Điểm nhìn trần thuật trong sử thi Ramayana của Ấn Độ
HNUE JOURNAL OF SCIENCE
DOI: 10.18173/2354-1067.2021-0003
Social Sciences, 2021, Volume 66, Issue 1, pp. 17-25
ĐIỂM NHÌN TRẦN THUẬT TRONG SỬ THI RAMAYANA CỦA ẤN ĐỘ
Lê Thị Bích Thủy
Viện Văn hóa và Phát triển, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh
Tóm tắt. Điểm nhìn là một vấn đề then chốt của kết cấu. Tác giả không thể miêu tả, trần
thuật các sự kiện về đời sống nếu không lựa chọn một điểm nhìn đối với sự vật, hiện tượng.
Điểm nhìn nghệ thuật giúp cho người đọc, người nghe có được một cái nhìn sâu hơn về cấu
tạo nghệ thuật của tác phẩm để hiểu sâu sắc hơn những giá trị nội dung tư tưởng, giá trị
nghệ thuật của tác phẩm. Khi nghiên cứu điểm nhìn trần thuật trong sử thi Ramayana Ấn
Độ, chúng tôi muốn xét về kĩ thuật chọn chỗ đứng của tác giả trong tọa độ không gian, thời
gian để quan sát và kể lại cho người nghe, độc giả. Chúng tôi nhận thấy, trong sử thi
Ramayana, điểm nhìn trần thuật được kết cấu rất linh hoạt trong sự sáng tạo của tác giả sử
thi, người kể chuyện. Đó là điểm nhìn toàn tri của người kể chuyện với sự dịch chuyển
điểm nhìn trong không gian- thời gian, thể hiện những thái độ, tình cảm của bậc con cháu
với “quá khứ tuyệt đối” ở điểm nhìn bất biến.
Từ khoá: Điểm nhìn trần thuật, sử thi Ramayana, Ấn Độ.
1. Mở đầu
Điểm nhìn là một vấn đề then chốt của kết cấu. Tác giả không thể miêu tả, trần thuật các sự
kiện về đời sống nếu không lựa chọn một điểm nhìn đối với sự vật, hiện tượng: nhìn từ góc độ
nào, xa hay gần, từ bên trong hay từ bên ngoài vào… Khái niệm “điểm nhìn” của văn bản trong
những công trình của M. Bakhtin được xem như “cái lập trường mà xuất phát từ đó câu chuyện
được kể, hình tượng được miêu tả hay sự việc được thông báo” [1; 86]. Điểm nhìn chính là góc
độ để tác giả bố trí, sắp đặt nội dung, tình tiết của câu chuyện. “Vị trí từ đó người trần thuật nhìn
ra và miêu tả sự vật trong tác phẩm. Không thể có nghệ thuật nếu không có điểm nhìn, bởi nó
thể hiện sự chú ý, quan tâm và đặc điểm của chủ thể trong việc tạo ra cái nhìn nghệ thuật. Giá trị
của sáng tạo nghệ thuật một phần không nhỏ là do đem lại cho người thưởng thức một cái nhìn
mới đối với cuộc sống. Sự đổi thay của nghệ thuật bắt đầu từ đổi thay điểm nhìn” [2; 113].
IU.M. Lotman tán thành với quan điểm của M. Bakhtin và các nhà nghiên cứu lí luận của
Nga khi cho rằng điểm nhìn nghệ thuật “sẽ trở thành yếu tố nhận thấy được của cấu trúc nghệ
thuật khi xuất hiện khả năng thay đổi của nó trong phạm vi sự trần thuật” và “thể hiện ra với tư
cách là quan hệ của hệ thống đối với chủ thể của mình” [3; 451]. Theo ông, trong một cấu trúc
văn bản nghệ thuật, điểm nhìn nghệ thuật “không hội tụ vào một trung tâm duy nhất mà tạo
thành chủ thể phân tán gồm những trung tâm khác nhau và các quan hệ giữa chúng tạo nên
những ngữ nghĩa nghệ thuật bổ sung” [3; 452].
Từ góc độ thi pháp, giáo sư Trần Đình Sử quan niệm điểm nhìn văn bản là phương thức
phát ngôn trình bày, miêu tả phù hợp với cách nhìn, cách cảm thụ thế giới của tác giả. Điểm
nhìn không chỉ “thuần túy quang học như khái niệm tiêu cự, tụ tiêu, mà còn mang nội dung quan
Ngày nhận bài: 2/1/2021. Ngày sửa bài: 29/1/2021. Ngày nhận đăng: 10/2/2021.
17
Lê Thị Bích Thủy
điểm, lập trường tư tưởng, tâm lí của con người” [4; 182]. Khái niệm điểm nhìn mang tính ẩn
dụ, bao gồm mọi nhận thức đánh giá và cảm nhận của chủ thể đối với thế giới. Điểm nhìn là vị
trí dùng để quan sát, cảm nhận đánh giá bao gồm cả khoảng cách chủ thể và khách thể, cả
phương diện vật lí, tâm lí, văn hóa. Tuy nhiên, nội hàm khái niệm điểm nhìn cũng rất phức tạp.
“Nhiều nhà lí luận chỉ xem vấn đề điểm nhìn trong nghệ thuật văn xuôi, gọi là điểm nhìn trần
thuật… người ta thường chú ý tới “ngôi” trần thuật, nhưng đó chỉ là biểu hiện ngữ pháp, nội
hàm của vấn đề chỉ khi gắn với điểm nhìn thì mới được xem xét toàn diện” [4; 182].
Điểm nhìn nghệ thuật là vấn đề hết sức phức tạp và cần thiết phải quan tâm khi tiến hành
nghiên cứu kết cấu nghệ thuật của một tác phẩm. Điểm nhìn nghệ thuật giúp cho người đọc,
người nghe có được một cái nhìn sâu hơn về cấu tạo nghệ thuật của tác phẩm để hiểu sâu sắc
hơn những giá trị nội dung tư tưởng, giá trị nghệ thuật của tác phẩm. Trong đó, điểm nhìn trần
thuật được xác định là sự sáng tạo của tác giả, sự đánh giá và thái độ, quan điểm của người kể
chuyện trước đối tượng nghệ thuật. Là tư tưởng, quan điểm của tác giả gửi vào nhân vật, góp
phần tạo dựng kết cấu tác phẩm. Khi nghiên cứu điểm nhìn trần thuật trong sử thi Ramayana Ấn
Độ, chúng tôi muốn xét về kĩ thuật chọn chỗ đứng của tác giả trong tọa độ không gian và thời
gian để quan sát (thể hiện phương hướng nhìn, khoảng cách nhìn và đặc điểm của khách thể
được nhìn) và kể lại cho người nghe, độc giả. Chúng tôi nhận thấy, sử thi Ramayana được soi
chiếu từ nhiều điểm nhìn với sự thống nhất trong cách kể chuyện của người kể chuyện “có mặt
liên tục trên các trang sách, một phần tác giả ở trong bất kì nhân vật nào” [5; 95] để bộc lộ
những quan điểm tư tưởng của nhân dân Ấn Độ cổ đại.
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Điểm nhìn của người trần thuật
Người kể chuyện, người trần thuật là “một nhân vật hư cấu hoặc có thật, mà văn bản tự sự
là do hành vi ngôn ngữ của anh ta tạo thành” [2; 221]. Chúng tôi tạm thời đồng nhất hai khái
niệm “người kể chuyện” và “người trần thuật” khi nghiên cứu điểm nhìn trong sử thi
Ramayana. Bởi sử thi miêu tả những sự kiện đã hoàn tất trong quá khứ dân tộc. Đó là những kí
ức “cội nguồn” trong quá khứ đầu tiên, cao thượng nhất của cộng đồng tổ tiên còn lưu giữ được.
Tác giả của sử thi và những ca sĩ sáng tác hay hát sử thi là “những người nói tới cái quá khứ
tuyệt đối, không với tới được, với một tình cảm, ngợi ca, thành kính, một “khoảng cách sử
thi”… nội dung sử thi không cho phép cách nhìn và đánh giá mang tính cá nhân, cá thể. Tác giả
không được phép có tính chủ động cá nhân về nhận thức, kiến giải, đánh giá mới. Anh ta chỉ có
cách là kể cho hay, cho xúc động một cái đã biết” [4; 136]. Sử thi mang cảm hứng ngợi ca,
khẳng định, đề cao sự nghiệp anh hùng và mang tính khách quan cao. Vai trò người kể chuyện
“như là một cá tính sáng tạo” cho nên khi miêu tả, đánh giá người kể chuyện cũng phải có điểm
nhìn mang tính khách quan.
Điểm nhìn của người trần thuật trong sử thi Ramayana chủ yếu ở dạng điểm nhìn “toàn
tri”, người kể chuyện biết hết, biết tuốt: “Truyện Ramayana nói về lịch sử con cháu hiển hách
của Ikoaku đã từng trị vì những năm tháng dài đằng đẵng không tính xuể, kể từ thời đại Mani
trở đi. Ra đời trong dòng họ này có đức vua Xagara, người đã đào biển cả và sáu mươi ngàn
người con kiêu hùng của ông tiếp bước cha. Cả hai chúng tôi sẽ thuật lại đầy đủ chi tiết bản
trường ca cao quý này. Vậy xin mời các vị hãy lắng nghe câu chuyện này với tất cả niềm khoái
cảm” [6, 25] Lời trần thuật của người kể chuyện trong sử thi Ramayana có chức năng dàn dựng
câu chuyện và tường thuật lại những sự kiện, hành động và miêu tả những sự vật, hiện tượng
trong cuộc đời nhân vật. Thông qua trần thuật tạo nên cốt truyện logic chặt chẽ theo mạch lời
người kể chuyện và người kể chuyện giúp người nghe dễ dàng theo dõi nội dung cốt truyện, bộc
lộ thái độ của mình.
18
Điểm nhìn trần thuật trong sử thi Ramayana của Ấn Độ
Sử thi Ramayana mang cảm hứng ngợi ca và đề cao sự nghiệp của người anh hùng Rama
luôn hành động tuân theo bổn phận Dharma cho nên điểm nhìn của người kể chuyện là điểm
nhìn của bậc con cháu thành kính đối với tổ tiên, thể hiện niềm tự hào dân tộc. Chịu ảnh hưởng
đậm nét của tư duy thần thoại nên người kể chuyện Ramayana đã hướng tới vẻ đẹp kì vĩ, hào
hùng, ngợi ca những hình tượng vĩ đại của nhân dân, kết tinh trí tuệ và sức mạnh của cộng đồng
dân tộc bằng việc thần bí hóa, cường điệu hóa trong mỗi sự kiện cuộc đời người anh hùng, vừa
thể hiện được vẻ đẹp truyền thống nhưng đồng thời cũng làm nổi bật những nét đặc thù mang
phong cách Ấn Độ.
Sự ra đời của người anh hùng được soi rọi dưới ánh sáng của quan niệm thẩm mĩ mang
đậm sắc thái đạo đức tôn giáo. Trong Ramayana, người anh hùng được sinh ra có nguồn gốc
thần linh, là sự ban thưởng của các vị đạo sĩ đối với con người, thể hiện rõ uy quyền của đẳng
cấp Brahmin. Những phẩm chất lí tưởng, sức mạnh, cốt cách của người anh hùng đều mang
đậm dấu ấn của các vị thần linh. Người anh hùng trong Ramayana không chỉ có nguồn gốc là
thần linh mà còn là sự hóa thân của chính các vị thần trong cốt cách con người với những thuộc
tính đặc thù bất biến. Đây chính là những khao khát muôn thuở của con người trong đời sống.
Để bộc lộ thái độ tôn sùng tuyệt đối, người kể chuyện đã cường điệu, phóng đại những điều
huyền diệu, những khả năng, sức mạnh và những chiến công của người anh hùng trong sử thi
Ramayana. Chiến tranh Lanka như một sân khấu vĩ đại của sử thi để biểu dương tài năng, sức
mạnh của người anh hùng. Trên phông nền hùng tráng ấy, người anh hùng bừng bừng nhiệt
huyết giao đấu với kẻ thù ngang sức ngang tài với khát vọng giành chiến thắng. Tầm vóc lớn lao
của người anh hùng được đo bằng chiều kích của vũ trụ. Kẻ thù của người anh hùng càng mạnh
thì càng tôn vinh hơn tài năng, sức mạnh của người anh hùng khi giành được chiến thắng: “Mũi
tên khiến cho Lakmana đau đớn, và chàng bắn thẳng vào mặt Inđragit có vòng tai tô điểm. Cả
hai hảo hán máu chảy khắp mình, và do đó họ nom như hai cây Kinxuka nở hoa” [7; 186]. Cuộc
giao tranh giữa người anh hùng trên chiến trường còn được tác giả sử thi thường xuyên so sánh
với các loài vật, các sự vật, hiện tượng của tự nhiên, với sức mạnh và khả năng hủy diệt của các
vị thần linh. Tính chất bi thảm của cuộc chiến tranh Lanka được tác giả sử thi thể hiện qua việc
miêu tả quang cảnh của Lanka chìm trong khói lửa: “Những ngôi nhà cháy đổ sụp xuống rầm
rầm, như những đỉnh núi bị sét đánh bạt, và ánh lửa tỏa lan ra xa, như những ngọn núi Himalaya
bị lửa rừng thiêu đốt” [7; 159]. Với việc miêu tả quang cảnh của thành phố Lanka với các sự
vật, hiện tượng ngược với quy luật của tự nhiên càng cho thấy tính chất khốc liệt, dữ dội của
cuộc giao chiến: “Thành phố Lanka chói rừng rực trong một hoàng hôn đỏ máu, và suốt ngày
nom nó giống như một bông hoa đỏ thắm như hoa Giava…” [7; 216]. Bằng cách này, người kể
chuyện đã kích thích trí tưởng tượng của người nghe và tạo nên sự ly kì, hấp dẫn cho tác phẩm:
“Rama lại bắn tiếp những mũi tên vào những con tuấn mã của Ravana và chọc thủng trán của
Ravana. Bị thương khắp mình, máu tuôn lênh láng, Ravana nhiều đầu nhiều tay nom như một
cây Axôka nở hoa. Giận dữ, tức tối, hắn lấy cây cung và bắn xối xả vào Rama, như mưa trút rào
rào xuống mặt hồ. Nhưng Rama vẫn đứng hiên ngang không động thân, như một ngọn núi, gạt
rơi mọi mũi tên bắn vào chàng… và trong cơn điên giận, chàng sáng rực rỡ, không ai có thể
nhìn vào được chàng, chẳng khác mặt trời chói lóa vào kì tận thế” [7; 210].
Điểm nhìn từ bên trong được người kể chuyện vận dụng linh hoạt tạo nên sự liên kết trong
tác phẩm. Điểm nhìn từ bên trong được thể hiện qua cái nhìn của nhân vật, cho phép nhân vật
được bộc lộ những quan điểm sống, tâm tư tình cảm cá nhân với những hạnh phúc và đau khổ.
Người anh hùng Rama trong sử thi Ramayana đã đưa ra một quan điểm sống “không thể mong
muốn thu được ngay cả trần thế nếu phải dùng bất cứ phương tiện bất công nào” [6; 134]. Từ
điểm nhìn của nhân vật, các quan niệm sống mang màu sắc tâm linh, tôn giáo cũng được thể
hiện. Sử thi Ramayana cũng đề cập đến sự điều khiển của định mệnh đối với số phận của con
người từ khi sinh ra cho đến lúc chết. Định mệnh luôn theo sát mỗi con người và “Số Mệnh
mạnh hơn hết” [6; 138]. Nhưng số mệnh nhiều khi không phải do các thần linh quyết định hoàn
19
Lê Thị Bích Thủy
toàn và thậm chí ngay đến các vị thần linh cũng không thể vượt quá được số mệnh: “Ai dám
đứng chống lại số mệnh mà chúng ta chỉ biết được qua các hậu quả của nó, mà nếu không có cái
này thì chẳng ai biết? Số mệnh, nguyên nhân gốc rễ của mọi hạnh phúc, đau khổ, nỗi sợ hãi, cơn
tức giận, sự mất mát, sự thu hoạch, sự tùy thuộc và sự giải phóng” [6; 135]. Người anh hùng
Rama cho rằng định mệnh là kết quả của những điều chúng ta đã làm trong quá khứ và thời gian
đóng vai trò là lực vận hành của trật tự nhân quả: “Thời gian tác động phối hợp với số mệnh.
Thời gian là vĩnh cửu, nó không thiên vị một ai, tự thân nó, nó không tạo ra nguyên nhân hay
quyền lực, tình bạn hay tình bà con đồng loại không thể ngăn chặn nó, nó hoàn toàn đứng trên
sự kiểm soát của bất cứ ai” [8; 58].
Điểm nhìn trần thuật bên ngoài của người kể chuyện thường là khi miêu tả các cuộc giao
tranh của các anh hùng với thế lực thù địch. Người kể chuyện miêu tả diễn biến của cuộc giao
tranh trong trường nhìn của một số nhân vật. Thông qua điểm nhìn đã bộc lộ được thái độ của
tác giả sử thi, người kể chuyện đối với cái được miêu tả. Thiên giới là nơi các vị thần linh cư
ngụ, là đích hướng tới của các anh hùng. Vì vậy, mỗi khi người anh hùng lập được chiến công,
các vị thần linh hiện ra không phải để trực tiếp tham gia cuộc chiến hay giúp đỡ về sức mạnh
mà để khích lệ, tôn vinh người anh hung. Trong cuộc giao tranh giữa người anh hùng Lakamana
với con trai quỷ vương Ravana là Inđragit thì “chư thần và các người trời khác, đứng đầu là
Inđra, bắt đầu bảo vệ cho Lakmana” [7; 187]. Khi Lakmana tiêu diệt được Inđragit “Chư thần,
Risi, Ganhacva và các tiên nữ trên trời hò reo chúc mừng chiến thắng của Lakmana, hò reo, reo
mãi” [7; 187]. Người anh hùng Rama sau khi tiêu diệt được quỷ vương Ravana cũng đã đón
nhận sự chúc mừng của các vị thần linh: “Từ trên trời, tiếng nhạc du dương vọng xuống. Một
ngọn gió dịu dàng thoảng đưa hương khắp xung quanh. Những bông hoa hiếm được rắc xuống
cỗ xe của Rama. Các chư thần bắt đầu hát ca tụng Rama. Họ hân hoan khôn xiết trước cái chết
của Ravana, nỗi khủng khiếp của cả ba cõi thế” [7; 220].
Sử thi Ramayana được xem là “thi ca lí tưởng” của người dân Ấn Độ. Qua điểm nhìn của
người trần thuật đã bộc lộ thái độ thành kính với những tư tưởng, khát vọng của quần chúng
nhân dân về một đấng minh quân lí tưởng và một cuộc sống bình yên hạnh phúc với những
quan niệm mang đậm màu sắc tôn giáo, đặc trưng “tinh thần Ấn Độ”.
2.2. Điểm nhìn không gian – thời gian
Điểm nhìn không gian - thời gian là điểm nhìn mà “vị trí của chủ thể trong không gian và
thời gian, thể hiện ở phương hướng nhìn, khoảng cách nhìn, ở đặc điểm của khách thể được
nhìn” [4; 183].
Điểm nhìn không gian trong sử thi Ramayana được thể hiện ở cái nhìn lược thuật mang
tầm khái quát, tầm xa: “Vượt qua Tây Yôbhavana, họ tới Aphykala. Rồi họ qua sông Iksumati,
đi qua vùng Valyka tiến về phía núi Xađaman. Tại đây họ trông thấy dấu chân của thần Visnu, rồi
họ đi qua các con sông Vipasa và Samaly. Trên đường đi họ gặp từng đàn voi, sư tử, hổ, nai cùng
các loài động vật khác, và sau khi đi một chặng dài, họ tới được thành phố Girivragia” [4; 188].
“Đây là con sông Manđakini. Đôi bờ của nó đẹp khôn tả luôn ầm vang tiếng kêu của thiên nga
và loài cò, và trên đó sừng sững những cây có quả và cây hoa. Dốc của nó quả thực là đẹp. Em
trông loài nai khát nước đang uống sục bùn ở cạnh bờ… Cảnh Chitrakuta và sông Manđanaki
khiến người ta vui thú hơn là đời sống đô thị” [6; 215]. Điểm nhìn của người trần thuật trùng
khít với điểm nhìn nhân vật mang tính khái quát hóa và cũng có khi thể hiện những quan niệm
mang đậm màu sắc tôn giáo: “Hạnh phúc của chúng sinh là một cái gì xác thực, mà bởi lẽ sự
ngoan đạo hay đức hạnh lại không như vậy, cho nên đức hạnh không thể đem lại hạnh phúc. Tự
nhiên vẫn sung sướng tuy chẳng có đạo đức gì, vậy thì chúng sinh vẫn có thể hạnh phúc mà
chẳng cần phải có tôn giáo gì. Như vậy, tôn giáo không thể dẫn đến hạnh phúc… Tôn giáo hay
đức hạnh là một điều vô tri vô giác, nó không có suy nghĩ, không biết nói…” [7; 172]. Quan
niệm của nhân vật về một không gian khác là sau khi chết sẽ được tới cõi trời cao trùng khít với
20
Điểm nhìn trần thuật trong sử thi Ramayana của Ấn Độ
quan niệm của người trần thuật và của quần chúng nhân dân. Bởi cõi trời là nơi mà con người
luôn khao khát và hành động để hướng tới.
Điểm nhìn không gian trong Ramayana thể hiện điểm nhìn của người trần thuật vận động
theo hướng nhìn của mình khi ở chỗ này, lúc ở chỗ kia để khắc họa rõ hơn nội tâm của nhân vật
anh hùng: “Thế là Rama cùng với Lakmana tìm kiếm Xita ở trên núi, ở dưới thung lũng, trong
rừng, nơi gần suối, quanh hồ, nhưng Xita vẫn là bóng chim tăm cá” [6; 334]. Cũng có khi điểm
nhìn của người trần thuật lùi về quá khứ hay có khi ở hiện tại: “Họ đi qua một khu rừng tối tăm
dầy đặc phủ đầy những cây to và cây leo, không có người qua lại. Họ hối hả đi qua rồi bước vào
rừng Krôncha sâu và hiểm trở cách Gianaxthana sâu dặm… Sau một chặng đường sáu dặm, họ
từ rừng Krôncha đi ra và tới được nơi ở đáng sợ của loài voi. Tại đây cây cối dầy đặc và có nhan
nhản những thú rừng” [6; 345]. Điểm nhìn của người kể chuyện cũng có lúc lùi về quá khứ theo
dòng suy nghĩ của người anh hùng Rama khi phải xa cách người vợ: “Ở chân núi này, ngồi
bên cạnh ta, nàng nói chuyện với ta sao mà tươi cười là vậy! Bây giờ anh em ta hãy tìm nàng”
[6; 336]. Cũng có khi điểm nhìn được liên hệ ở phía này, phía kia giữa các nhân vật, đặc biệt
trong các đối thoại giữa Rama và Lakmana trên hành trình tìm kiếm Xita. Trong cơn thịnh nộ
khi mới mất Xita, hoàng tử Rama đe dọa sẽ hủy diệt tất cả nếu như chàng không tìm thấy Xita:
“Núi kia, ta sẽ thiêu ngươi ra tro cùng với tất cả cây to, cây leo của ngươi, và sẽ chẳng có ai
thăm viếng những đống hoang tàn đó nữa...” [6; 338]. Nhưng cũng có khi thiên nhiên tương
phản với cảnh ngộ nhân vật và càng khắc sâu tâm trạng trớ trêu đau xót của Rama: “Bây giờ là
mùa xuân, mùa của tình yêu. Xem, ngọn gió nhẹ nhàng đang nhẹ thổi, hoa đang nở rộ, và rừng
ngào ngạt hương hoa... Gió hình như đang đùa giỡn với hoa...” [8; 5]. Trong Khúc ca tứ tư,
chương Hồ Pampa ở những đoạn độc thoại của Rama, điểm nhìn có tầm bao quát rộng, di
chuyển từ chỗ này đến chỗ kia, lúc trên cao, khi dưới thấp để bộc lộ rõ nét hơn sự phức tạp
trong đời sống nội tâm nhân vật: “Em trông kìa! Hồ nước sao mà trong vắt như pha lê, có khác
gì chất lỏng trên nước da màu lơ?... Trông kìa! Lớp đất màu xanh thẫm lốm đốm những hoa đủ
màu sắc rời khỏi cuống, nom như một tấm chăn kẻ ô vuông xinh đẹp trải trên cỏ. Đây đó, những
cây leo duyên dáng lấm tấm những chùm hoa nhỏ, đang ôm lấy những cành cây cao chót vót
nặng trĩu hoa… Trông kìa! Trông những cây nở hoa đang trút những trận mưa hoa có khác gì
những trận mưa từ trên trời đổ xuống…” [8; 5].
Điểm nhìn thời gian trong sử thi Ramayana gắn liền với các sự kiện trong cuộc đời của
người anh hùng. Người kể chuyện đa lùi điểm nhìn của mình về “quá khứ tuyệt đối” với “những
yếu tố giá trị tôn ti” [9; 42]. Thời gian lưu đày trong rừng, điểm nhìn thời gian của người kể
chuyện có khi được dàn trải để miêu tả tỉ mỉ các sự kiện, hành động của người anh hùng nhưng
cũng có khi thời gian được rút ngắn lại: “Rama tìm được một nơi ẩn dật và ở tại đấy với
Lakmana và Xita. Sau một thời gian anh rời bỏ căn lều đó và sống nơi này trong mấy tháng, nơi
khác trong một năm, nơi khác trong bốn tháng, đâu đó trong sáu tháng hoặc một tháng rưỡi, hay
nhiều tháng. Cứ như vậy, mười năm đã trôi qua” [6; 259]. Thời gian đóng vai trò thử thách đối
với con người và ý thức thời gian trong nhân vật không còn dài lê thê như lúc chờ đợi nữa mà
nó được rút lại rất ngắn. Không có gì đau khổ bằng thời gian chờ đợi, nên khi Rama tiến vào
đảo Lanka, tiêu diệt quỷ vương Ravana và giành chiến thắng, Xita đã mong muốn rút ngắn thời
gian xa cách và “sẽ đi gặp Rama ngay, dù chả cần tắm rửa” [7; 235]. Nhưng với Rama sau bao
ngày chiến đấu gian khổ và chịu sự dày vò của nỗi nhớ nhung thì lúc này chàng lại rơi vào tâm
trạng “tràn ngập nỗi đau xót, giận dữ và vui sướng” [7; 235]. lại muốn kéo dài thời gian hội ngộ
khi yêu cầu nàng “hãy tắm rửa và thay y phục” [7; 235]. Với ý thức về nhịp điệu thời gian khác
nhau cũng đã phản ánh rõ nét hai bức tranh tâm trạng của hai nhân vật công chúa Xita và hoàng
tử Rama. Cũng có khi điểm nhìn của nhân vật anh hùng lùi về quá khứ hay quay về hiện tại để
bộc lộ tâm trạng: “Hồi bị mất vương quốc, anh như bị tê liệt, nhưng nàng đã làm bầu làm bạn
với anh khiến anh phấn chấn. Bây giờ anh sẽ sống sao đây trong nỗi ly biệt” [8; 10]. Điểm nhìn
21
Lê Thị Bích Thủy
thời gian trong Ramayana là điểm nhìn của bậc con cháu hướng về “quá khứ tuyệt đối” của các
bậc cha ông với một tình cảm ngợi ca, thành kính, với một “khoảng cách sử thi”.
Điểm nhìn không gian, thời gian trong Ramayana không chỉ tạo sự liên kết trong tác phẩm
mà còn giúp người nghe, người đọc nhìn nhận được ý đồ của người kể chuyện, bố cục trần thuật
theo trục thời gian tuyến tính của tác phẩm.
2.3. Điểm nhìn đánh giá tư tưởng – cảm xúc
Đây là hệ thống quan điểm cảm nhận thế giới hiện thực “khác với điểm nhìn bên ngoài chỉ
ghi nhận đặc điểm nhân vật, đồ vật, điểm nhìn đánh giá xuất phát từ trung tâm giá trị, thường là
nhân vật chính, người trần thuật. Quan điểm đánh giá thể hiện ở thái độ của chủ thể lời nói đối
với khách thể” [4; 184]. Trong sử thi, “chân lí là cái được mọi người thừa nhận” và tác giả sử thi
phải đứng trên quan điểm của cộng đồng dân tộc để nhìn nhận và đánh giá các sự việc, hiện
tượng. Trong Ramayana, quan điểm đánh giá của người trần thuật đứng trên lập trường dân tộc
và lập trường ấy đã bất biến ngay từ trong quá khứ. Có thể nhận thấy điểm nhìn đánh giá bất
biến được thể hiện trong sử thi qua các định ngữ cố định về hệ thống nhân vật như: “Rama –
mắt bông sen”, “Rama anh hùng”, “Rama đức hạnh”, “Người đẹp mắt bông sen”,… Người anh
hùng Rama trong sử thi Ramayana được xây dựng không chỉ đẹp về hình thức mà tài năng và
đức hạnh của chàng cũng rực rỡ như các vì sao trên bầu trời, “đôi mắt sáng như mặt trời và mặt
trăng, có đôi tai nghe thấu nhạc của trời đất, chàng là kẻ thù của mọi sự ghen tuông hờn giận và
tội ác tàn bạo” [10; 111]. Rất ngắn gọn trong một chương trong khúc ca thứ nhất “Rama ra đời”
nhưng sử thi đã khái quát được những nét điển hình trong tính cách, sức mạnh tài năng và đức
hạnh của người anh hùng. Đặc biệt sử thi đã dành hẳn Chương 1- Người anh hùng trong Khúc
ca thứ hai: Khúc ca Ayođhya để khắc họa hình tượng người anh hùng toàn thiện toàn mỹ. Trong
đó đặc biệt chú trọng tô đậm vẻ đẹp phẩm chất đạo đức, tôn giáo của người anh hùng: “Chàng
trẻ trung, khỏe mạnh, có đức hạnh, và dân chúng coi chàng như chính bản thân họ vậy. Chàng
thông tuệ kinh Vêđa và Vêđanga, lão luyện tinh thông mọi vũ khí được sử dụng... Chàng khiêm
tốn, có ý tứ và bao giờ cũng tỏ lòng tôn kính đối với các bậc bề trên...” [6; 94]. Sức mạnh và tài
năng trong chiến đấu của người anh hùng lại được khắc họa hết sức ngắn gọn ngay ở chương
giới thiệu: “Chàng là người bất khả chiến thắng ngay cả trước các chư thần” [6; 94]. Lòng dũng
cảm, ý chí và nghị lực phi thường của người anh hùng Rama được thể hiện rõ hơn khi chàng
chấp nhận lưu đày mười bốn năm trong rừng với mọi khó khăn thử thách. Chàng đón nhận với
tâm trạng nhẹ nhàng bình thản. Trong các cuộc giao tranh, lòng dũng cảm, sức mạnh và vũ khí
lợi hại của người anh hùng đã khiến kẻ thù khi trông thấy đều khiếp sợ “như con voi phải lánh
xa khi nom thấy con sư tử” [7; 136]. Với niềm tin lí tưởng “chiến thắng thuộc về những người
đề cao Dharma” nên người anh hùng Rama luôn hành xử theo bổn phận, tinh thần cao thượng
và sự vị tha. Rama được quyền nối ngôi cha, nhưng vì cha đã hứa với thứ phi Kaikêyi đày mình
vào rừng để nhường ngôi báu cho Bharata nên chàng không một mảy may oán thán. Làm theo
Bổn phận Dharma của người con là phải tuân lệnh cha, lời hứa và danh dự của cha cũng là của
mình. Và như vậy chàng sẽ từ bỏ cuộc sống vương giả, ngôi vua để vào rừng lưu đày mười bốn
năm với bao khó khăn, gian khổ và nguy hiểm đang đợi chờ phía trước. Chàng vui lòng từ giã
cuộc sống vương giả để ra đi và chàng nói với thứ phi Kakêyi: “Phụng sự cha đó là bổn phận
cao nhất của con người” [6; 128]. Trong con người Rama không có sự mưu cầu lợi ích cá nhân,
lúc nào chàng cũng sẵn sàng hành động vì trách nhiệm, bổn phận với những người xung quanh.
Đứng trước hai sự lựa chọn giữa Bổn phận và Quyền lợi, người anh hùng Rama đã đưa ra quyết
định thực hiện theo bổn phận Dharma của một người con một cách hết sức nhẹ nhàng, nhanh
chóng. Chàng vui vẻ trao lại ngôi vua và nhanh chóng vào rừng để thực hiện mệnh lệnh của vua
cha trong sự ngưỡng vọng, tôn thờ của người thân và thần dân của chàng.
Điểm nhìn đánh giá trong sử thi Ramayana thể hiện ở thái độ, tâm tư tình cảm của các nhân
vật trong tác phẩm. Đó là tâm trạng đau khổ của người anh hùng Rama khi phải xa cách Xita:
22
Điểm nhìn trần thuật trong sử thi Ramayana của Ấn Độ
“Giá bây giờ anh tìm ra Xita rồi cùng nhau ở trên bờ hồ Pampa thì thôi, anh chẳng khao khát gì
Ayôđhya hoặc cõi trời. Nhất định thế mọi ham muốn và thèm khát sẽ được toại nguyện nếu như
anh có thể cùng Xita nô đùa trong làn nước trong veo màu xanh ngọc bích” [8; 9]. Cuộc sống
lưu đày trong rừng không khuất phục được người anh hùng. Ngay cả khi người vợ yêu thương
của chàng bị quỷ vương Ravana bắt cóc chàng cũng không nản lòng lùi bước. Ngược lại, đây là
lúc bản chất, sức mạnh, tài năng của người anh hùng được bộc lộ. Chàng vượt mọi hiểm nguy,
vào sinh ra tử để cứu được Xita. Trong khi vạn vật đang tràn đầy sức sống thì Rama lại không
có Xita xinh đẹp bên cạnh nói năng dịu dàng. Mùa xuân rực rỡ nồng nàn, không những không
làm nảy nở niềm vui mà chỉ làm nhọn sắc thêm nỗi đau trong trái tim hoàng tử Rama: “Mùa
xuân, như lửa, đang thiêu đốt anh đến là khổ” [8; 6]. Cũng có khi nỗi nhớ thương mãnh liệt đến
thành ám ảnh sâu sắc, tràn vào cảnh vật, khiến cho Rama nhìn đâu cũng thấy hiển hiện hình
bóng người yêu: “cánh hoa sen nom giống mắt Xita của anh, và cơn gió hây hây từ rặng cây
thổi thổi tới mang theo hương sen khi đụng tới chỉ nhị có khác gì hơi thở nhẹ nhàng của nàng
Xita” [8; 8]. Ngay cả khi phải trải qua bao đau khổ, gian nan vất vả tìm kiếm Xita, khi đối đầu
với quỷ vương Ravana hoàng tử Rama vẫn chỉ đưa ra yêu cầu với mục đích hòa bình: “Hãy trả
lại Gianaki. Muôn loài sẽ sống yên ổn!” Tuy nhiên, sau bao xa cách nhớ nhung, buồn khổ, vượt
qua bao khó khăn gian khổ, hiểm nguy, chiến thắng mọi kẻ thù nhưng trong con người chàng lại
đan xen lẫn lộn bao tâm trạng. Lẽ ra giây phút đoàn viên là giây phút hạnh phúc mong chờ.
Nhưng với Rama thì như có hai tâm trạng, hai con người trong chàng. Xung đột giữa Bổn phận
đối với cộng đồng và Tình yêu với Xita đã khiến “Rama trở nên suy nghĩ rất lung. Chàng thốt ra
một tiếng thở dài nặng nề nóng bỏng” [7; 235]. Thay vì thái độ hồ hởi đón nhận Xita thì Rama
lại tìm cách trì hoãn gặp nàng, trong con người Rama đang có sự đan xen và đấu tranh giữa hai
tâm trạng: “Rama cũng biết được Xita sắp tới, nhưng chàng vẫn chìm trong suy nghĩ… Gianaki
đã ở quá lâu trong nhà Raksaxa, cho nên khi nghe tin nàng tới, Rama cùng một lúc tràn ngập nỗi
đau xót, giận dữ và vui sướng” [7; 235]. Nếu Rama với tư cách là một Đức vua lạnh lùng kết
tội, chối bỏ Xita khiến nàng rơi vào tâm trạng “đau đớn đến nghẹn thở, như một cây leo bị vòi
voi quật nát” [7; 238]. thì một con người khác trong Rama là một người chồng hết mực yêu
thương vợ, đang hết sức đau khổ khi kết tội và xúc phạm Xita. Tâm trạng đau khổ của Rama
không được khắc họa tỉ mỉ, song qua những chi tiết so sánh cũng cho thấy rõ một con người bên
trong đau khổ, dằn vặt và Rama “ngồi suy nghĩ ủ ê, thầm rỏ nước mắt” [7; 240]. Đứng trước
trách nhiệm, danh dự của một người anh hùng, một vị vua anh minh vì trật tự của vương quốc,
hạnh phúc của thần dân Rama không chấp nhận dung túng một người đàn bà đã từng sống trong
nhà kẻ khác, “một vật để yêu đương”. Với một bên là hạnh phúc cá nhân, là tình yêu nồng thắm,
sâu đậm, sự nhớ nhung sau bao ngày xa cách của một người chồng hết mực yêu vợ khiến Rama
rơi vào những xung đột phải lựa chọn: Bổn phận hay là Tình yêu? Lợi ích của vương quốc hay
Lợi ích của bản thân? Theo quy định truyền thống được ghi trong các sách Luật thời bấy giờ, để
duy trì sự trật tự trong xã hội thì cuộc sống của một vị vua phải là “mẫu mực của trật tự xã hội”.
Một vị minh quân không thể chung sống với một người vợ khi cô ta đã không còn trong trắng,
thủy chung. Chính điều đó đã đặt Rama vào một tình thế bị giằng xé giữa trách nhiệm của một
vị quân vương với đòi hỏi của tình yêu, hạnh phúc cá nhân, khiến cho chàng rơi vào tâm trạng
phân vân, lưỡng lự. Đứng trước sự xung đột Danh dự hay Tính yêu, trách nhiệm với cộng đồng
hay Hạnh phúc, quyền lợi cá nhân, Rama đã quyết định hy sinh hạnh phúc, quyền lợi cá nhân để
duy trì trật tự xã hội. Tuy nhiên, Rama cũng không thể tránh khỏi những khổ đau, dằn vặt. Khi
Rama quyết định vì lợi ích của cộng đồng mà ruồng bỏ Xita đã không ít độc giả hiện đại cho
rằng đó là một hành động “đa nghi”, “xấu xa” và xem đó như một nhược điểm của con người
Rama. Song, đạo đức mẫu mực của người anh hùng, của đẳng cấp Ksatrya, theo giáo lí Dharma
là phải giữ được danh dự như giữ con ngươi của mắt mình khiến cho người anh hùng Rama trở
nên hoàn hảo. Đó là con người biết đau đớn, trăn trở và giằng xé nội tâm vì những hành động
của bản thân cho dù sự đấu tranh, giằng xé bên trong ấy chỉ mang tính chất gợi mở theo kiểu
23
Lê Thị Bích Thủy
“ngoại hóa” vẫn thường thấy trong nhiều sử thi. Những đau đớn, trăn trở và giằng xé trong con
người Rama chỉ thực sự được giải tỏa khi có sự giúp đỡ của thần linh. Theo quan niệm của
người Ấn Độ, thần Lửa là vị thần có mặt khắp ba cõi và thông hiểu mọi điều, biết hết được mọi
việc trong ba cõi. Vì thế khi bị Rama nghi ngờ nên Xita nhờ Thần Lửa Anhi chứng giám cho
lòng thủy chung, trong sạch “không mảy may phạm tội” của mình và nàng thanh thản bước lên
giàn hỏa thiêu. Khi Thần Lửa Anhi trao cho Rama một Xita “không phạm bất cứ tội lỗi nào,
bằng lời nói, việc làm, hay ý nghĩ…Tấm lòng nàng thanh khiết và nàng không mảy may phạm
tội lỗi” [7; 242]. Rama hết sức vui mừng và mọi người ca tụng chàng như ca tụng một chiến
công mà chàng mới đạt được. Khi trách nhiệm với thần dân của một vị quân vương và hạnh
phúc cá nhân được hòa hợp trong một con người thì cũng là lúc người anh hùng thực sự đạt đến
đỉnh cao của chiến thắng, sự hoàn thiện về tài năng, đức hạnh và đạt đến “mẫu mực của trật tự
xã hội” [11; 31].
Bên cạnh đó, vua khỉ Xugriva mong muốn trả thù và giành lại ngôi vua nhưng khi Vali bị
Rama tiêu diệt thì khỉ Xugriva lại hết sức đau khổ trước cái chết của người anh trai: “Thật ra thì
Vali suốt đời gìn giữ tình anh em, sự trung thực và lòng ngoan đạo, nhưng tôi đã để lộ sự thèm
muốn, sự nóng giận và bản chất loài hầu của tôi” [8; 55]. Khi Hanuman đề nghị với Xita tiêu
diệt hết loài Raksaxa, nàng đã bày tỏ thái độ khoan dung, vị tha qua lời khuyên Hanuman: “Thật
ra thì ai cũng có tội lỗi thuộc loại này loại nọ. Bởi vậy, lượng khoan hồng là một điều đáng ca
ngợi. Mình không nên trừng phạt ngay cả những kẻ mà bản chất là tàn bạo, và sinh ra đã đê hèn,
những kẻ lấy làm vui sướng khi làm hại kẻ khác” [7; 234].
3. Kết luận
Điểm nhìn trần thuật góp phần tạo dựng kết cấu văn bản và truyện bao giờ cũng được kể từ
một điểm nhìn nhất định bởi người kể chuyện. Trong sử thi Ramayana, điểm nhìn trần thuật
được kết cấu rất linh hoạt trong sự sáng tạo của tác giả sử thi, người kể chuyện. Đó là điểm nhìn
toàn tri của người kể chuyện với sự dịch chuyển điểm nhìn trong không gian- thời gian, thể hiện
những thái độ, tình cảm của bậc con cháu với “quá khứ tuyệt đối” ở điểm nhìn bất biến. Người
kể chuyện trong sử thi Ramayana có vai trò toàn năng với điểm nhìn thông suốt tất cả, cũng có
khi điểm nhìn của người kể chuyện thể hiện qua độc thoại nội tâm của nhân vật hay từ các nhân
vật khác để thể hiện những quan niệm, tư tưởng của nhân dân Ấn Độ cổ đại về bổn phận, đạo
đức của con người mà không đơn thuần là “phép tắc giữa người với người, giữa cá nhân với tập
thể, với xã hội” mà đó còn là đạo đức mang đặc trưng tôn giáo Ấn Độ, góp phần tạo nên tâm lí,
tính cách dân tộc Ấn Độ yêu chuộng hòa bình, hòa hợp và bình đẳng.
Ghi chú: Nghiên cứu này được tài trợ bởi Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia
(NAFOSTED) trong đề tài mã số 602.04-2020.301.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] M.Bakhtin, 1993. Những vấn đề thi pháp của Đônxtôiepxki. Nxb Giáo dục, .
[2] Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi (chủ biên), 2010. Từ điển thuật ngữ văn học.
Nxb Giáo dục, Hà Nội.
[3] IU.M.Lotman, 2004. Cấu trúc văn bản nghệ thuật, Trần Ngọc Vương, Trịnh Bá Đĩnh,
Nguyễn Thu Thủy dịch. Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội.
[4] Trần Đình Sử, 2006. Dẫn luận thi pháp học. Nxb Giáo dục, Hà Nội.
[5] Nguyễn Hải Hà, 2006. Thi pháp tiểu thuyết L. Tônxtôi. Nxb Giáo dục, Hà Nội.
[6] Ramayana I, Phạm Thuỷ Ba dịch, 1988. Nxb Văn học, Hà Nội.
24
Điểm nhìn trần thuật trong sử thi Ramayana của Ấn Độ
[7] Ramayana III, Phạm Thuỷ Ba dịch, 1988. Nxb Văn học, Hà Nội.
[8] Ramayana II, Phạm Thuỷ Ba dịch, 1988. Nxb Văn học, Hà Nội.
[9] M.Bakhtin, 1992. Lí luận và thi pháp tiểu thuyết. Trường viết văn Nguyễn Du, Hà Nội.
[10] Lưu Đức Trung, 2009. Văn học Ấn Độ. Nxb Giáo dục, Hà Nội.
[11] Yogananda, 2003. Ấn Độ huyền bí, Nguyên Phong dịch. Nxb Văn hóa Thông tin, Hà Nội.
ABSTRACT
Narrative viewpoint in the Indian Ramayana epic
Le Thi Bich Thuy
Institute of Culture and Development
Ho Chi Minh National Academy of Politics
Viewpoint is a key structural matter. The author can not describe and narrate any events
about life without selecting a viewpoint for things and phenomena. The artistic point of view is
just a means that helps the readers and listeners have a deeper look at the artistic structure of the
work to better understand the ideological content and values as well as artistic values of the
work. When studying the narrative viewpoint in the Indian Ramayana epic, we want to consider
the technique of choosing the author’s position in the spatial and temporal coordinates to
observe and tell to the listeners and readers. We have found that the narrative viewpoint is
structured very flexibly in the creation of the epic writer, and narrator in the Ramayana epic.
That is the narrator’s omniscient viewpoint with the shift of point of view in space and time,
showing the attitude and feelings of descendants with the “absolute past” at the unchanging
viewpoint.
Keywords: Narrative viewpoint, Ramayana epic, India.
25
9 trang
26960
Free
Bạn đang xem tài liệu "Điểm nhìn trần thuật trong sử thi Ramayana của Ấn Độ", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- diem_nhin_tran_thuat_trong_su_thi_ramayana_cua_an_do.pdf
