Bi kịch nhân vật trong tiểu thuyết Sóng ở đáy sông của Lê Lựu

Tạp chí Nghiên cứu khoa học và Phát triển kinh tế Trường Đại học Tây Đô

Số 09 - 2020

BI KỊCH NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT SÓNG Ở ĐÁY SÔNG

CỦA LÊ LỰU

Phan Văn Tiến^*, Nguyễn Thị Tuyết Nghi, La Thị Mỹ Hạnh và Phan Mộng Giúp

Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Tây Đô

(^*Email: [email protected])

Ngày nhận: 11/6/2020

Ngày phản biện: 11/8/2020

Ngày duyệt đăng: 21/9/2020

TÓM TẮT

Bi kịch là sự xung đột giữa cái đẹp và cái xấu, giữa khát vọng con người với cuộc sống

không thể thay đổi, không đáp ứng được, là sự dằn vặt về tinh thần mà khó có thể giải thoát

được. Bi kịch nhân vật diễn ra trong một tình huống cực kì căng thẳng mà nhân vật phát

triển theo chiều hướng khác nhau. Trong tiểu thuyết Sóng ở đáy sông, nhà văn Lê Lựu miêu

tả nhân vật với những gian khổ, thiếu thốn lẫn mất mát trong cuộc sống gia đình, về cuộc

sống mưu sinh cũng như về tình yêu đôi lứa mà nhân vật phải nếm trải. Đó là câu chuyện

dài về cuộc đời đau thương của nhân vật Núi, một con người giàu ý chí vươn lên nhưng

không ngừng vấp phải những ngang trái của tình người và trói buộc của những hủ tục,

khiến cuộc đời anh rơi vào cảnh bế tắc, bi đát. Qua câu chuyện giàu tình tiết, nhà văn Lê

Lựu đã gởi đi một thông điệp đầy tinh thần nhân đạo về ý nghĩa của tình yêu và vai trò của

gia đình đối với việc hình thành nhân cách và quyết định hạnh phúc của con người.

Từ khóa: Bi kịch nhân vật, tiểu thuyết Sóng Ở Đáy Sông

Trích dẫn: Phan Văn Tiến, Nguyễn Thị Tuyết Nghi và La Thị Mỹ Hạnh, 2020. Bi kịch nhân

vật trong tiểu thuyết Sóng Ở Đáy Sông của Lê Lựu. Tạp chí Nghiên cứu khoa

học và Phát triển kinh tế Trường Đại học Tây Đô. 09: 205-220.

*Ths. Phan Văn Tiến – Giảng viên Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Tây Đô

205

Tạp chí Nghiên cứu khoa học và Phát triển kinh tế Trường Đại học Tây Đô

Số 09 - 2020

người lính (truyện ngắn - 1968), Đồng

bằng chiến sĩ (truyện ký, 1980), Mở

rừng (tiểu thuyết - 1977), Ranh giới (tiểu

thuyết - 1977), Thời xa vắng (tiểu thuyết -

1986), Đại tá không biết đùa (tiểu thuyết -

1990), Chuyện làng Cuội (tiểu thuyết -

1993), Sóng ở đáy sông (tiểu thuyết -

1994), Hai nhà (tiểu thuyết - 2000), Một

thời lầm lỗi (bút kí - 1988), Trở lại nước

Mỹ (bút kí - 1989),… Đặc biệt, tiểu

thuyết Sóng ở đáy sông được nhà văn Lê

Lựu sáng tác vào năm 1994. Đây là tiểu

thuyết được ông viết theo đơn đặt hàng

của nhà xuất bản Hải Phòng. Nó không

chỉ là nơi ông trưởng thành nghề văn mà

trong những năm 90 của thế kỉ XX, Lê

Lựu là một nhà văn có những mối quan

hệ rộng rãi với những người lãnh đạo

thành phố. Ông được tạo mọi điều kiện

để có cơ hội sống và thâm nhập sâu hơn

vào đời sống của con người nơi đây. Từ

đó, ông tích lũy được nhiều kinh nghiệm

thực tiễn cho bản thân về con người

cũng như vùng đất Cảng. Chính vì

những hiểu biết sâu sắc ấy, cộng thêm

ngòi bút sắc sảo của mình mà trong một

lần gặp chánh phó giám đốc nhà xuất

bản hai bên đã thỏa thuận: “Lê Lựu viết

cho nhà xuất bản Hải Phòng một cuốn

tiểu thuyết, mà từ nhân vật đến cốt

truyện đều xảy ra tại Hải Phòng”

(Nguyễn Bích Thu, 1996).

1. GIỚI THIỆU

Bi kịch được xem là sự đối thoại với

hài kịch, nó phản ánh không phải bằng

sự tự sự mà bằng hành động của nhân

vật chính, mối quan hệ không thể điều

hòa giữa cái thiện và cái ác, cái cao cả

và cái thấp hèn. Ta cần phân biệt rõ ràng

giữa bi kịch và nỗi đau thương mất mát.

Bi kịch thường gắn liền với đau thương,

mất mát nhưng không phải mọi đau

thương, mất mát đều là bi kịch. Nó diễn

ra trong một tình huống cực kì căng

thẳng mà nhân vật thường chỉ thoát ra

khỏi nó bằng cái chết bi thảm và gây nên

những suy tư và xúc động mạnh mẽ đối

với công chúng. Theo Aristotle, “bi kịch

là những sự bắt chước hành động hệ

trọng và trọn vẹn nhằm dùng hành động

chứ không phải bằng kể chuyện, bằng

cách gây nỗi xót thương và nỗi sợ hãi để

thực hiện sự thanh lọc những nỗi xúc

động tương tự” (Lê Bá Hán, 1997).

Nhà văn Lê Lựu là một trong những

cây bút tiêu biểu của nền văn học Việt

Nam sau 1975, với những tác phẩm làm

thay đổi cách suy nghĩ, cách nhìn, cách

đánh giá của con người về cuộc sống. Lê

Lựu là một trong những người đi tiên

phong trong phong trào đổi mới văn

chương. Nhà văn chính là người đã vẽ ra

cho các thế hệ văn sĩ phía sau ông những

hướng đi cho sự phát triển của tiểu

thuyết nói chung và các thể loại khác nói

riêng. Những sáng tác của ông giàu giá trị

nhân văn và có tầm ảnh hưởng lớn trên

văn đàn như: Người cầm súng (truyện

ngắn - 1970), Phía mặt trời (truyện ngắn

- 1972), Campuchia một câu hỏi lớn

(truyện ngắn - 1979), Mặt trận của

Tiểu thuyết Sóng ở đáy sông, một câu

chuyện dài về cuộc đời đau thương của

nhân vật Núi khi phải chịu nhiều thiệt

thòi, bất hạnh từ lúc nhỏ cho đến khi

trưởng thành mà vẫn không tìm thấy

được sự bình yên và hạnh phúc. Nhà văn

đã rất tinh tế trong việc miêu tả tình tiết

206

Tạp chí Nghiên cứu khoa học và Phát triển kinh tế Trường Đại học Tây Đô

Số 09 - 2020

trong tác phẩm, nó luôn có sức hấp dẫn còn không rõ cha mình làm nghề gì mà

và thu hút người đọc. Tìm hiểu bi kịch chỉ nghe mọi người nói lại thôi: “Hắn

nhân vật trong tiểu thuyết Sóng ở đáy không biết cha mình làm gì, chỉ thấy nói

sông của Lê Lựu, chúng ta sẽ có cách ông làm bàn giấy ở trong Cảng từ hồi

nhìn về bi kịch nhân vật trong văn học, thời Pháp và khi ta tiếp quản ông vẫn là

về phong cách viết văn và quan niệm cán bộ bàn giấy ở đấy” (Lê Lựu, 1994).

của nhà văn về cuộc sống.

Tuy là cha con với nhau nhưng không

khi nào được cha nói tới, ông luôn

nghiêm ngặt với anh, vì thế tình cảm cha

con cũng không được thân thiết cho lắm.

Tuy mang danh là con bà hai trong một

gia đình giàu sang có tiếng, thế nhưng so

với các anh con bà lớn thì cuộc sống của

mẹ con Núi với họ như hai tầng lớp đối

nghịch. Trong khi con bà lớn được yêu

thương đặt cho những cái tên hay họ ý

nghĩa An, Nam, Quốc, Bình, Yên, Vạn,

Sự, Như, Ý còn anh em Núi thì lại là

những cái tên quê mùa, cục mịch Núi,

Sông, Biển, Cả, Phồn. Trong khi con bà

lớn được đủ đầy mọi mặt, ăn sung mặc

sướng, sống với những điều kiện tốt

nhất.: “Cha và các anh con mẹ cả ở tầng

hai 2, mỗi người riêng một phòng” (Lê

Lựu, 1994), còn mẹ con Núi thì lại ở

tầng dưới với nơi sinh hoạt thì chật chội,

không được học hành, không được dạy

dỗ và sống với nhiệm vụ duy nhất là

phải hầu hạ sao cho những người tầng

trên cảm thấy hài lòng, nếu không đừng

mong sống yên trong cái gia đình ấy.

Cùng là anh em, chảy chung một dòng

máu nhưng mọi tủi cực, thiệt thòi chỉ

riêng anh em Núi gánh chịu, phải phục

vụ người thân như kẻ hầu người hạ: “Cả

nhà chỉ ăn chung một bữa tối. Giúp mẹ

dọn cơm xong, thằng nhớn, tức là hắn

lên đứng ngoài của từng phòng khoanh

hai tay trước ngực: “Con mời cậu đi xơi

cơm ạ”, “Con mời anh đi xơi cơm ạ””

2. NHỮNG BIỂU HIỆN VỀ BI

KỊCH NHÂN VẬT TRONG TIỂU

THUYẾT SÓNG Ở ĐÁY SÔNG CỦA

LÊ LỰU

Bi kịch trong tiểu thuyết của Lê Lựu là

những vấn đề hoàn toàn mới, được ông nhìn

dưới những góc độ khác nhau từ những mối

quan hệ bình thường trong cuộc sống. Nó là

những nỗi đau khổ, bất hạnh của con người

khi gặp bế tắc, là những bước ngoặt cuộc

đời, bắt các nhân vật phải cam chịu chứ

không thể làm khác được. Điều này được

nhà văn Lê Lựu tái hiện sống động trong

tiểu thuyết Sóng ở đáy sông qua: bi kịch

nhân vật trong cuộc sống trong gia đình,

trong cuộc sống mưu sinh, trong tình

yêu đôi lứa.

2.1. Bi kịch nhân vật trong cuộc

sống trong gia đình

Trong tiểu thuyết Sóng ở đáy sông,

nhà văn Lê Lựu xây dựng nhân vật Núi

có cuộc đời mang nhiều bi kịch trong

cuộc sống gia đình. Anh sinh ra trong

một gia đình với người cha có ba người

vợ. Núi là con cả của bà hai nhưng mẹ

anh sống trong trong nhà như một con ở

chẳng có quyền hành gì: “Hắn là thứ ba

nhưng kể người sống thì hắn là con cả

của bà hai. Mẹ hắn nguyện là người ở

nên sống với bà cả vừa là em, vừa là con

hầu” (Lê Lựu, 1994). Bất hạnh đến nỗi

207

Tạp chí Nghiên cứu khoa học và Phát triển kinh tế Trường Đại học Tây Đô

Số 09 - 2020

(Lê Lựu, 1994). Rồi đến lúc cả nhà vào làm cha chỉ bảo và dạy dỗ để biết thế

mâm để ăn cơm, những đứa trẻ ở tầng nào là đúng, thế nào là sai.

dưới cũng phải kính cẩn: “Đồng loạt

khoanh tay mời: “Con mời cậu xơi cơm.

Em mời các anh xơi cơm ạ”” (Lê Lựu,

1994). Nếu so với các anh cùng cha khác

Cuộc sống vốn dĩ chẳng bao giờ công

bằng, mẹ con Núi luôn kính trọng những

người cao sang ở tầng trên, nhưng những

con người học cao hiểu rộng ấy lại

mẹ kia thì anh em Núi nhỏ tuổi hơn rất

chẳng bao giờ tôn trọng họ. Nhưng cứ

nhiều, nhưng xét về vai vế thì tất cả đều

thử một lần bất kính với họ thì sẽ biết

là con, đều mang cùng dòng máu.

thế nào là tủi cực, là thân phận thấp hèn:

Nhưng chẳng hiểu tại sao, anh em Núi

“Cả khi lên gác, cả lúc quanh mâm cơm,

cả khi lúc thấy người tầng trên đi về, mẹ

và các con tầng dưới phải kính cẩn mời

chào. Nhưng chẳng bao giờ được nghe

một tiếng nói, một cái phẩy tay, hay một

cái nhìn đáp lại. Vậy mà không mời,

phải gọi anh mình là cậu và xưng con,

đó đâu phải là cách xưng hô của anh em

ruột thịt. Hiển nhiên, trong mắt những

người được mời thì mẹ con Núi chỉ là

những người hầu kẻ hạ và trong bữa

cơm ấy chẳng ai mời lại. Lời xưng hô

chào lập tức được “đáp” lại ngay” (Lê

con cậu, giữa những anh em ngang hàng

Lựu, 1994). Cứ như tất cả chỉ trực chờ

với nhau trong cái gia đình ấy như là

sao cho những con người đáng thương

một điều mặc định, một quy tắc không

ấy làm sai để phạt lỗi, để trút giận. Hình

thể đổi khác mà anh em Núi nhất định

phạt cho những ai không mời chào đó là

không được ăn, đứng úp mặt vào tường,

phải tuân theo và không được phép làm

sai. Cuộc sống sinh hoạt là thế còn về

cho đến khi nào được ông chủ căn nhà

học tập cũng chịu nhiều thiệt thòi hơn

lên tiếng tha mới thôi. Nhưng cũng có

các anh: “Người chơi ghita, người tập

lúc, ông quên bẵng đi rằng sau bữa cơm

nặng nề ấy, vẫn còn có một đứa trẻ bụng

đói đang đợi chờ câu tha lỗi. Còn ông thì

lại dửng dưng quên đi mặc cho Núi đứng

piano, người vẽ tranh,… Anh nào cũng

nói tiếng Tây xì xào như ráng mỡ và

nhanh như gió” (Lê Lựu, 1994). Cha

luôn tạo điều kiện cho các anh học hành

đó đợi hàng giờ.

đủ thứ nhưng lại không thèm quan tâm

Qua những chi tiết trên, nhà văn Lê

Lựu cho chúng ta thấy sự phân biệt đối

xử trong gia đình, giữa con vợ cả và con

vợ thứ và đó cũng là nguồn cơn của bi

kịch nhân vật. Một đứa trẻ bảy tám tuổi

nhưng Núi đã ý thức được sự bất công,

sự phân biệt rõ ràng trong gia đình mà

mình đang sống. Cũng đã nhiều lần anh

tự hỏi, sao mẹ con anh phải chịu đựng

những điều bất công ấy: “Con nói mẹ

nghe nhé. Ông ấy hơn con hai tuổi.

đến Núi. Ông đã đặt niềm hi vọng vào

các anh bao nhiêu lại xem nhẹ Núi bấy

nhiêu. Trong mắt cha, anh như một

người vô dụng. Phải chăng, anh em Núi

đâu được biết thế nào là tự trọng, bởi

hàng ngày họ bị chính những người

thân, những người đang chảy cùng dòng

máu chà đạp lên nhân cách của anh em

mình. Có lẽ, họ “mất dạy” là vì họ

không bao giờ được người làm chồng,

208

Tạp chí Nghiên cứu khoa học và Phát triển kinh tế Trường Đại học Tây Đô

Số 09 - 2020

Được dạy từ bé, lại đi học trước tuổi câu khiến người nghe thấy mát dạ và sẵn

một năm. Con không được ai dạy. Lại đi sàng giúp đỡ đến cùng. Nhưng xét theo

học muộn một năm. Bây giờ ông ấy lớp góc độ một người cha, thì câu nói ấy như

5, con cũng lớp 3, kém gì. Mà đã lần nào một cái bình phong che đậy cho một sự

một năm ông ấy được hai giấy khen như thật ở phía sau, đó là cả một sự vô tâm,

con chưa? Thế mà việc gì cũng bắt con hời hợt của ông dành cho các con của

hầu hạ” (Lê Lựu, 1994). Được đi học, mình.

anh bắt đầu thấy được giá trị bản thân và

càng thấm thía những gì đã chịu đựng.

những lời yêu thương từ cha, để có thể

Anh em Núi thèm lắm những cái ôm,

Rồi chiến tranh nổ ra, cuộc sống có cảm nhận được rằng cha vẫn rất yêu

thể gọi là đầm ấm của Núi bắt đầu bị thương và sẽ không bao giờ bỏ rơi mấy

chia ra làm ba. Mặc dù, anh không muốn anh em. Từ đó, anh em Núi mới có thêm

nhưng cuối cùng cũng đành phải chịu động lực để học hành chăm hơn và ngoan

cảnh cha mẹ một nơi và các con một ngoãn hơn dù ông không bên cạnh. Trái

ngả: “Gia đình hắn được sẻ làm ba. Anh lại, cái ước muốn của anh vẫn chỉ là ước

Ý về ở với cậu em út của mẹ cả bên Thủy muốn, bởi cha anh không hề làm như

Nguyên. Hắn “chỉ huy” ba đứa em về vậy. Ông lại vẫn thái độ lạnh nhạt đó, vẫn

nhà cậu mợ ở huyện Kinh Môn. Bố mẹ là những câu nói mang đầy tính hình

hắn ở lại vừa bám sát cơ quan, nhà máy thức, vì từ khi đặt chân về nhà cho đến

vừa gấp rút chuẩn bị phương án chiến lúc đi ông chỉ nói với anh em Núi vỏn

đấu, một cuộc chiến đấu một mất một vẹn có vài câu: “Anh em phải bảo ban

còn với máy bay giặc Mỹ” (Lê Lựu, nhau học hành cho cẩn thận. Cấm không

1994). Sống xa cha mẹ, một mình Núi được làm việc gì ảnh hưởng đến bố mẹ.

phải lo cho hai đứa em thơ dại. Mới Đứa nào không ăn lời thì đừng có trách”

mười sáu tuổi đầu, cái tuổi nữa người (Lê Lựu, 1994). Suy cho cùng, cái mà

lớn, nữa con nít, tự lo cho mình cũng là ông quan tâm hàng đầu vẫn luôn là cái

một vấn đề khó khăn thì nay lại phải danh dự cá nhân chứ chẳng yêu thương gì

gánh lấy trọng trách là chủ của một gia những đứa con thơ dại ấy. Ông là một cái

đình.

gì đó rất kinh khủng, đáng sợ cho nên cứ

mỗi lần ông nói chuyện là mấy anh Núi

phải đứng ngay ngắn, trang nghiêm nếu

không sẽ phải nhận lại những hình phạt

nặng nề không thể đoán trước được. Ông

đúng là một người cha vô tâm và khắc

nghiệt, trở thành nỗi khiếp sợ cho những

đứa con của mình.

Cha và mẹ Núi vẫn hàng tháng cung

cấp tiền và gạo cho các con, nhưng số

lần ông về thăm các con cứ ít dần và như

một thói quen mặc định, lần nào về ông

cũng chỉ nói đúng một câu với những

người ở quê: “Chúng tôi ở xa. Các cháu

về đây phải cậy nhờ các bác, các dì

trông nom, dạy dỗ” (Lê Lựu, 1994).

Núi vẫn biết rằng cha mình luôn là

Cũng là một câu nói, nếu nhìn từ góc độ một người độc tài, vô tâm và cứng nhắc,

của những người trong làng thì đó là một luôn đối xử với con đẻ của mình bằng

209

Tạp chí Nghiên cứu khoa học và Phát triển kinh tế Trường Đại học Tây Đô

Số 09 - 2020

thái độ bình tĩnh, từ tốn đến không thể hết tiết thứ năm hắn mới ngồi lại lớp,

chấp nhận được. Chẳng bao giờ anh ngoảnh vào tường thưng bằng đất

được ông hỏi han, tìm hiểu để biết cuộc “nạp” nguyên liệu lấy sức cuốc bộ về”

sống ở quê của mấy anh em như thế nào. (Lê Lựu, 1994).

Bởi ông nghĩ bọn chúng ở quê đã có bà

Nguồn sống và chỗ dựa duy nhất của

con họ hàng quan tâm giúp đỡ, chứ đâu

anh em Núi là mẹ, cũng rời xa chúng. Mẹ

như đứa con trai cưng của mình đang

Núi mất cùng với đứa em chưa kịp sinh ra

phải sống một mình nhưng lại vẫn được

trên bàn mổ vì sinh khó. Đây có lẽ là bi

đủ đầy mọi mặt. Nhưng làm sao cha có

kịch lớn nhất mà cuộc đời một đứa trẻ

thể biết được, những đứa trẻ thơ dại ấy

phải gánh chịu. Nhà văn đã cảm thông cho

phải đối mặt như thế nào với cuộc sống

nhân vật một cách sâu sắc về sự mất mát

không cha mẹ bên cạnh. Sinh ra và lớn

và đau thương ấy. Giờ thì đúng thật là chỉ

lên ở thành phố, dù điều kiện sống

còn mấy anh em bơ vơ, nương tựa vào

không đầy đủ nhưng ít ra mấy đứa trẻ ấy

nhau mà thôi. Tiếng khóc lóc cứ vang dội

chưa bao giờ phải một mình đối mặt với

trong căn nhà của một gia đình luôn

cuộc sống mà không có mẹ. Giờ về sống

khiếm khuyết một người cha, nỗi đau xót

nơi làng quê nghèo, lại càng thiếu thốn

bao trùm những ánh mắt hoang mang, lạc

nên bọn trẻ sợ lắm, lo lắm bởi tất cả đều

lõng của những đứa trẻ đáng thương, tội

nghiệp: “Suốt 4 ngày trời anh em hắn chết

đi sống lại trong tiếng gào khóc với những

bàn tay chới với cào vào không gian đòi

mẹ” (Lê Lựu, 1994). Núi chỉ còn mình

cha là chỗ dựa, nhưng chỗ dựa ấy từ lâu

đã không thể trông chờ gì. Mấy ngày trời

ngập chìm trong nỗi mất mát và nước mắt,

quá lạ lẫm. Mọi chuyện xung quanh, dù

to hay nhỏ cũng đều khiến đám trẻ con

ấy sợ đến nỗi không thể thốt nên lời mà

ông nào có thấu hiểu: “Một con cóc nhảy

từ bụi tre ra, làm đám trẻ con, những

đứa em hắn kêu ré lên thất thanh, lao

người đi như tránh một quả bom sắp nổ.

Chúng đã trải qua những đêm thở không

nhưng người cha ấy lại chẳng một lời an

ủi động viên các con. Ngược lại, chỉ thấy

ông hăng hái, say mê kể lể những vất vả,

ra hơi, trống ngực đánh thùm thùm, cả

ba đứa ngồi ôm nhau run bần bật khi

nghe tiếng mèo đi hoang, tiếng chó sủa

tốn kém khi lo cho vợ mình trong cơn

sồ lên ở một góc nào đó” (Lê Lựu,

nguy kịch: “Ông kể về nỗi vất vả và khốn

1994). Còn ở quê, Núi lại phải một mình

khổ một mình ông phục dịch vợ ốm trong

lúc bụng mang dạ chửa giữa bom đạn như

thế nào? Ông đưa bà vào viện để mổ ra

sao? Khi cả bà và đứa trẻ tắt thở trên bàn

mổ ông lại phải chạy vạy ra sao để đưa

được xác bà về quê theo lời nói “gở” của

bà trên đường đi đến bệnh viện” (Lê Lựu,

1994).

lo cho các em từng miếng ăn, cho đến

cái áo. Lo làm sao để các em không

thiếu ăn và lo làm sao để không bị cha

phạt, còn Núi thì tự lo cho mình qua loa

miễn no là được: “Vào khoảng 12 giờ

rưỡi trưa hoặc hơn gì đấy, nghĩa là nữa

ổ bánh mì đen rắn như cục gạch, suất ăn

sáng nhưng bao giờ hắn cũng để nhét

trong cặp sách để đến 11 giờ rưỡi trưa,

210

Tạp chí Nghiên cứu khoa học và Phát triển kinh tế Trường Đại học Tây Đô

Số 09 - 2020

Mẹ của Núi mất rồi còn cha lại không mến của mẹ mà là những làn khói hương

quan tâm, cuộc sống của anh và các em từ nghi ngút cay đến xé lòng.

đây trở nên bế tắc. Gia đình vốn đã không

Tình yêu thương của cha mẹ thật sự

được yên bình, không đủ đầy của anh nay

rât thiêng liêng, soi sáng cho con để

lại phải gánh chịu thêm nỗi mất mát lớn

không phải lạc bước trên đoạn đường

lao không gì tả xiết. Những đứa trẻ tội

đời đầy chông gai và cạm bẫy. Thế

nghiệp ấy như những con gà con lạc mẹ

nhưng, anh em Núi thì không có may

mắn đó, tình yêu của mẹ cũng chết theo

mẹ. Còn tình yêu của cha lại chẳng bao

giờ được thắp lên dành cho anh em Núi.

Nên có thể nói, bi kịch về cuộc sống gia

đình của Núi là những tháng ngày thiếu

bơ vơ: “Đứa lả người, dựa vào tường

quay mặt ra. Đứa ngồi xổm trên ghế, gục

mặt xuống hai cánh tay khoanh ở đầu gối.

Đứa đứng dựa cột. Đứa ngồi bệt ở chân

liếp, quay mặt vào.” (Lê Lựu, 1994). Với

anh em Núi, mất đi người mẹ mà là mất đi

thốn về mọi mặt, thiếu thốn về vật chất,

chỗ dựa duy nhất trên cõi đời này: “Ối ối

thiếu thốn về tình yêu thương của cha

mẹ, điều mà bất cứ đứa trẻ nào trên đời

đều có quyền được nhận lấy. Đây cũng

là nguồn cơn cho những bi kịch về sau

mẹ ơi! Mẹ nỡ để chúng con đói khát khốn

khổ, khốn nạn thế này mẹ ơi. Ôi giời đất

ơi, sao giời lại bắt mẹ tôi đi? Mấy anh em

tôi biết làm gì nuôi nhau! Ối giời đất ơi!

của nhân vật.

Ối mẹ ơi.” (Lê Lựu, 1994).

2.2. Bi kịch nhân vật trong cuộc

sống mưu sinh

Nếu như mẹ của Núi còn sống thì

chắc cuộc sống của mấy anh em anh sẽ

Từ bi kịch của một đứa trẻ mất mẹ,

Núi tiếp tục trải qua bi kịch của một

người không gia đình. Núi cũng không

biết làm thế nào để có cái ăn cái mặc để

sống qua ngày. Bị cha từ mặt, có nhà

nhưng không thể về, cuộc sống của Núi

lúc này chẳng khác nào một đứa trẻ mồ

côi, lang thang đầu đường xó chợ: “Mỗi

bữa ăn hắn đến một cửa hàng nào đó,

mua mấy xu nước canh hoặc nước rau

luộc, kể cả nước lã. Hắn lấy một bát

nước mắm pha loãng ở trong chiếc chậu

giặt quần áo, một cái bát đựng tương ớt

rồi quan sát xem bàn nào có người ăn

thừa, hắn bê cả “canh” cả mắm, cả ớt

đến đặt ở bên cạnh và nói: bác (hoặc

anh hoặc chị) ăn xong cho mượn bát

đựng cơm. Rồi quan sát tiếp và lại đi

không phải là những chuỗi ngày cực

nhọc đến như thế. Núi sẽ có người để

tâm sự, sẽ có người lắng nghe, giúp anh

định hướng những con đường mình nên

đi, che chở anh trước những chông gai

của cuộc đời. Sẽ có người cho những lời

khuyên, giúp anh mạnh mẽ trước những

ngã rẽ mà số phận đã an bài để không

lầm đường, lạc bước: “Đêm ấy, hắn đi

tầu xuống ga miền Trung, tay cầm bó

hương đi bộ về quê ngoại. Khoảng độ

mười giờ đêm hắn mới lần về đến quê và

tìm được mộ mẹ mình ở ngay góc sát bờ

mương” (Lê Lựu, 1994). Giờ thì, anh chỉ

có thể nói chuyện với nấm mộ của mẹ

mình và thứ phản hồi lại với anh đã

không còn là giọng nói dịu dàng trìu

211

Tạp chí Nghiên cứu khoa học và Phát triển kinh tế Trường Đại học Tây Đô

Số 09 - 2020

“mượn” bát đựng cơm thừa về đổ vào một công việc: “Cậu xem ở cảng có việc

bát mình” (Lê Lựu, 1994). Những thứ gì làm, bốc vác hay quét dọn, lau chùi gì

anh ăn không phải là thức ăn dành cho đấy cậu cố xin cho con” (Lê Lựu, 1994).

con người, đó là đồ thừa từ người khác

Núi thật sự đâu như ông đã nghĩ là

và bất kể là món gì, anh cứ đổ trộn vào

một “đứa lọc lừa”, dối trá, anh vẫn muốn

mà ăn để không bị đói, cứ xin và gom

lao động kiếm sống bằng chính khả năng

rồi ăn chỉ mong sao no bụng chứ không

và sức lao động của mình. Anh khao

trông mong gì những bữa ăn đầy đủ cơm

khát được làm việc, khao khát được

canh. Anh ăn là để sống chứ không phải

sống chân chính để các em yên vui mà

sống để ăn. Anh ý thức được rằng muốn

học hành. Chỉ mong sao người cha sắt

có cái để ăn thì phải lao động kiếm tiền,

đá kia biết và hiểu rằng anh không hề

nhưng một đứa con nít mới lớn, sức lực

xấu xa, rồi nghĩ lại sẽ cho anh sống

trong ngôi nhà đó với các em của mình.

Núi chỉ mong có thế nhưng anh đâu biết

yếu ớt vì thiếu ăn, thì có ai thuê để kiếm

được tiền. Núi không nhà, không tiền,

không người nương tựa và vất vả mưu

rằng, sau lời hứa của cha là một sự cố

sinh.

tình lãng quên: “Ờ được, cậu cố hỏi xem.

Núi đã ý thức được rằng muốn có cái Trước mắt, con phải tự giải quyết lấy

để ăn thì phải lao động kiếm tiền, nhưng việc ăn uống ở ngoài” (Lê Lựu, 1994).

một đứa con nít mới lớn, sức lực yếu ớt Mặc cho Núi lên tiếng hỏi han hết lần

vì thiếu ăn, thì có ai thuê để kiếm được này đến lần khác, thậm chí năn nỉ ông

tiền. Trong cái xã hội bấy giờ, riêng mỗi tìm việc giúp, vì anh ý thức được rằng

người tự lo cho mình còn không xong thì về nhà kiếm ăn là sẽ nhục, sẽ làm khổ

có thời gian đâu mà nghĩ đến và lo cho các em nhưng lần nào ông cũng bảo

những người dưng không cùng ruột thịt. đang hỏi và chưa có câu trả lời. Núi thừa

Với cha của Núi, cho đứa con tội lỗi ấy biết tính nết của cha nhưng vẫn cố năn

một chỗ ngủ đã là phước đức lắm rồi. nỉ, van xin: “Hắn mong mỏi được đi

Ông luôn tạo điều kiện cho các anh con làm. Mong cho các em đừng khổ thân

bà lớn học hành đủ thứ, còn Núi thì nên hắn không dám nổi khùng” (Lê Lựu,

không thêm quan tâm đến và xem anh 1994). Núi van lạy ông đừng bắt anh

như người vô dụng. Từ sáng đến tối, cha phải đi, không phải vì bản thân yếu đuối,

đi làm về thì anh cũng phải ra khỏi nhà nhút nhát sợ cực: “Sợ lang thang lắm

và về giống như ông, vì đó là lệnh, là rồi” (Lê Lựu, 1994). Anh sợ cái cảm

quy ước của ông với đứa con trót gây tội giác lang thang có nhà nhưng không thể

để đảm bảo rằng Núi sẽ không lấy cắp về, ngủ bờ, ngủ bụi, miếng ăn chẳng có,

bất cứ thứ gì trong nhà. Cứ thế suốt hàng việc làm cũng không. Nó đáng sợ lắm và

tháng trời, Núi đáng thương cứ đi lang làm con người ta như rơi vào đáy vực

thang giữa dòng đời xuôi ngược mà sâu không lối thoát. Chính vì thế, Núi rất

chẳng biết bám víu vào đâu ngoài lời sợ và càng khát khao có được việc làm

hứa của cha anh rằng sẽ tìm giúp anh hơn bao giờ hết. Nhưng cuối cùng thì

212

Tạp chí Nghiên cứu khoa học và Phát triển kinh tế Trường Đại học Tây Đô

Số 09 - 2020

người cha ấy vẫn đối xử: “Cạn tào ráo manh nha từ đây. Nếu như có thể cố

máng”, “Tôi biết trước sau, anh cũng gắng chờ đến lúc được các em báo rằng

nói tôi như thế, nên tôi phải từ mặt anh anh đã có việc trước khi thực hiện hành

hàng năm nay rồi”” (Lê Lựu, 1994).

vi trộm cắp bất thành thì mọi chuyện giờ

đây đã khác: “Anh có giấy gọi của

phòng đi làm ở nhà máy Cá Hộp” (Lê

Lựu, 1994). Cánh cửa hy vọng của cuộc

đời chỉ vừa kịp hé thì cánh cửa nhà tù đã

mở rộng cửa để đón chào và tương lai

anh bế tắc kể từ đây. Thay vì ra tù chí

thú làm ăn để làm lại cuộc đời thì anh lại

muốn mưu sinh bằng nghề cũ và quen

tay, lại thêm tích lũy được nhiều khinh

nghiệm móc túi từ các bạn tù. Cuối cùng,

Núi lại đi móc túi để phục vụ cho lối

sống thích hưởng thụ, sa ngã của mình:

“Quen tay, hai thằng lại rủ nhau đi móc

túi, đi trai gái và đánh nhau. Lại tù một

án ba năm” (Lê Lựu, 1994). Lần này,

anh lại đi tù và không phải chỉ chín tháng

như trước mà là ba năm. Điều đó cũng

chẳng có nghĩa lí gì với con ngựa đang

điên cuồng này, khi nỗi chán ngán cuộc

sống lương thiện trong anh đã không còn

điểm dừng. Núi đã từng rất muốn lương

thiện, nhưng hết lần này đến lần khác,

anh nhìn thấy từng cơ hội tuột khỏi tầm

tay mà không thể nắm lấy. Càng ngày

anh càng thêm chán nản và đó cũng

chính là lúc anh trở thành một tên tội

phạm móc túi có tiếng một vùng: “Thế là

từ Hà Nội hắn lên thẳng Bắc Giang. Lại

móc túi, ăn trộm, tranh gái,... Lần này thì

hắn vào loại “anh chị” khuấy đảo cả

vùng thị xã về nạn trộm cắp, đĩ điếm” (Lê

Lựu, 1994).

Đến khi nỗi uất hận dâng đến tận

cùng, chính người cha đẻ của mình tước

đoạt đi cả cơ hội duy nhất để sống lương

thiện, Núi chẳng còn trông mong thêm

được bất cứ điều gì từ ông kể cả tình

nghĩa cha con: “Con cũng không cần bố

con gì nữa”, “Được ông cứ nhớ lấy” (Lê

Lựu, 1994). Người cha sau ngần ấy năm

anh luôn kính trọng, lại trở thành một con

người tàn nhẫn đến đáng sợ, khiến anh

chẳng bao giờ muốn nhìn mặt và quyết

định bỏ đi: “Núi lao người đi trong mưa

sầm sập lúc 12 giờ đêm. Một đêm mà

chắc chắn cả ông và hắn còn ghi nhớ

suốt cả cuộc đời của mỗi người.” (Lê

Lựu, 1994). Cái đêm mưa gió mù mịt ấy

là khởi đầu của khoảng thời gian tăm tối

trong cuộc đời Núi sau này. Tình nghĩa

cha con chỉ trong một giây phút nóng

giận đã vỡ tan, cắt đứt vì sự cay nghiệt

của người cha và sự nóng nảy của người

con bị dồn vào chân tường. Giá như sự

khắt khe của người cha biết dừng đứng

lúc thì sẽ không bao giờ khiến đứa con đẻ

hận mình như thế. Giá như ông thay sự

sắp đặt cuộc đời của các con bằng sự cảm

thông, lắng nghe và thấu hiểu thì mọi

chuyện có thể sẽ khác. Tất cả đều sẽ

được hạnh phúc, đều được sống một cuộc

sống bình thường như bao người khác.

Núi như là con ngựa đã đi sai đường,

biết đi sai đường nhưng vẫn cứ muốn

đâm đầu lao vào, vì cuộc sống mưu sinh.

Cuộc đời của Núi bắt đầu rẽ sang một

hướng khác và những bi kịch của đời anh

Án phạt tù với Núi dường như chẳng

có gì phải đáng sợ, bởi nó đang dần trở

thành một gia vị không thể thiếu để thêm

213

Tạp chí Nghiên cứu khoa học và Phát triển kinh tế Trường Đại học Tây Đô

Số 09 - 2020

thắt vào bi kịch của đời anh. Nếu bản cuộc sống vào tù ra khám dường như

chất xấu xa của một con người được xếp khiến anh kiệt quệ về nhân cách, anh

vào loại thứ nhất là chính bản thân họ không còn tha thiết, không trông mong

muốn vậy và thứ hai là do hoàn cảnh bắt và cũng không hi vọng vào bất cứ điều

buộc thì Núi sẽ được xếp vào loại thứ gì nữa cho bản thân mình.

hai. Trước kia, nếu anh là một người

Nếu như người cha tàn nhẫn là người

con, người anh, người học trò mẫu mực

đầu tiên khiến Núi phải đi vào bước

bao nhiêu thì bây giờ anh lại là một tên

đường trộm cắp, đánh mất tương lai thì

móc túi liều lĩnh bấy nhiêu. Cái căn

Mai, người vợ mới của anh lại là người

nguyên khiến chàng trai hiền lành ấy trở

thứ hai phải bắt anh quay lại con đường

nên như thế chẳng ai khác ngoài cha

tội lỗi ấy sau một khoảng thời gian Núi

anh, nên giờ đây với anh, ông chỉ là một

cố gắng sống lương thiện. Mai đến và

người dưng không hơn không kém. Anh

sinh cho Núi một đứa con, anh như vỡ

sẵn sàng lớn tiếng nếu ông làm anh

òa trong hạnh phúc, nhưng không được

không vừa ý chứ không im lặng, sợ hãi

bao lâu thì cô lại bỏ đi để lại một người

chồng tội nghiệp cùng đứa con còn đỏ

hỏn. Núi chẳng công ăn việc làm, phải

làm sao để sống, làm sao để nuôi đứa

như xưa: “Tôi vặn cổ ông chớ còn làm

gì” (Lê Lựu, 1994). Núi của ngày xưa

chết thật rồi, cái ngoan hiền của anh đã

bị cái cay nghiệt của cha đã tôi luyện

con nay ốm mai đau và thế là cùng

đến mức biến chất như thế đấy. Giờ đây,

đường, anh đành quay lại nghề cũ. Đó là

Núi có muốn quay đầu làm lại thì cũng

cách nhanh nhất để có tiền mà lo cho

không kịp nữa, vì anh đã đi quá xa. Con

đứa con bé bỏng của mình. Núi biết rất

đường anh chọn là một con đường đầy

rõ mình không nên làm như thế, bởi

trong lúc làm lại cuộc đời đã có rất nhiều

tăm tối, nó đã khiến anh không thể quay

đầu để xác định được đâu là bến bờ. Anh

người giúp đỡ anh và giờ họ càng không

càng không thể dừng chân mà neo đậu

muốn anh lại đi sai đường: “Ai cũng

khuyên hắn ra viện mà tu tỉnh làm ăn mà

nuôi con. Hắn đều hứa hẹn sẽ làm như

thế. Nhưng rồi hắn vẫn ăn cắp tình

thương yêu đùm bọc, ăn cắp tình thương

yêu của mọi người. Hắn biết, hắn tiếp

tục đi ăn cắp là phụ lòng bà con, nhưng

hắn làm được gì khi không có gì để làm”

để sống một cuộc sống bình thường:

“Ngựa quen đường cũ, biết làm thế nào”

(Lê Lựu, 1994). Với Núi giờ đây tương

lai là một thứ gì đó vô cùng mịt mờ, nó

chỉ là một màu đen đến lạnh người, một

màu đen âm u nhuốm đầy tội lỗi sau

những song sắt nhà tù.

Từ một học sinh giỏi nhất nhì trường (Lê Lựu, 1994). Một mình Núi lo cho

huyện, tương lai tươi sáng nhưng vì cuộc bản thân mình không bị đói cũng là cả

sống mưu sinh mà Núi đành để tuột mất một vấn đề, nay lại thêm đứa con thơ dại

đi cái tương lai ấy. Anh lao kiếm tiền, để không người trông nom. Núi làm gì

rồi cuối cùng phải rơi vào vũng bùn tội được ngoài việc móc túi để tồn tại và

lỗi mà chẳng biết ngày ra. Phải chăng,

214

Tạp chí Nghiên cứu khoa học và Phát triển kinh tế Trường Đại học Tây Đô

Số 09 - 2020

một lần nữa anh đành cho phép bản thân hạ thì cũng không đau đớn bằng lần

đi vào vết xe đổ của chính mình.

này.” (Lê Lựu, 1994). Tương lai anh một

lần nữa đành khép lại sau cánh của nhà tù

cũng vì tội trộm cắp. Như vậy, tuy cái giá

mà Núi phải trả cho những việc mình làm

là hoàn toàn xứng đáng nhưng dù có như

thế nào thì anh vẫn là một con người rất

đáng thương. Bao nhiêu bất hạnh cứ đổ

dồn lên đầu, vì cuộc sống mưu sinh

khiến anh cùng đường để rồi bước sai

hướng dẫn đến bế tắc mọi mặt, tương lai

mịt mù phủ kín cả cuộc đời anh.

Cùng đường, Núi bế con đi lang

thang: “Chỗ nào gặp người quen hắn

ngửa cái mũ mềm bộ đội vẫn đội trên

đầu ra xin” (Lê Lựu, 1994). Cuộc sống

của hai cha con là những ngày sống

trong sự thương hại của những người

quen, vì thương hai cha con bơ vơ,

nghèo khó mà cho ít đồng lẻ để đứa nhỏ

có sữa mà uống, có cái tã để mà thay:

“Hắn bế con bằng cánh tay chen vào

chỗ đông, còn tay thì một giơ chiếc làn

đầy tã lót, chai lọ, vú sữa lên, bàn tay

dưới móc túi hoặc dùng dao lam rạch túi

khoác” (Lê Lựu, 1994). Ngày nào cũng

thế, Núi bế con đi hết nơi này đến nơi

khác: “Từ chợ Sắt đến Bốn Bính, từ chợ

Cố Đạo, cửa ga đến chợ Lạc Viên, từ

cửa hàng bách hóa, hàng gạo, hàng thịt

đến các xó xỉnh ở phía Cầu Rào.” (Lê

Lựu, 1994).

2.3. Bi kịch nhân vật trong tình yêu

đôi lứa

Bi kịch của nhân vật Núi không chỉ

gắn với mối quan hệ với gia đình, không

chỉ là nỗi nọc nhằn mưu sinh mà còn là

sự lận đận trong tình yêu đôi lứa. Tình

yêu đầu đời với Núi giống như một giấc

mộng đầy nước mắt và sự đau đớn, nó

đến và đi quá nhanh khiến anh không thể

nào lường trước được. Người yêu của

Cái nghiệp trộm cắp dường như chẳng anh là Hiền, một cô giái quê xinh đẹp,

chịu buông tha cho bất cứ ai đã chạm vào dịu dàng. Họ gặp nhau vào một buổi trưa

nó dù chỉ một lần. Nó như những liều đầy nắng, khi cái màng của cô bị mắc vào

thuốc phiện, bởi nó giúp con người giải cành gai: “Anh Núi ơi, làm ơn giúp em

tỏa và quên đi những ưu phiền trong thực một tay được không?” (Lê Lựu, 1994).

tại một cách nhanh chóng. Phải chăng, Chẳng biết là cô vô tình hay cố ý, cô để

con người làm được một lần sẽ muốn làm cái màng mắc vào cành gai rồi nhờ anh

thêm lần thứ hai và trộm cắp giống thế, giúp để anh có cơ hội tiếp xúc với cô.

nó có thể giải quyết rất nhanh những vấn Hiền đã để ý đến anh chàng thành phố

đề về vật chất trong những lúc khốn này từ rất lâu, chính vì lâu nên cô biết rất

cùng. Điều gì cũng có cái giá của nó và rõ về Núi: “Anh về đây hàng năm giờ rồi,

cái gái mà Núi phải trả vẫn là những ai còn lạ. Học giỏi, làm nghề nông cũng

tháng năm bị giam cầm nhưng lần này, giỏi, cả tổng đều biết. Chỉ có anh là

cảm giác đi tù đã không còn như xưa: không để ý đến dân nhà quê cục mịch

“Những lần trước đây án tù với hắn dù chúng em.” (Lê Lựu, 1994).

ngắn hay dài cũng không nặng nề lắm.

Có ghẻ lở, đói ăn và nạn đầu gấu hành

215

Tạp chí Nghiên cứu khoa học và Phát triển kinh tế Trường Đại học Tây Đô

Số 09 - 2020

Ngay từ lúc gặp và yêu Núi, Hiền đã quen rất nhiều giám đốc” (Lê Lựu,

tìm hiểu và biết rất nhiều về anh nhưng 1994). Tất cả những suy tính của anh vẫn

có một điều mà đến khi biết thì mọi không thể thực hiện được. Những áp lực

chuyện đã quá muộn. Mọi thứ như sụp mà Hiền chịu đựng đã khiến cô không thể

đổ khi biết giữa cô và Núi có mối quan cùng anh vun đắp hạnh phúc như hai

hệ huyết thống với nhau, người mà cô người hẹn ước: “Đến sáng ngày hôm qua

yêu phải gọi mình là cô họ: “Cô Hiền thì người anh thứ hai và mẹ cô phải đưa

ngang vai mẹ anh”(Lê Lựu, 1994). Cả cô lên Hà Nội để đêm đi chuyến tàu vào

đất trời như tối sầm lại, nếu đúng như Quảng Bình, Vĩnh Linh, Thanh Hóa hay

thế thì anh đã mắc phải tội loạn luân khi Nghệ An gì đấy” (Lê Lựu, 1994).

ở với cô mình và khiến cô có thai: “Hắn

thấy người mình như rời ra” (Lê Lựu,

1994). Niềm hạnh phúc của tình yêu vẫn

Dẫu cho thế nào đi nữa, Núi vẫn luôn

rất trân trọng tình yêu với Hiền, đó

không phải là những cảm xúc nhất thời,

còn đong đầy trong Núi vẹn nguyên, đâu

càng không phải là sự vui đùa để tìm

ngờ giờ đây lại phải đối mặt với một sự

những khoái lạc. Anh không hề muốn nó

thật quá xót xa: “Hắn nghe, nước mắt

tan vỡ, cũng không muốn người mình

yêu phải ra đi với những nỗi đau mà anh

chảy xuống má từ lúc nào không để ý”

(Lê Lựu, 1994). Trớ trêu là Hiền có

không thể cùng chia xớt. Điều mà Núi

huyết thống cách nhau đến bảy đời, mặc

phải đối mặt đó chính là tục lệ, lễ nghi từ

dầu pháp luật quy định ba đời đã có thể

đời này sang đời khác của làng, của xã.

Núi thật đau đớn, vì tình yêu chỉ vừa

mới chớm nở của anh lại bị vùi dập, bởi

những hủ tục như thế, tại sao phải bắt

anh gánh chịu tội danh phạm đạo với cô

mình, một người cô có quan hệ đã bảy

lấy nhau nhưng: “Luật Nhà nước là cho

nơi khác, để chỗ tỉnh người ta theo, còn

làng mình chín mười đời mà bằng vai

phải lứa đã không lấy được nhau huống

hồ cháu lại lấy cô.” (Lê Lựu, 1994).

Sự lầm lỡ đã khiến Hiền ôm nỗi đau đời. Tại sao bao nhiêu cay đắng cuộc đời

mà đi biệt xứ vì mối tình ngây dại, nhưng cứ đổ dồn lên anh như thế? Anh có thể

vô tình làm dang dở của cô cả đời con đạp lên dư luận mà sống nhưng Hiền thì

gái. Còn Núi thì sau cuộc tình ấy đúng không và cô quyết định ra đi với giọt

thật là anh không mất gì nhưng với anh máu của anh.

đó là mối tình đầu, là những yêu thương

xuất phát từ sự chân thành của một con

người luôn trân trọng hạnh phúc. Bởi Núi

Tình yêu đầu tan vỡ đã để lại trong

Núi những sự nuối tiếc và cả sự ân hận

trong khoảng thời gian dài. Lần đầu

là một con người có trách nhiệm, anh

được biết thế nào là tình yêu, lại phải trả

không hề chối bỏ trách nhiệm với Hiền

một cái giá quá đắt đã khiến anh như

khi cô báo có thai, anh vạch ra con đường

chẳng còn dám tin vào nó và cũng chẳng

tương lai cho cả hai để xây dựng hạnh

muốn yêu bất cứ ai. Anh cũng chẳng

phúc ở phía trước: “Anh sẽ xin cho em

dám mơ rằng một ngày nào đó, bản thân

sẽ có được vợ nên anh trân trọng và xem

học nghề ở nhà máy nào đấy. Bố anh

216

Tạp chí Nghiên cứu khoa học và Phát triển kinh tế Trường Đại học Tây Đô

Số 09 - 2020

đó là một mối quan hệ nghiêm túc. Có Hai vợ chồng cứ suốt ngày hết cãi vã rồi

lẽ, Núi sống buông thả trong ngần ấy lại chửi nhau bằng những câu tục tĩu,

thời gian đã khiến anh thèm muốn một hay thậm chí đánh nhau chỉ vì những

cuộc sống bình yên bên mái nhà với chuyện tưởng chừng nhưng rất bình

những việc làm lương thiện. Hạnh phúc thường. Với nỗi khát khao hạnh phúc,

cứ tiếp nối hạnh phúc, anh nhận được tin Núi bỏ qua và học cách chấp nhận hết,

Mai đã mang bầu, mừng như bắt được vì đó là bản tính của cả hai. Trước giờ

vàng và cảm thấy đời mình như thế là luôn là như thế, anh có sửa cũng chẳng

quá đủ: “Hờ hờ hợ... Con bố đây. Con được và nó cũng không quan trọng, vì

bố... Thế là chúng mình có con rồi.” (Lê lúc này với Núi đứa con đang lớn lên

Lựu, 1994).

từng ngày mới là quan trọng nhất.

Đứa con của Núi đang từng ngày

Cuối cùng thì mọi chuyện lại hoàn

thành hình khiến người làm cha thêm có toàn rẽ sang hướng khác, mặc dù đã

động lực mà phấn đấu, lao động một lường trước nhưng vẫn không thể kiểm

cách chân chính: “Sáng: chồng dậy sớm soát được: “Cho đến khi mang bầu đến

đi thuê xích lô mua các thứ bông bưởi, tháng thứ bẩy cô ta nói phải đi mười

cam quýt hoặc mít dứa, na ổi,... Mùa ngày về thăm bố mẹ rồi trở lại đẻ. Sau

nào thức ấy, đem về chờ sẵn ở đầu chợ này hắn mới biết nó lừa hắn. Bao nhiêu

An Dương đợi vợ khệ nệ “vác bụng ra lần nó định bỏ về, hắn đều đe sẽ giết và

đứng bán” (Lê Lựu, 1994). Cuộc sống tìm mọi cách để nó không mang đứa con

vợ chồng cứ thế mà diễn ra và theo từng của hắn đi.” (Lê Lựu, 1994). Mặc cho

ngày, mặc cho: “Giữa những đống rác Núi có đe dọa và ngăn cản, Mai vẫn bỏ

xông ra mùi cóc chết hoặc trong một đi cùng đứa con sắp đến ngày sinh, anh

liều quán bên rãnh nước thải, chứa đựng vừa đau buồn, vừa tức giận mà lại không

hàng trăm thứ hôi đang rữa ra, sủi lên biết tìm chị ở đâu. Phải chăng, cái anh

lều xều như không có chỗ nào khắm thối cần bây giờ chỉ là con, chỉ cần Mai sinh

đến thế, phải lấy bao tải trùm kín mặt, đứa con cho anh thì cô muốn đi đâu anh

vừa âu yếm nhau vừa lấy tay bịt mũi, lại cũng không cản. Cái nỗi đau trong quá

thấy thắm thiết vợ chồng” (Lê Lựu, khứ giờ lại tiếp diễn lần thứ hai trong

1994). Cái thai cứ lớn dần theo niềm cuộc đời Núi: “Hai lần định lấy vợ, hai

hạnh phúc đang dâng trong lòng Núi. lần sắp có con, đều mất” (Lê Lựu,

Anh không sợ cực, không sợ khổ, chỉ 1994).

cần con anh được khỏe mạnh chào đời

Đang trong lúc đau buồn vì vợ bỏ

thì dẫu có cực hơn hiện tại gấp trăm

theo người đàn ông khác thì duyên số lại

nghìn lần cũng chịu. Nhưng kiểu vợ

đưa đẩy Núi gặp lại Hồng, người bạn

chồng ăn ở với nhau, hợp thành một cặp

thân của Hiền lúc còn ở dưới quê. Cô có

theo kiểu chắp vá mà không hề có tình

chồng nhưng chồng lại mất, giờ gặp lại

bạn cũ và hai người lại đến với nhau

yêu thì làm sao tránh khỏi những bất

đồng khi cả hai không hề hiểu gì nhau.

trong khi vợ Núi chỉ vừa đi có vài ngày:

217

Tạp chí Nghiên cứu khoa học và Phát triển kinh tế Trường Đại học Tây Đô

Số 09 - 2020

“Cô đã tỏ rõ mình là người chủ gia đình. phải cháu là kẻ sống cốt để cho hắn chơi

Cô đưa hắn đi mua vải may lại vỏ chăn, bời giải trí khuây khỏa lúc vợ không có

mua màn, gối, riđô, mắc áo, đưa tiền nhà” (Lê Lựu, 1994).

hắn đi mua bộ quần áo mới,...” (Lê Lựu,

1994). Sự đảm đang, dịu dàng đó của

Núi căm hận vợ bao nhiêu thì lại càng

yêu thương con bấy nhiều, nên vì thế mà

Hồng làm Núi chỉ biết ước ao và tưởng

anh không thể đuổi cô đi khi đứa con thơ

mình đang nằm mơ vì mới đấy mà anh

vẫn còn đang cần bú sữa mẹ. Hàng ngày,

lại có thêm một người vợ, một người

người cha vì thương con mà cố gắng

phụ nữ khác xa người vợ vừa mới bỏ

nhường nhịn người vợ hư đốn, anh cần

anh mà đi. Hồng vun vén cho căn nhà

mẫn làm việc nhưng Mai thì chẳng chịu

của cả hai, bày ra cách để kiến tiền và

yên phận, cô cứ phải chọc Núi nổi điên

làm ăn rất khấm khá, khiến anh rất hãnh

mới chịu nỗi. Rồi vào một ngày, cũng vì

cái thói nói chuyện hỗn hào mà anh đã

diện về cô.

Cứ tưởng hạnh phúc bình dị đó sẽ ở đánh cô đến mức bể đầu phải nhập viện:

yên đó với anh nhưng không, Mai lại “Cái ghế con vẫn ngồi ăn cơm, chỉ là

quay về với đứa con mới sinh trên tay. tiện tay hắn vớ được. Hắn đập vào đầu

Cô thấy Hồng trong căn nhà của mình và nó, cũng không có chủ định dùng chỗ

thế là một trận đánh ghen với sự chứng góc ghế đập. Nhưng góc ghế lại làm một

kiến của những “người háng xóm hóng mảng da đầu sâu hoắm, con vợ hắn ngã

chuyện”. Núi đứng hình trước đứa con vật ra.” (Lê Lựu, 1994). Vợ nhập viện,

mà không hề màng đến Hồng đang bị cô Núi phải vừa chăm con vừa bồi bổ cho

vợ hung hăng của mình đánh đuổi. Anh cô vợ bị anh đánh đến đổ máu. Trớ trêu

vẫn đứng im như một pho tượng, nhu thay, trong khi Núi phải đi làm vất vả để

nhược và sợ hãi không một lời biện hộ kiếm tiền bồi bổ lại cho cô “béo đỏ phây

cho Hồng, mặc cho Mai dùng những lời phây” thì một lần nữa, cô bỏ cha con

lẽ khó nghe để chửi. Điều đó có gì khó Núi mà đi. Lần này thì đi thực sự vì cô

hiểu đâu, khi người vợ đầy mưu tính ấy đã rảnh rang rồi: “Người ta bảo ả đã lên

rất rõ điểm yếu của Núi chính là đứa ngồi trong cabin chiếc xe tải đi từ tám

con, cô dùng đứa con như một tấm bùa hoánh rồi” (Lê Lựu, 1994). Mai cứ hết

hộ mạng để quay về căn nhà mà Hồng lần này tới lần khác đến rồi biến mất,

và Núi đã dày công xây đắp thời gian khiến cuộc sống của Núi trở nên rối bời.

qua. Bao nhiêu tiền bạc, vốn liếng làm Mọi thứ lại một lần nữa đổ vỡ, lại thất

ăn cô đều giành hết, Hồng ra đi với bàn vọng, lại mất lòng tin, lại phải sống một

tay trắng cùng sự nhục nhã trước bao mình với biết bao lo toan và bế tắc.

ánh mắt gièm pha và những lời xúc

phạm nặng nề của Mai và những người

khác: “Đời cháu cũng đã khổ nhiều lắm,

gặp cảnh tội nghiệp của hắn, cháu thấy

Trong lúc đau buồn vì vợ bỏ theo

người đàn ông khác thì duyên số lại đưa

đẩy Núi gặp lại Hồng, người bạn thân

của Hiền lúc còn ở dưới quê. Cô có

mình có thể cùng vun đắp lại, chứ đâu

chồng nhưng chồng lại mất, giờ gặp lại

218

Tạp chí Nghiên cứu khoa học và Phát triển kinh tế Trường Đại học Tây Đô

Số 09 - 2020

bạn cũ chẳng hiểu lí do gì đã khiến hai những kẻ bất lương. Còn tình cảm vợ

người lại đến với nhau trong khi vợ Núi chồng, nó không đơn giản chỉ là sự chung

chỉ vừa đi có vài ngày: “Cô đã tỏ rõ sống để có đôi, để không cô đơn mà nó là

mình là người chủ gia đình. Cô đưa hắn phải sự thấu hiểu và tôn trọng lẫn nhau.

đi mua vải may lại vỏ chăn, mua màn, Con người ta sẽ tránh được những bi kịch

gối, riđô, mắc áo, đưa tiền hắn đi mua cuộc đời nếu được sống trong những gia

bộ quần áo mới,...” (Lê Lựu, 1994). Sự đình mà mọi người biết quan tâm và yêu

đảm đang, dịu dàng đó của Hồng làm thương nhau. Với ý nghĩa đó, Lê Lựu đã

Núi chỉ biết ước ao và tưởng mình đang đóng góp cho nền văn học Việt Nam

nằm mơ, vì mới đấy mà anh lại có thêm thêm một tác phẩm đặc sắc.

một người vợ, một người phụ nữ khác xa

người vợ vừa mới bỏ anh đi. Hồng vun

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Lê Văn Dương, Lê Đình Lục, Lê

vén cho căn nhà của cả hai, bày ra cách

Hồng Vân, 2007. Giáo trình Mĩ học đại

để kiến tiền và làm ăn rất khấm khá,

cương. Nxb. Giáo dục.

khiến anh rất hãnh diện về cô.

2. Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn

Như vậy, trong tình yêu đôi lứa thì

Khắc Phi, 1997. Từ điển thuật ngữ văn

Núi là người không được may mắn và

học. Nxb. Đại học Quốc gia Hà Nội.

gặp nhiều trắc trở. Anh luôn khao khát

3. Trần Mạnh Hảo, 2012. Nhà văn Lê

một tình yêu chân thành, một mái ấm gia

Lựu đã bán linh hồn cho ai.

chieulang.com.vn, Truy cập ngày

05/3/2020.

đình hạnh phúc nhưng cũng không được.

Bởi tình yêu của Núi là thứ tình yêu

ngang trái, chấp vá nên chẳng bao giờ

4. Phạm Nhật Linh, 2008. Tiểu thuyết

Lê Lựu khi nhân vật bật lại tác giả.

voca.cand.com.vn/doisong, Truy cập

ngày 15/4/2019.

duy trì được lâu, dù anh đã cố gắng hết

sức.

3. KẾT LUẬN

Qua tiểu thuyết Sóng ở đáy sông, bằng

cái nhìn đầy thấu cảm, nhà văn Lê Lựu

phản ánh những bi kịch mà nhân vật phải

trải qua trong cuộc sống gia đình và tình

yêu đôi lứa. Tác phẩm toát lên giá trị

nhân đạo và ý nghĩa nhân văn sâu sắc khi

tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của gia

đình đối với đối với nhân cách và hạnh

phúc của một con người. Những đứa con

chỉ có thể nên người khi chúng nhận

được tình yêu thương và sự giáo dục tốt

từ cha mẹ. Bằng ngược lại, chúng có thể

đi sai đường và trở nên tha hóa, thành

5. Nguyễn Văn Long, Lã Nhâm Thìn,

2009. Văn học Việt Nam 1975 – Những

vấn đề nghiên cứu và giảng dạy. Nxb.

Giáo dục.

6. Lê Lựu, 1994. Sóng ở đáy sông.

Nxb. Hải Phòng.

7. Đỗ Hải Ninh, 2013. Tiểu thuyết Lê

Lựu thời đổi mới. Tạp chí Văn nghệ

Quân Đội. http://vanghequandoi.com.vn,

Truy cập ngày 17/9/2019.

8. Nguyễn Bích Thu, 1996. Số phận

của tiểu thuyết. Nxb. Tác phẩm mới.

219

Tạp chí Nghiên cứu khoa học và Phát triển kinh tế Trường Đại học Tây Đô

Số 09 - 2020

TRAGEDY CHARACTERS IN LE LUU’S NOVEL SONG O DAY SONG

Phan Van Tien^*, Nguyen Thi Tuyet Nghi, La Thi My Hanh and Phan Mong Giup

Faculty of Linguistics and Literature, Tay Do University

(^*Email: [email protected])

ABSTRACT

Tragedy is the conflict between beauty and evil, between human aspirations and

irreversible, unfulfilled life. It is the spiritual torment that can not be liberated. Tragedy

characters takes place in an extremely stressful situation where the character develops in a

different direction. In the novel Song o day song, writer Le Luu describes the character

with hardships, deprivations and losses in family life, a living life as well as the love of a

couple that the character has to experience. It is a long story about the traumatic life of the

Nui character, a man rich in the will to rise up but constantly encounter the contrary of

human love and the bondage of customs, causing his life to fall into a standstill, stuck,

tragic. Through a story rich in details, writer Le Luu has sent a message full of

humanitarian spirit about the meaning of love and the role of the family in the formation of

personality and the decision of human happiness.

Keywords: Song O Day Song novel, tragedy characters

220