Các mô hình thương mại quốc tế và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam trong thời đại công nghệ 4.0

Hội thảo Khoa học quốc gia “Thương mại quốc tế - Chính sách và thực tiễn tại Việt Nam”,

ISBN: 978 – 604 – 67 – 1403 – 3

CÁC MÔ HÌNH THƢƠNG MẠI QUỐC TẾ

VÀ BÀI HỌC KINH NGHIỆM CHO VIỆT NAM

TRONG THỜI ĐẠI CÔNG NGHỆ 4.0

International trade models and lessons for Vietnam

in the technology revolution 4.0

ThS. Vũ Thúy An

Khoa kinh tế & QTKD, Trường Đại học Hải Phòng.

TÓM TẮT

Cùng với sự phát triển mạnh mẽ của thƣơng mại điện tử trên thế giới,

―Cách mạng công nghệ 4.0‖ bùng nổ đẩy mạnh việc phát triển kinh tế

qua Internet, gắn liền mọi khoảng cách. Tại Việt Nam, thƣơng mại điện

tử cũng đang phát triển nhanh chóng cùng với nhiều mô hình. Vì lẽ đó,

việc phát triển các mô hình thƣơng mại điện tử hiện nay đã trở thành

chìa khóa để ngành kinh tế Việt Nam đứng vững trên và vƣơn ra tầm

thế giới. Bài viết nghiên cứu các mô hình thƣơng mại điện tử và đƣa ra

bài học cho nền kinh tế Việt Nam vững bƣớc phát triển.

Từ khóa: Thƣơng mại điện tử, các mô hình, kinh tế, điện tử, Việt Nam

SUMMARY

Along with the strong development of e-commerce in the world, the

"Technology Revolution 4.0" boomed to promote economic

development through the Internet, connecting all distances. In Vietnam,

695

International science conference “International trade - Policies and practices in vietnam”,

ISBN: 978 – 604 – 67 – 1403 – 3

e-commerce is also developing rapidly along with many models.

Therefore, the development of current e-commerce models has become

the key for Vietnam's economic industry to stand on the world stage.

The paper studies e-commerce models and provides lessons for

Vietnam's economy to develop steadily.

Keywords: E-commerce, models, economics, electronics, Vietnam

1. MỞ ĐẦU

Thời đại “Cách mạng công nghiệp 4.0” - "Industrie 4.0" kết hợp

các công nghệ lại với nhau, làm mờ ranh giới giữa vật lý, kỹ thuật số và

sinh học, hứa hẹn cơ hội thay đổi bộ mặt cho các ngành kinh tế. Trong

thế kỷ 20, việc ứng dụng công nghê thông tin vào trong các hoạt động

trong đời sống đặc biệt là ứng dụng trong phát triển kinh tế.

Internet giúp biên giới địa lý giữa các quốc gia đƣợc xóa bỏ, gắn kết

các thị trƣờng của các quốc gia trên thế giới lại với nhau thành một thị

trƣờng chung.

Thƣơng mại điện tử (TMĐT) là giao dịch mua bán dựa trên nền tảng

www (world wide web) thông qua các thiết bị điện tử có kết nối inter-

net.

Thƣơng mại điện tử giúp các doanh nghiệp : tăng hiệu suất, nâng cao

năng lực cạnh tranh, giảm chi phí và tăng lợi nhuận. Hơn thế nữa,

thƣơng mại điện tử còn đem lại cho ngƣời tiêu dùng nhiều sự chọn lựa,

tiết kiệm đƣợc thời gian, chi phí mua hàng. Tính tới năm 2019, thƣơng

mại điện tử đã có gần 25 năm hình thành và phát triển. Thƣơng mại

điện tử khởi đầu từ nƣớc Mỹ nhƣng đến nay đã lan rộng ra toàn cầu

Thƣơng mại điện tử ra đời đã làm thay đổi rất nhiều các mô hình

thƣơng mại Theo Tổ chức Thƣơng mại thế giới (WTO), ―TMĐT bao

gồm việc sản xuất, quảng cáo, bán hàng và phân phối sản phẩm đƣợc

mua bán và thanh toán trên mạng Internet, nhƣng đƣợc giao nhận một

cách hữu hình, cả các sản phẩm giao nhận cũng nhƣ những thông tin số

696

Hội thảo Khoa học quốc gia “Thương mại quốc tế - Chính sách và thực tiễn tại Việt Nam”,

ISBN: 978 – 604 – 67 – 1403 – 3

hoá thông qua mạng Internet‖. Chính vì vậy việc nghiên cứu về các mô

hình thƣơng mại điện tử là cần thiết để đúc kết cho nền kinh tế Việt

Nam những bài học sâu sắc, từ đó ứng dụng vào thực tiễn giúp phát huy

tối đa khả năng và đẩy mạnh kinh tế vững vàng.

2. NỘI DUNG

2.1. Các hình thức thƣơng mại điện tử

Cùng với sự phát triển không ngừng của Internet các thiết bị số nhƣ

máy tính xách tay, máy tính bảng, điện thoại di động thông minh, ngày

càng nhiều sự thay đổi cũng đồng thời xảy ra với hoạt động thƣơng mại

qua các phƣơng tiện điện tử, kết nối với nhau trong mạng toàn cầu In-

ternet, Ví dụ nhƣ việc xuất hiện doanh nghiệp ―số‖ , chữ ký số, tiền số

….., thực hiện và tạo điều kiện để ngƣời tiêu dùng, các doanh nghiệp và

ngƣời tiêu dùng cùng thực hiện tìm hiểu thông tin, các giao dịch trao

đổi, mua, bán các sản phẩm ―số‖ và các hình thức kinh doanh trực

tuyến mới, chƣa có trong các văn bản quy phạm pháp luật, v.v…

Tình trạng TMĐT ở Việt Nam,giới trẻ dễ thích nghi với ứng dụng

công nghệ thông tin, lƣợng ngƣời dùng các thiết bị thông minh ngày

càng nhiều

Các sàn TMĐT tên tuổi nhƣ Lotte, Yes24 …hình thành và phát triển

song hành với các website TMĐT.

Hình thức kinh doanh qua mạng xã hội tăng nhanh, các dịch vụ phụ

trợ nhƣ giao hàng, ship cod…

Tuy nhiên vẫn tồn tại những hạn chế rất lớn nhƣ chất lƣợng sản

phẩm, dịch vụ còn thấp; thanh toán trực tuyến chƣa đủ tiện ích ; đặc

biêt bảo mật chƣa cao.

2.1.1. Mô hình B2B

B2B (Business to Business): đƣợc hiểu là mối quan hệ mua bán giữa

các doanh nghiệp với nhau. Mô hình này chiếm tới trên 80% doanh số

TMĐT trên toàn cầu. Bởi những lợi ích của nó nhƣ giảm chi phí về việc

697

International science conference “International trade - Policies and practices in vietnam”,

ISBN: 978 – 604 – 67 – 1403 – 3

nghiên cứu thị trƣờng, marketing hiệu quả, độ nhận diện cao, tăng cơ

hội hợp tác giữa nhiều doanh nghiệp với nhau, tạo ra một thị trƣờng đa

dạng mặt hàng. Tất cả các hoạt động chào hàng, tìm kiếm bạn hàng,

đặt hàng, ký kết hợp đồng, thanh toán qua hệ thống mà không cần phải

gặp gỡ trực tiếp, không cần quan tâm đến khoảng cách địa lý, hay vùng

miền.

Trong kinh doanh quốc tế mô hình này là giải pháp tối ƣu cho các

hoạt động kinh doanh.

Có 4 mô hình B2B thường gặp là:

.

Mô hình B2B cho bên mua

Mô hình B2B cho bên bán

Mô hình B2B cho trung gian

Loại hình thương mại tổng hợp hợp tác.

Một trong những mô hình B2B điển hình trên thế giới đã thành công

là Alibaba.com của Trung Quốc. Còn ở Việt nam có Vietgo.vn;

Bizviet.net…

Hình 1: Sơ đồ Mô hình B2B

( Nguồn: Internet)

2.1.2. Mô hình B2C

698

Hội thảo Khoa học quốc gia “Thương mại quốc tế - Chính sách và thực tiễn tại Việt Nam”,

ISBN: 978 – 604 – 67 – 1403 – 3

B2C (Business to Consumer): là việc mua bán hàng hóa giữa doanh

nghiệp và ngƣời tiêu dùng thông qua mạng internet.

Hình 2: Sơ đồ mô hình B2C

(Nguồn : Internet)

Các dạng B2C chính ở Việt nam:

.

Website TMĐT: là trang thông tin điện tử đƣợc thiết lập để phục

vụ một phần hoặc toàn bộ quy trình của hoạt động mua bán hàng.

Sàn giao dịch TMĐT: là website TMĐT cho phép các thƣơng

.

nhân, tổ chức, cá nhân (không phải chủ sở hữu website) tiến hành một

phần hoặc toàn bộ quy trình mua bán hàng hóa, dịch vụ trên đó.

.

Website khuyến mại trực tuyến: là website TMĐT do thƣơng

nhân, tổ chức thiết lập để thực hiện khuyến mại cho hàng hóa, dịch vụ

của thƣơng nhân, tổ chức, cá nhân khác (ví dụ nhƣ website chia sẻ mã

giảm giá, voucher…)

.

Website đấu giá trực tuyến: là website TMĐT cung cấp giải

pháp cho phép thƣơng nhân, tổ chức, cá nhân (không phải chủ sở hữu

website) tổ chức đấu giá cho hàng hóa của mình trên đó.

699

International science conference “International trade - Policies and practices in vietnam”,

ISBN: 978 – 604 – 67 – 1403 – 3

Ở nƣớc ta, số lƣợng website TMĐT chiếm hơn 94% đƣợc xem là đại

diện cho phần lớn các hoạt động thƣơng mại trực tuyến. Các loại hình

website còn lại chiếm tỉ trọng rất nhỏ, không đáng kể.

Một trong những công ty kinh doanh thành công trên thế giới theo

mô hình này là Amazon.com, Best Buy, … Ở Việt nam

có Tiki, Shopee, Sendo …

2.1.3. Mô hình C2C

C2C (Consumer to Consumer): đƣợc hiểu là TMĐT giữa các cá

nhân và ngƣời tiêu dùng với nhau, không phải là doanh nghiệp. Đây là

mô hình kinh doanh có tốc độ tăng trƣởng nhanh chóng và ngày càng

phổ biến. Cụ thể, đây là các Website bán đấu giá trực tuyến, rao vặt trên

mạng.

Hình 3: Sơ đồ Mô hình C2C

(Nguồn : Internet)

Một số hoạt động của mô hình C2C:

.

Nổi tiếng nhất trong mô hình này là hoạt động đấu giá (mua

hàng)

.

Giao dịch trao đổi (không sử dụng tiền tệ)

Giao dịch hỗ trợ (bảo trì, thanh toán trung gian…)

Bán tài sản ảo (điển hình nhất là game online)

700

Hội thảo Khoa học quốc gia “Thương mại quốc tế - Chính sách và thực tiễn tại Việt Nam”,

ISBN: 978 – 604 – 67 – 1403 – 3

Một trong những thƣơng hiệu thành công nhất theo mô hình này là

website đấu giá eBay.

Việt nam có các website hoạt động theo mô hình C2C

nhƣ chodientu.com; heya.com.vn; 1001shoppings.com…

Bên cạnh đó, loại hình TMĐT M-eCommerce (Mua bán qua các

thiết bị di động) hay TMĐT sử dụng tiền ảo cũng đã xuất hiện ở Việt

nam.

Trong đó M-Commerce đƣợc ứng dụng đa dạng trong nhiều loại

hình TMĐT và ngày càng phát triển mạnh mẽ.

Ngoài ra còn một số mô hình TMĐT khác nữa nhƣng không phổ

biến ở nƣớc ta nhƣ mô hình B2G (Business to Government): TMĐT

giữa doanh nghiệp và chính phủ (khối hành chính công). Loại hình này

bao gồm việc sử dụng Internet cho mua bán công, thủ tục cấp phép và

các hoạt động có liên quan tới chính phủ.

Việc phân chia các mô hình thƣơng mại điện tử mang nặng tính giáo

trình. Các mô hình thƣơng mại điện tử có thể đan xen, hòa quyện với

nhau trong hoạt động của cá nhân, doanh nghiệp. Không nhất thiết phải

phân biệt một cách cứng nhắc. Trên thực tế, một doanh nghiệp hay cá

đồng thời có thể áp dụng linh hoạt các mô hình nói trên vào hoạt động

kinh doanh theo cách thức phù hợp nhất. Vì một doanh nghiệp hay cá

nhân có thể vừa tiến hành bán sỉ và bán lẻ. Hoặc có thể sử dụng mô

hình B2B làm đầu vào và mô hình B2C, C2C làm đầu ra…

Theo số liệu của Euromonitor, giá trị thƣơng mại điện tử tại

Việt Nam trong năm 2012 mới chỉ đạt gần năm nghìn tỉ đồng thì đến

năm 2017 đã tăng lên gấp năm lần và đạt mức 25,7 nghìn tỉ đồng. Với

tốc độ tăng trƣởng trung bình vào khoảng 33%/năm, dự kiến giá trị

thƣơng mại điện tử Việt Nam sẽ đạt mốc 106 nghìn tỉ đồng trong năm

2022, tƣơng ứng với khoảng 4,6 tỉ đô la Mỹ.. Hơn nữa dự báo của dan-

so.org, đến năm 2020, dân số thành thị của Việt Nam sẽ ở mức 36,4%

và tăng lên thành 41,6% vào năm 2030. Tăng trƣởng kinh tế cũng là

701

International science conference “International trade - Policies and practices in vietnam”,

ISBN: 978 – 604 – 67 – 1403 – 3

động lực của thƣơng mại điện tử. Tính riêng sáu tháng đầu năm 2018,

tăng trƣởng kinh tế Việt Nam đã trên 7%. Bên cạnh đó, PwC Việt Nam

cũng dự báo về sự tăng lên của số lƣợng ngƣời sử dụng Internet ở Việt

Nam, đặc biệt là sử dụng thiết bị di động để truy cập internet. Thế hệ

mua sắm chủ lực cũng đang dịch chuyển dần sang Millenials và trong

tƣơng lai không xa sẽ là Thế hệ Z (Gen Z). Hai thế hệ này có điểm

chung là dành rất nhiều thời gian trên mạng và sử dụng các thiết bị di

động. Vì lý do này, những ứng dụng mua sắm trên di động đang ra đời

ngày càng nhiều nhằm nắm bắt và chuyển đổi ―ngƣời dùng điện thoại di

động‖ thành ―ngƣời mua sắm‖.

Tỷ lệ sử dụng ứng dụng điện thoại để mua sắm đã tăng từ 40% trong

năm 2016 lên tới 72% trong năm 2018 và sẽ tiếp tục tăng nhanh trong

2019 và các năm 2020- 2025. Những ứng dụng mua sắm trên điện thoại

này mang lại cho ngƣời dùng trải nghiệm mua sắm đơn giản, thuận tiện

và mƣợt mà giúp ngƣời tiêu dùng dễ dàng tiếp cận sản phẩm.

2.2. Bài học cho Việt Nam

Hiện nay, Các vấn đề pháp lý và cơ sở pháp lý để hoạt động TMĐT

đang gặp rất nhiều khó khăn

Lừa đảo trong TMĐT nhất là trong bối cảnh thƣơng mại quốc tế, khi

ngƣời mua và ngƣời bán ở hai nƣớc khác nhau là điều hoàn toàn có thể

xảy ra. Các tổ chức WTO và EU đã sớm tiên đoán về sự phát triển của

TMĐT và đã bắt đầu nghiên cứu tiềm năng cũng nhƣ các vấn đề

TMĐT có thể gặp phải.

ví dụ: - Tính bảo mật của dữ liệu, tính bảo mật của giao dịch - Sự

riêng tƣ của khách hàng - Quyền sở hữu trí tuệ - Luật và hệ thống luật

điều chỉnh - Quy định về chuẩn mực; v.v…

TMĐT và thƣơng mại quốc tế cũng cần có khung pháp lý để điều

chỉnh vì bản thân mỗi hoạt động này luôn tiềm ẩn các vấn đề pháp lý

cần đƣợc chuẩn bị để giải quyết.

Khác biệt về hệ thống pháp luật điều chỉnh do khác biệt vị trí địa lý

còn có thể dẫn đến việc khi một tranh chấp xảy ra thì pháp luật của một

702

Hội thảo Khoa học quốc gia “Thương mại quốc tế - Chính sách và thực tiễn tại Việt Nam”,

ISBN: 978 – 604 – 67 – 1403 – 3

bên không thể điều chỉnh đƣợc vì thiếu quy định điều chỉnh hoặc không

thể bắt buộc chủ thể của nƣớc khác thực hiện vì không đủ thẩm quyền.

Sự khác biệt ở các quy định liên quan đến TMĐT và thƣơng mại quốc

tế và một số quy định mang tính chất gây khó khăn cho các giao dịch

dẫn đến tình trạng pháp luật quốc gia sẽ làm ảnh hƣởng đến chất lƣợng

và cả số lƣợng của các giao dịch.

Đây là một vấn đề cần đƣợc các quản lý của Việt Nam Cần bàn bạc

và đƣa ra giải pháp, tránh làm ảnh hƣởng đến lợi ích kinh tế lâu dài của

thế giới. Ở Việt Nam, Luật Giao dịch điện tử 2005 ra đời, dựa trên Luật

mẫu về Thƣơng mại điện tử 1996 của UNCITRAL 22, trở thành cơ sở

pháp lý cho hoạt động thƣơng mại điện tử ở Việt Nam. Văn bản áp

dụng cho các cá nhân, tổ chức, cơ quan lựa chọn giao dịch bằng

phƣơng tiện điện tử 23 trong các lĩnh vực thƣơng mại. Luật quy định cụ

thể và chi tiết về nguyên tắc thực hiện giao dịch, giao kết và thực hiện

hợp đồng điện tử, chữ ký điện tử và chứng thực chữ ký điện tử, hƣớng

giải quyết khi có tranh chấp xảy ra, v.v…. Bên cạnh đó còn có nhiều

văn bản dƣới luật khác cũng là cơ sở pháp lý cho hoạt động thƣơng mại

điện tử ở Việt Nam.

Tuy nhiên có một thực tế là vẫn có nhiều kẽ hở và thiếu trong hệ

thống các văn bản quy phạm pháp luật điều chỉnh hoạt động thƣơng

mại điện tử ở Việt Nam.

Nguyên nhân có thể là do sự thay đổi và xuất hiện liên tục của các

hình thức giao dịch, thƣơng mại điện tử, giống nhƣ việc kinh doanh qua

các trang mạng xã hội nhƣ Facebook, Zalo… hiện nay đang rất khó để

quản lý hết hay xử lí các vụ lừa đảo, mà cũng không thể bắt buộc những

đối tƣợng này tuân thủ vì chƣa có một văn bản luật quy định cụ thể về

vấn đề này. Bên cạnh đó, các văn bản quy phạm kể trên cũng chƣa đƣa

ra những quy định định hƣớng cho hoạt động thƣơng mại điện tử trong

môi trƣờng thƣơng mại quốc tế, mà chỉ nêu chung chung về việc hợp

tác quốc tế về thƣơng mại điện tử trong chƣơng trình phát triển thƣơng

703

International science conference “International trade - Policies and practices in vietnam”,

ISBN: 978 – 604 – 67 – 1403 – 3

mại điện tử quốc gia 24, điều này sẽ gây lúng túng và mất thời gian tìm

hiểu hay e dè khi các cá nhân tổ chức ở Việt Nam muốn thực hiện các

hoạt động thƣơng mại điện tử, giao dịch điện tử với các cá nhân, công

ty ở nƣớc ngoài.

3. KẾT LUẬN

Bƣớc vào ― Cách mạng công nghệ 4.0‖ nền kinh tế Việt Nam đứng

trƣớc rất nhiều cơ và thách thức, đặc biệt ngành thƣơng mại điện tử đi

cùng với sự phát triển của công nghệ kĩ thuật cao. Qua phân tích các mô

hình thƣơng mại điện tử phổ biến và đúc kết bài học kinh nghiệm cho

Việt Nam, mong rằng nền kinh tế Việt Nam sẽ ngày một phát triển, tận

dụng tối đa cơ hội và hạn chế những tổn thất không đáng có để vững

bƣớc phát triển, ngày một vững mạnh, xây dựng một đất nƣớc ấm no

giàu mạnh.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Ts Nguyễn Văn Hùng (2014), Thương mại điện tử , Nhà sách kinh

tế, Tp.HCM

2. GS.TS Thái Thanh Sơn, Ts Thái Thanh Tùng (2017), Thương mại

điện tử trong thời đại số, NXB Thông tin và truyền thống, HN

3. https://vi.wikipedia.org/wiki/Thƣơng_mại_điện_tử

4.

https://web4s.vn/ban-biet-gi-ve-cac-mo-hinh-thuong-mai-dien-

tu.html

704