy kiꢚu tꢗi ñꢓ. Trên thꢍc tꢔ, vꢆn ñꢇ không phꢖi ꢛ chꢨ nó không
ñꢔm ñưꢜc..., mà qua trung gian cꢌa trò chơi tꢍ do, nó không bꢑ ñóng kín trong ý thꢞc vꢇ sꢍ
mâu thuꢘn và vꢇ tính nưꢋc ñôi lꢉp lꢈ” [7, tr.782]. Sꢍ va chꢂm ngꢆm ngꢅm giꢄa trung tâm /
ngoꢂi biên lꢂi ñưꢜc hé lꢗ trong dòng chꢖy cꢌa tư duy thꢈi ñꢂi.
1 Hiꢚu là: trò chơi nghiêm chꢢnh (ND)
12
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
Các hiꢀu quꢖ “ñꢞt gãy” như vꢉy (loꢂi bꢧ quan niꢀm cꢉu trúc có tính trung tâm ꢛ ñưꢞc
trung tâm hóa và ñꢁt ra nguyên tꢊc trò chơi tꢎ do) xuꢆt hiꢀn hꢔt sꢞc tinh tꢔ trong lí thuyꢔt
văn bꢖn. Theo xu hưꢋng này, khái niꢀm tác ñꢗng ñꢔn sꢍ phát triꢚn cꢌa tiꢚu thuyꢔt ñương
ñꢂi, cꢌa chꢌ nghĩa hình thꢞc và chꢌ nghĩa cꢆu trúc vꢇ “tác phꢠm” (hiꢚu theo nghĩa mꢗt
“tꢕng thꢚ”, mꢗt toàn thꢚ có tꢕ chꢞc, mꢗt công trình cꢆu trúc hóa bꢇn vꢄng ñꢁt trong quan
hꢀ vꢋi trung tâm) sꢥ nhưꢈng chꢨ cho khái niꢀm hꢉu cꢆu trúc, cho tính văn bꢖn (la textualité
ꢃ ñưꢜc hiꢚu là “tính vô hꢂi cꢌa sꢍ chuyꢚn hóa (l’innocence de la transformation)”, không bꢑ
bao kín hay bꢑ che chꢊn bꢛi qui tꢊc nào, ñưꢜc rút ra trꢍc tiꢔp tꢐ biꢚu hiꢀu cꢌa ꢠn dꢙ mê
cung (la labyrinthe); tính văn bꢖnꢃ Frank Lentriccha nói ꢃ là “mꢗt quan niꢀm chính thꢎng,
thưꢈng ñưꢜc bình giꢖi cuꢓng nhiꢀt tình cꢌa các ñꢀ tꢒ Derrida ꢛ Hoa Kì, qua ꢠn dꢙ mê
cung” [8, tr.179]. Hình thꢞc trung tâm / ngoꢂi biên xuꢆt hiꢀn ꢒ ñây qua cꢁp nhꢑ nguyên
lưꢤng tính: văn bꢖn / liên văn bꢖn, tuân thꢌ qui tꢊc / phi quy tꢊc, dꢘn tꢋi cꢁp ñơn trꢑ / ña trꢑ.
Quan niꢀm tính văn bꢖn ꢃ ñưꢜc các nhà giꢖi cꢆu trúc nhiꢀt tình lꢍa chꢏn ꢃ cũng là tâm
ñiꢚm lí thuyꢔt cꢌa nhóm Tel ꢃ Quel, nhóm mà Derrida không ñꢞng ngoài cuꢗc, cho dù
quan hꢀ cꢌa ông vꢋi nhóm này ñꢁc biꢀt sóng gió. Trong giai ñoꢂn hꢉu cꢆu trúc, ñóng góp
quan trꢏng liên quan ñꢔn khái niꢀm văn bꢙn (texte) và tính văn bꢙn (textualité), ñưꢜc thꢚ
hiꢀn trong tác phꢠm S/Z cꢌa Roland Barthes, công bꢎ 1970, chꢊc chꢊn, do vꢆp phꢖi toàn bꢗ
khái niꢀm tác phꢟm (l’oeuvre) truyꢇn thꢎng không thꢚ thao tác mà phꢖi ñi tꢋi dꢍa vào “tính
ña trꢑ tꢐ ñó văn bꢖn ñưꢜc tꢂo ra”, mꢗt tính ña trꢑ “toàn thꢊng”; chúng sꢥ xꢔp ñꢁt cái ñưꢜc
viꢔt tꢎt nhꢆt vào ꢠn dꢙ “thiên hà” các biꢚu ñꢂt: “Trong văn bꢖn lí tưꢛng này, các mꢂng lưꢋi
là rꢆt nhiꢇu; chúng tꢍ cung cꢆp mà không cꢅn mꢗt cái nào ñó lꢗ ra, khi xꢔp chꢓng lên nhau,
thꢎng ngꢍ hay ñiꢇu khiꢚn nhꢄng cái khác; cái tꢆt cꢖ này là mꢗt thiên hà cꢌa các biꢚu ñꢂt,
mà không phꢖi là mꢗt cꢆu trúc cꢌa nhꢄng cái biꢚu ñꢂt”1.
Các phương pháp bình giꢖi cꢅn nꢊm bꢊt ñưꢜc tꢅm quan trꢏng cꢌa mô hình mꢋi ꢃ mang
tính ña trꢑ ꢃ cꢌa tính văn bꢖn này và phꢖi tiꢔp nhꢉn theo ñúng chiꢔn lưꢜc: “Nꢔu chúng ta
quan tâm chú ý vào tính ña trꢑ cꢌa mꢗt văn bꢖn (sꢎ lưꢜng giꢋi hꢂn tùy ý) thì chúng ta cꢅn
phꢖi tꢐ bꢧ cꢆu trúc hiꢀn hình trong mꢗt khꢎi thꢎng nhꢆt như các nhà tu tꢐ hꢏc cꢕ ñiꢚn hay
phê bình hàn lâm vꢘn làm, cũng không xuꢆt phát tꢐ viꢀc xây dꢍng văn bꢖn; tꢆt cꢖ phꢖi tꢂo
nghĩa không ngꢐng và tꢂo nghĩa nhiꢇu lꢅn, cũng không cꢅn phꢖi ñi tꢋi viꢀc cho ra mꢗt cái
toàn thꢚ lꢋn lao cuꢎi cùng, hay mꢗt cꢆu trúc cuꢎi cùng”2. Viꢀc phê bình, tuy vꢉy, vꢘn cꢅn
phꢖi tuân thꢌ ñiꢇu kiꢀn mang tính phân mꢖnh cꢌa văn bꢖn văn hꢏc và vꢇ mꢞc ñꢗ cꢌa thꢍc
1
Roland Barthes: S/Z in Romanul scritorii. Antologie, selecţie de texte si de traducere de Adriana Babeţi sꢑ
Delia SepeteanꢃVasiliu. Lꢈi nói ñꢅu cꢌa Adriana Babeţi. Hꢉu bꢂt cꢌa Delia SepeteanꢃVasiliu.(Buc.,
Ed.Univers, 1987,) trang 160.
Roland Barthes: Sñd, trang 161.
2
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 11/2016
13
tꢔ cꢆu trúc văn bꢖn này: “Viꢀc phê bình theo tꢐng bưꢋc lꢅn lưꢜt, ñꢓng nghĩa vꢋi viꢀc bꢡng
nꢨ lꢍc, làm mꢋi hóa, các con ñưꢈng thâm nhꢉp văn bꢖn, tránh cꢆu trúc lꢂi văn bꢖn mꢃt
cách thái quá, thꢒ lꢂi ñꢗ dư thꢐa cꢌa cꢆu trúc khi bình giꢖi văn bꢖn, và khi khép lꢂi công
viꢀc chúng ta làm mꢋi lꢂi văn bꢖn thành mꢗt chùm sao, theo ñó, chúng ta sꢥ phá vꢤ văn
bꢖn và không liên kꢔt văn bꢖn lꢂi nꢄa”1. Qua tꢆt cꢖ các luꢉn cꢞ này. Roland Barthes ñã ñꢎi
lꢉp tư tưꢛng chính thꢎng cꢌa kꢢ nguyên hiꢀn ñꢂi (tư tưꢛng vꢇ cái tꢕng thꢚ), xác lꢉp và thay
vào ñó, tư tưꢛng vꢇ sꢍ phân mꢖnh.
Tꢐ quan hꢀ giꢄa “tác phꢠm ꢃ oeuvre” và “văn bꢖn ꢃ texte” ꢃ vꢋi sꢍ nhꢆn mꢂnh ñꢁc biꢀt
ñꢁc ñiꢚm cꢌa tính ña trꢑ (la pluralité), phân biꢀt vꢋi quan niꢀm thꢞ hai ꢃ Roland Barthes ñi
tꢋi mꢗt nghiên cꢞu ñꢅy tính khám phá. Trong Tꢏ tác phꢟm tꢌi văn bꢙn (De l’oeuvre au
texte) xuꢆt bꢖn 1971, ông rút ra tính ña trꢑ cꢌa văn bꢖn không nên hiꢚu riêng rꢥ như mꢗt sꢎ
nhiꢇu vꢇ nghĩa, như mꢗt sꢍ ña dꢂng vꢇ nghĩa, mà trưꢋc hꢔt phꢖi hiꢚu như là sꢍ không xác
ñꢑnh mang tính ngꢄ nghĩa (l’indétermination sémantique): “Văn bꢖn là ña trꢑ. Điꢇu này
không có nghĩa chꢢ vì trong văn bꢖn tꢓn tꢂi nhiꢇu nghĩa, mà trưꢋc tiên, nó ña trꢑ bꢛi vì nó
thꢍc hiꢀn mꢗt sꢎ nhiꢇu mang nghĩa, mꢗt sꢎ nhiꢇu không thꢠ giꢙn quy (l’irréductible). Văn
bꢖn không phꢖi là cái ñang tꢓn tꢂi ñꢓng thꢈi tꢐ nhꢄng gì ñưꢜc hiꢚu, mà là sꢍ chuyꢚn dꢈi,
xuyên qua; nó trꢖ lꢈi không phꢖi cho mꢗt diꢟn giꢖi hay chꢢ cho mꢗt tꢍ do diꢟn giꢖi mà là
cho mꢗt sꢍ bùng nꢕ, cho mꢗt sꢍ phát tán (la dissémination)”2.
Khuynh hưꢋng tꢐ bꢧ quan niꢀm tꢕng thꢚ cꢌa tác phꢠm và xác lꢉp quan niꢀm mꢋi vꢇ
tính ña trꢑ cꢌa văn bꢖn sau ñó vài năm ñã ñưꢜc hé lꢗ tꢐ nhꢄng vꢔt nꢞt cꢌa chꢌ nghĩa cꢆu
trúc, theo quan niꢀm quen thuꢗc, ñꢂt tꢋi hình thꢞc lai tꢂp vꢇ Tác phꢟm mꢕ (Oeuvre
ouverte) do Umberto Eco ñꢇ xuꢆt. Nhà kí hiꢀu hꢏc ngưꢈi Italia nhꢆn mꢂnh (trong Opera
aperta, 1962), hiꢀn tưꢜng này vꢎn rꢆt phꢕ biꢔn trong nghꢀ thuꢉt ñương ñꢂi, viꢀc làm giꢖm
bꢋt ñáng kꢚ mꢞc ñꢗ tꢕ chꢞc hình thꢞc cꢌa tác phꢠm, ñꢁc biꢀt là sꢍ vꢊng mꢁt “các kꢔt thúc”
cuꢎi cùng (“lꢈi nói thưꢈng là tác phꢠm không có kꢔt thúc”3) và nói chung, qua sꢍ loꢂi bꢧ
“cái trung tâm” (“rꢈi bꢧ cái trung tâm vꢎn ñang ép buꢗc ñiꢚm nhìn ưu trꢗi”3, ñꢚ xác lꢉp mô
hình mꢋi vꢇ cꢆu trúc tác phꢠm, có ñꢁc trưng ña cꢍc (la multipolarité), mô hình có khꢖ năng
chꢢ ra cꢗi nguꢓn cꢌa ngꢄ nghĩa ñꢁc thù“vô hꢂn ꢃ không xác ñꢑnh”.
1
Roland Barthes: Sñd, trang 163.
Roland Barthes: From Work to Text, in Josué V.Harari, ed. Textual Strategies. Perspectives in Postꢛ
2
Structuralist Criticism. Edited and with and introduction by… (Ithaka, Neww York: Cornell University
Press, 1979), trang 76. Bài viꢔt này ñưꢜc công bꢎ lꢅn ñꢅu tiên trong Revue d’esthétique, sꢎ 3/1971.
Umberto Eco: Tác phꢠm mꢛ. Hình thꢞc và sꢍ không kꢔt ñꢑnh trong các thi pháp ñương ñꢂi ꢃ Opera
3
deschisă. Formă sꢑ indeterminare în poeticile contemporane. Giꢋi thiꢀu và dꢑch bꢛi Cornel Mihai Ionescu
(Buc., Ed. pentru Literatura Universală, 1969,) trang 21.
14
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
Ngoài sꢍ táo bꢂo này, Umberto Eco còn thêm vào nhiꢇu suy tư khác, tiꢔn gꢅn tꢋi quan
niꢀm vꢇ văn bꢖn; nhưng nhà kí hiꢀu hꢏc ngưꢈi Italia này cũng nghiêm túc chꢢ ra các liên
kꢔt tꢂo nghĩa, cũng chꢢ mang tính chꢆt tương ñꢎi khi ñꢎi diꢀn vꢋi quan niꢀm tác phꢠm;
tương tꢍ, ông nói ñꢔn “sꢍ hiꢀn diꢀn cꢌa dꢆu hiꢀuꢃkí hiꢀu tꢐ bꢆt cꢞ mꢗt sꢍ tꢍ do và ngꢘu
nhiên nào có thꢚ xꢖy ra, thì chung quy, các dꢆu hiꢀuꢃkí hiꢀu vꢘn là kꢔt quꢖ cꢌa mꢗt sꢍ ñꢓng
nhꢆt, và tiꢔp theo, là cꢌa mꢗt tác phꢠm”1.
Sꢍ ñꢎi lꢉp giꢄa văn bꢖn và tác phꢠm ꢃ chung cꢙc, vꢘn là mꢞc ñꢗ nâng cao hay giꢖn
quy cꢆu trúc cꢌa chúng (tꢞc văn bꢖnꢃtác phꢠm) ꢃ nhưng không chꢢ bao hàm sꢍ ñꢎi lꢉp giꢄa
cái “tꢕng thꢚ” và “tính ña trꢑ” ꢃ mà trái lꢂi ꢃ còn tꢐ sꢍ ñꢎi lꢉp giꢄa sꢍ “liên kꢔt tương hꢨ nꢗi
tꢂi (la cohérence interne)” và “tính ñꢞt ñoꢂn (la discontinuation)”. Hình thái cuꢎi cùng này
ñưꢜc ñưa ra trong cuꢗc thꢖo luꢉn giꢄa ông vꢋi mꢗt vài ñꢂi diꢀn tiꢔng tăm cꢌa giꢋi phê bình
Hoa Kì, qua ñó, J.Hillis Miller “ñꢑnh nghĩa vꢐa cꢖ văn bꢖn phê bình (văn bꢖn tꢍ thân và
văn bꢖn trong quan hꢀ vꢋi văn bꢖn ñang ñưꢜc bình giꢖi), vꢐa cꢖ văn bꢖn văn hꢏc (văn bꢖn
tꢍ thân hoꢁc trong quan hꢀ liên văn bꢖn vꢋi các văn bꢖn khác) qua “tính tương hꢨ không
liên kꢔt tꢂo sinh (l’incohérence constitutive)” [9, tr.173].
Đꢔn lưꢜt mình, khi miêu tꢖ và ñꢑnh nghĩa các ñꢁc ñiꢚm ñꢁc thù cꢌa văn bꢙn văn hꢏc,
Fredric Jameson ñã làm sáng tꢧ mꢗt thꢍc tꢔ, trong thꢈi ñꢂi khi “tác phꢠm nghꢀ thuꢉt” gꢊn
liꢇn vꢋi cơ chꢔ tꢕ chꢞc và nguyên lí “quan hꢀ liên kꢔt nꢗi tꢂi”, thì văn bꢙn tꢍ nó mang lꢂi
mꢗt kiꢚu hình quan hꢀ nꢗi tꢂi mꢋi; ꢛ ñó, trꢏng tâm ñưꢜc ñꢁt trên khu biꢀt (la
différenciation) và nꢋi lꢧng (la disjonction). Các nhà lí thuyꢔt văn bꢖn ꢃ Frederic Jameson
chꢢ rõ ꢃ “chꢢ dành mꢏi sꢍ quan tâm chú ý vào tính không thuꢅn nhꢆt (la hétérogénéité) và
chiꢇu sâu cꢌa tính gián ñoꢂn (la discontinualité) ñꢁc trưng cho sꢖn phꢠm nghꢀ thuꢉt, vꢎn là
cái ñã ngꢐng xuꢆt hiꢀn như là sꢍ thꢎng nhꢆt hꢄu cơ, cái ñang trꢛ thành ngày càng rõ kiꢚu
túi ñꢍng ñꢓ lꢁt vꢁt hay ñꢓ cꢓng kꢇnh vꢋi nhꢄng tiꢚu hꢀ thꢎng lꢨi thꢈi không thông dꢙng và
nhꢄng chꢆt liꢀu ban ñꢅu ñꢅy ꢞ nhꢄng cái vô vꢑ, không sꢞc sꢎng. Nói cách khác, ñꢔn ñây,
tác phꢠm nghꢀ thuꢉt tꢍ chuyꢚn hóa thành văn bꢖn” [10, tr.31]. Tuy nhiên, nꢔu chꢌ nghĩa
hiꢀn ñꢂi ñꢇ cao tính khꢋp nꢎi (l’articulation) cꢌa tác phꢟm nghꢅ thuꢋt, thì chꢌ nghĩa hꢉu
hiꢀn ñꢂi, trái lꢂi, khꢛi ñꢗng giꢖi khꢋp nꢎi (la désarticulation) theo kiꢚu tâm thꢅn phân liꢀt
(theo cách chꢞng tâm thꢅn phân liꢀt ñưꢜc xác ñꢑnh như là “sꢍ ñꢞt gãy trong dây chuyꢇn
biꢚu ñꢂt, hay nói cách khác, trong khuôn khꢕ mꢂng lưꢋi cꢌa chuꢨi ngꢄ ñoꢂn, cꢌa nhꢄng
khꢖ năng tꢂo nghĩa và vꢋi sꢍ giúp ñꢤ cꢌa các khꢖ năng tꢂo nghĩa này, ngưꢈi ta sꢥ xây dꢍng
ñưꢜc mꢗt mꢀnh ñꢇ hay mꢗt cách hiꢚu”) [10, tr.26]. Chꢢ bꢡng các ñꢁc ñiꢚm tꢂo sinh tiꢇm
năng cꢌa nó (vꢊng mꢁt tính liên kꢔt nꢗi tꢂi), thì văn bꢙn ꢃ Frederic Jameson tiꢔp tꢙc nhꢆn
1 Umberto Eco: Sñd, trang 127.
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 11/2016
15
mꢂnh ꢃ mꢋi tꢍ chꢢ ra ñưꢜc sꢍ khúc xꢂ vô hꢂn cꢌa mꢏi khuynh hưꢋng kꢔt tinh vꢇ ñꢇ tài hay
vꢇ nghĩa; văn hꢏc hꢉu hiꢀn ñꢂi, do ñó, “tꢍ xác ñꢑnh tꢐ văn cꢖnh này, như mꢗt cꢆu trúc hay
như sꢍ phát triꢚn mꢛ rꢗng các kí hiꢀu nơi tꢓn tꢂi mꢗt nghĩa bꢆt kì, nơi lôgic nꢗi tꢂi cꢌa nó
loꢂi bꢧ sꢍ xuꢆt hiꢀn ñꢇ tài khác cùng dꢂng” [2, tr.91].
Cuꢎi cùng, sꢍ ñꢎi lꢉp giꢄa tác phꢟm và văn bꢙn ñưꢜc nhꢉn ra dưꢋi mꢗt dꢂng thꢞc
khác, khi tác phꢟm luôn luôn ñưꢜc xác ñꢑnh trong giꢋi hꢂn chiꢇu sâu cꢌa nó, lúc ñó văn
bꢙn ñưꢜc miêu tꢖ như là mꢗt phꢅn (hay như mꢗt phân mꢖnh), trong mꢗt văn bꢖn tꢕng quát,
mà trong thꢍc tiꢟn, văn bꢖn này là sꢍ mꢛ rꢗng vô hꢂn.
Tꢐ ñiꢚm nhìn lí thuyꢔt, viꢀc ghi lꢂi văn bꢙn ñꢆc biꢅt (le texte particulier) này (hay
“trưꢈng văn bꢖn ꢃ le champs textuel” theo cách gꢏi cꢌa J.Derrida) trong khuôn khꢕ văn bꢙn
tꢡng quát (le texte général), dù dưꢋi góc ñꢗ nào [9, tr.175], cũng chꢢ tꢂo ra cơ sꢛ cho hiꢀn
tưꢜng liên văn bꢖn (l’intertextualité).
3. KꢄT LUꢅN
Nhìn chung, cuꢗc vꢉn ñꢗng trung tâm / ngoꢂi biên trong lꢑch sꢒ văn hꢏc và tư tưꢛng
phương Tây, vꢇ bꢖn chꢆt là sꢍ xung ñꢗt muôn thuꢛ giꢄa phꢂm trù Apollo và phꢂm trù
Dionisos, giꢄa khuôn hình cꢎ ñꢑnh áp ñꢁt và sꢍ phá vꢤ khuôn hình ñꢚ giꢖi thoát ra khꢧi vꢧ
bꢏc hình thꢞc. Cuꢗc vꢉn ñꢗng ñó gꢊn liꢇn vꢋi lꢑch sꢒ văn hóa cꢌa phương Tây, cũng là
cuꢗc vꢉn ñꢗng tư tưꢛng cꢌa thꢈi ñꢂi, có thꢚ cꢍc ñoan có thꢚ không, nhưng ꢛ mꢞc ñꢗ chung
nhꢆt, cái ngoꢂi biên ñã thꢚ hiꢀn vai trò mꢛ rꢗng giꢋi hꢂn nhꢉn thꢞc cꢌa nó. Tꢐ quan ñiꢚm
này, viꢀc phân ñꢑnh trung tâm/ ngoꢂi biên mꢗt cách máy móc sꢥ dꢘn tꢋi nhꢄng hꢉu quꢖ
không lưꢈng mꢗt khi áp ñꢁt lên ñó cách nhìn tư tưꢛng hꢀ chính thꢎng.
TÀI LIꢂU TAM KHꢆO
1. J.Fr.Lyotard (1979), Điꢊu kiꢅn hꢋu hiꢅn ñꢁi, Nxb Minuit – Pari.
2. Ihab Hassan (1966), Tính ña trꢐ trong viꢜn cꢙnh hꢋu hiꢅn ñꢁi (Pluralism in Postmodernism),
trong Critical Inquiry, Spring 1966, tꢉp 12.
3. Michel Foucalt (1964), Les Mots et les choses, Paris, Gallimard, Tel.1964.
4. Frank Lentriccha (1980), Theo dꢉu Chꢍ nghĩa phê bình mꢌi ꢃAfter the New Criticism, The
University of Chicago Press.
5. Jacques Derrida (1978), Cꢉu trúc, kí hiꢅu và trò chơi trong diꢜn ngôn các khoa hꢂc nhân văn
– Structure, Signe and Play in the Discours of the Humain Sciences, in Writing and Difference
– Translated, with an Introduction and Additional Notes by Alan Bass (The University of
Chicago Press, 1978).
16
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
6. Jacques Derrida (1976), Vꢇ văn pháp nghiên cꢞu – Of Grammatology, translated by Gayatri
Chakravorty Spivak (Baltimore, Johns Hopkins Univ.Press, 1976).
7. Geoffrey Hartman(1979), Monsieur Texte : On Jacques Derrida. His Glass, in Georgia Reweu
29 (Winter 1979).
8. Frank Lentricchia: Sñd, trang 179.
9. Ioana Em, Petrescu (1991), Quan niꢅm “văn bꢙn” trong cách nhìn giꢙi cꢉu trúc (Conceptul de
“text” în viziune decontructivistă, în Diana Adamek sꢑ Ioana Bot (eds). Portret de grup cu
Ioana Em.Petrescu (ClujꢃNapoca, Ed.Dacia, 1991).
10. Frideric Jameson (1991), Logic văn hóa cꢍa Chꢍ nghĩa tư bꢙn hiꢅn nay, trong Chꢍ nghĩa Hꢋu
hiꢅn ñꢁi hay Logic văn hóa cꢍa Chꢍ nghĩa tư bꢙn ꢃ The Cultural Logic of Late Capitalism, in
Postmodernism or the Cultural Logic of Late Capitalism (Durham: Duke University Press, 1991).
THE CENTRAL AND PERIPHERAL ISSUES OF THE WEST
FROM HISTORICAL AND CULTURAL PERSPECTIVE
Abstract: In the recent years, the conception on central and peripheral issues often
appeared in term of modernism. In fact, these terms have appeared in western literacy for
a long time. The article mentions to these terms, especially the position and role of
peripheral issue in the XX century.
Keywords: central, peripheral, postꢛmodern, historical and cultural perspective.
12 trang
13740
Free
Bạn đang xem tài liệu "Vấn đề trung tâm và ngoại biên ở phương Tây từ cái nhìn văn hóa-lịch sử", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- van_de_trung_tam_va_ngoai_bien_o_phuong_tay_tu_cai_nhin_van.pdf
