Đề tài gia đình trong các truyện ngắn trước năm 1945 mới được sưu tầm của Nguyễn Văn Xuân
164
Vũ Đình Anh / Tạp chí Khoa học và Công nghệ Đại học Duy Tân 5(48) (2021) 164-171
5(48) (2021) 164-171
Đề tài gia đình trong các truyện ngắn trước năm 1945 mới
được sưu tầm của Nguyễn Văn Xuân
Family theme in short stories newly collected before 1945 by Nguyen Van Xuan
Vũ Đình Anh1
Vu Dinh Anh *
Khoa Văn hóa và Phát triển, Học viện Chính trị khu vực III, 232 Nguyễn Công Trứ, Đà Nẵng, Việt Nam
Faculty of Culture and Development, Academy of Politics Region III, 232 Nguyen Cong Tru, Da Nang, Vietnam
(Ngày nhận bài: 01/10/2021, ngày phản biện xong: 16/10/2021, ngày chấp nhận đăng: 26/10/2021)
Tóm tắt
Trong các truyện ngắn trước năm 1945 mới được sưu tầm của Nguyễn Văn Xuân, nhà văn đặc biệt quan tâm đến đề tài
gia đình. Các nhân vật được nhắc đến trong nhiều mối quan hệ như giữa mẹ và con, vợ và chồng, bà và cháu, chú và
cháu, anh và em, v.v. Cảm hứng chủ đạo của tác giả là ca ngợi những người phụ nữ cần cù, yêu thương hết lòng, hy
sinh vì gia đình, họ là những người mẹ, người bà, người chị đáng kính. Bên cạnh đó, nhà văn phê phán nhiều nhân vật
là chồng, cha, chú, anh, con trai. Bởi họ thường có những tính xấu như vô cảm, vô trách nhiệm, thiếu đạo đức trong gia
đình,… Qua đó, chúng ta thấy rằng tác giả rất mong muốn giữ gìn, chăm lo và bồi đắp đạo đức truyền thống trong gia
đình Việt Nam. Đây là một trong những dấu ấn và đóng góp của Nguyễn Văn Xuân cho nền văn học Việt Nam giai
đoạn 1930-1945.
Từ khóa: Nguyễn Văn Xuân; truyện ngắn; gia đình; đạo đức; văn học trước năm 1945.
Abstract
In newly collected short stories before 1945 by Nguyen Van Xuan, the writer was particularly interested in the subject
of family. The characters were mentioned in many relationships such as between mother and child, wife and husband,
grandmother and grandchild, uncle and grandchild, brother and brother, and so on. The main inspiration of the author
was praising the women who were industrious, loved wholeheartedly, and sacrificed themselves for their families, who
were respectable mothers, grandmothers, and sisters. Besides, the writer criticized many characters who are husband,
father, uncle, brother, son. Because they often have bad characters such as indifference, irresponsibility, unethical in the
family, etc. Thereby, we see that the author is very eager to preserve, take care and foster traditional ethics in
Vietnamese families. This is one of the imprints and contributions of Nguyen Van Xuan to the bountiful harvest of
Vietnamese literature in the period from 1930 to 1945.
Keywords: Nguyen Van Xuan; short stories; family; morality; literature before 1945.
*Corresponding Author: Vu Dinh Anh; Faculty of Culture and Development, Academy of Politics Region III, 232
Nguyen Cong Tru, Da Nang, Vietnam
Email: [email protected]om
Vũ Đình Anh / Tạp chí Khoa học và Công nghệ Đại học Duy Tân 5(48) (2021) 164-171
165
1. Đặt vấn đề
30/10/1943), Dư ở phường Xoan (Nguyệt san
số 2, tháng 7/1944), Kinh nghiệm (bị mất bìa
nên không còn số, ngày, tháng; bản chụp tại
Thư viện Viện Văn học Việt Nam). Trên Báo
Mới năm 1939 có Truyện Ả rập ở xứ ta (số 3,
ngày 01/6/1939). Với 22 truyện ngắn này,
chúng ta sẽ có một cái nhìn đầy đủ, trọn vẹn
hơn những cống hiến của cố nhà văn xứ Quảng
giai đoạn tiền chiến. Bởi lâu nay, khi tìm hiểu,
đánh giá về nhà văn Nguyễn Văn Xuân trong
giai đoạn này, các nhà nghiên cứu thường chỉ
đề cập 02 truyện ngắn là Ngày giỗ cha và Ngày
cuối năm trên đảo được chọn in trong Tổng tập
Văn học Việt Nam, tập 30B; khi bộ Nguyễn Văn
Xuân toàn tập ra đời thì có thêm 01 tác phẩm
Nhà có trẻ ốm (Tiểu thuyết thứ Bảy, số 488,
ngày 20/11/1943).
Năm 2021 kỷ niệm 100 năm ngày sinh cố
nhà văn, học giả, nhà giáo Nguyễn Văn Xuân
(1921 - 2007). Lúc sinh thời, học giả xứ Quảng
chưa được quan tâm, đánh giá đầy đủ những
đóng góp về văn học, văn hóa của mình. Song
cùng với thời gian, nhất là sự ra đời bộ sách
Nguyễn Văn Xuân toàn tập (7 tập) năm 2020,
độc giả xứ Quảng nói riêng, cả nước nói chung
đã có một cái nhìn tương đối toàn diện về
“những di sản quý” mà nhà Quảng Nam học để
lại. Qua đó, nhiều người đã nhận ra vị trí “một
trong những tượng đài văn hóa của xứ Quảng,
trân trọng góp cùng văn học và văn hóa dân
tộc” (Nguyên Ngọc).
Dù vậy, khi đọc tiểu sử của Nguyễn Văn
Xuân, tôi cảm nhận có sự mất mát khá nhiều
tác phẩm giai đoạn trước năm 1945. Vì vậy, tôi
đã dành nhiều tâm sức để tìm kiếm nhằm khám
phá đầy đủ hơn. Đến nay, tôi đã sưu tầm thêm
được 22 truyện ngắn khác của cố nhà văn giai
đoạn trước Cách mạng tháng Tám. Trên Tiểu
thuyết thứ Bảy từ năm 1941 đến 1945 có 21
truyện ngắn: Người đàn bà Tàu (số 380, ngày
27/9/1941), Lão thầy bói (năm 1942, được chọn
in trong Tuyển tập Truyện ngắn tiền chiến), Bên
kia (số 433, ngày 03/10/1942), Tết (số 446,
ngày 02/01/1943), Rina (số 449, ngày
20/02/1943), Động con đất (số 450, ngày
27/02/1943), Trả thù (số 452, ngày 13/3/1943),
Tuổi già hạt lệ như sương (số 453, ngày
20/3/1943), Cái quần (số 457, ngày 17/4/1943),
Lão Tân (số 462, ngày 22/5/1943), Lá bạc thau
(số 463, ngày 29/5/1943), Một cuộc du lịch hơi
kỳ (số 468, ngày 03/7/1943), Trời trồng (số
471, ngày 24/7/1943), Bức thư nặc danh (số
472, ngày 31/7/1943), Không yên ổn (số 473,
ngày 7/8/1943), Đứa con hoang (số 478, ngày
11/9/1943), Người con ở xa (số 480 và số 481,
ngày 02/10/1943), Nửa giờ tức giận (số 484,
ngày 23/10/1943), Nhớ con (số 485, ngày
Đọc các truyện ngắn mới sưu tầm được, cảm
nhận chung về văn chương của Nguyễn Văn
Xuân trước năm 1945 giàu chất hiện thực,
nhưng đó là hiện thực của tâm hồn, của tình
người. Các tác phẩm của ông đề cập nhiều vấn
đề xã hội, về cái chết vì bệnh tật và đói kém, về
sự khó khăn của đời sống vật chất, song điều
ông quan tâm khai thác chính là diễn biến tâm
lý, là sự suy tư về tình cảm, đạo đức. Một số
chủ đề được nhà văn quan tâm như: kiểu con
người đa diện, tự vấn lương tâm nhằm hoàn
thiện nhân cách; đề tài gia đình với cảm hứng
ngợi ca người phụ nữ giàu tình thương, đức hy
sinh, phê phán những người đàn ông, con trai
vô tâm, phụ bạc, độc ác; phê phán hủ tục lạc
hậu… Bài viết này nhằm tìm hiểu nội dung một
số truyện ngắn mới sưu tầm được về đề tài gia
đình như: Tuổi già hạt lệ như sương, Nhớ con,
Người con ở xa, Người đàn bà Tàu, Truyện Ả
rập ở xứ ta, Trả thù, Bức thư nặc danh… Qua
đó, nhằm khẳng định những đóng góp, những
dấu ấn độc đáo của Nguyễn Văn Xuân trong
tiến trình hiện đại hóa văn học Việt Nam giai
đoạn 1930 - 1945.
166
Vũ Đình Anh / Tạp chí Khoa học và Công nghệ Đại học Duy Tân 5(48) (2021) 164-171
2. Cảm hứng ngợi ca những con người siêng
năng, giàu tình thương, đức hy sinh cho gia
đình
ôm con chờ chết nên đã gửi con cho bà gia để
đi ở đợ lấy tiền gửi về nuôi con. Mụ ở chăm
con nhỏ và dọn việc cho nhà chủ tại Huế. Dù bị
chủ đối xử tệ bạc, bị chửi mắng oan thường
xuyên nhưng mụ đều cắn răng chịu đựng với
niềm tin có tiền gửi về nuôi con. Con mụ cũng
nhỏ như con chủ, nên hình ảnh đứa con thơ dại,
thiếu thốn đủ bề ở quê luôn hiện lên trong tâm
tưởng mụ. Xa con vài tháng, mụ nhớ con không
thể chịu được, nên đã tìm mọi cách xin chủ cho
về thăm con. Nỗi nhớ con da diết, bùng lên
“như có ai đốt lửa trong lòng và ruột gan mụ
đôi lúc tưởng đã biến ra thành tro mà quằn quại
lại với nhau”. Người mụ thờ thẫn, chẳng quan
tâm làm việc, khiến bà chủ bực tức, chửi mắng,
la rầy nhiều hơn, nhưng đành phải cho mụ về
thăm con (Nhớ con).
Cảm hứng ngợi ca những con người siêng
năng, giàu tình thương, đức hy sinh cho gia
đình được Nguyễn Văn Xuân dành cho những
người phụ nữ trong gia đình. Đây cũng là đề tài
khá phổ biến trong văn học từ cổ chí kim, từ
văn học dân gian đến văn học thành văn của
nền văn hóa nông nghiệp trồng lúa nước Việt
Nam. Những phẩm chất tốt đẹp của người phụ
nữ Việt Nam đã trở thành nguồn mạch cảm
hứng cho người nghệ sĩ qua nhiều thời kỳ trong
lịch sử. Trước Cách mạng tháng Tám năm
1945, trong xã hội thực dân nửa phong kiến,
hẳn người phụ nữ phải chịu nhiều áp bức, bất
công hơn. Bởi họ không chỉ phải chịu các luật
lệ hà khắc của lễ giáo phong kiến mà còn sống
với thân phận của người dân nô lệ.
Nỗi nhớ và lo lắng cho con không chỉ khi
con thơ dại, mà cả khi con đã lớn khôn, trưởng
thành thì tình cảm người mẹ vẫn không thay
đổi. Trong truyện ngắn Người con ở xa [2],
người mẹ ở nhà cồn cào nhớ và lo cho Tự
(người con trai út) đi lập nghiệp trong Sài Gòn.
Qua câu chuyện giúp ta hiểu rõ hơn về câu nói
“Trong mắt cha mẹ, con cái mãi là trẻ thơ”. Mẹ
Tự chuẩn bị đồ đạc, tiền nong, làm lễ cúng gia
tiên rất chu đáo, căn dặn con đủ điều trước khi
con đi xa nhưng bà không yên tâm về con mình
nơi đất khách quê người. Ngay khi Tự lên xe,
“Cả tâm hồn bà run run, tưởng như chiếc đũa
gõ vào cũng có thể làm tê tái và ngân lên một
điệu đau thương, để rồi khi cái xe khuất đi thì
một nỗi trống rỗng mênh mông ngập vào. Bà
Hương thấy rất cần bấu víu vào một cái gì để
mà đứng vững, mà sống”. Rồi bà sống trong hy
vọng chờ đợi thư con, mới ba ngày bà đã bắt
đầu hỏi thư. Từ đó, cứ từng ngày, từng ngày,
hình ảnh người mẹ đợi ở cổng khi đến giờ
hương thơ đi đưa thư qua trở nên quen thuộc.
Nhà văn khai thác tâm lý chờ thư của người mẹ
già rất sâu sắc, từ việc mong ngóng thư con,
người mẹ chuyển sang mong ngóng gặp người
đưa thư để nuôi hy vọng nhưng rồi lại thất
Hình tượng người mẹ là tiêu biểu nhất, được
nhà văn thể hiện đậm nét tình thương yêu vô bờ
bến của họ dành cho những người thân yêu.
Thế giới truyện ngắn của Nguyễn Văn Xuân
trước năm 1945, cùng với cái tôi cá nhân, hình
tượng người mẹ xuất hiện rất thường xuyên.
Trong phạm vi khảo sát 25 truyện ngắn, có tới
21 tác phẩm có đề cập người mẹ (chiếm tỉ lệ
84%). Nếu chỉ tính các truyện mà nhân vật
người mẹ được miêu tả dụng ý và có tác động
đến nội dung, diễn biến truyện thì có 15 tác
phẩm (60%). Qua con số thống kê cho thấy,
nhà văn xứ Quảng có cảm hứng lớn, bộc lộ mối
quan tâm, có dụng tâm khai thác nhiều chiều
cạnh phong phú, sâu sắc về người mẹ.
Tình cảm tiêu biểu được nhà văn chú ý khai
thác là khi người mẹ phải xa con, nỗi nhớ con,
lo lắng cho con bùng lên mãnh liệt. Đó là tâm
trạng của người mẹ khốn khổ trong truyện ngắn
Nhớ con [1]. Nhân vật chính không được gọi
tên riêng mà chỉ gọi là “mụ”, sau khi sinh con,
nhan sắc tàn tạ, khiến chồng mụ chán mà bỏ đi
Đông Hà. Gia cảnh nghèo đói, mụ không thể
Vũ Đình Anh / Tạp chí Khoa học và Công nghệ Đại học Duy Tân 5(48) (2021) 164-171
167
vọng. Vì hỏi mãi mà không có thư nên bà ngại,
bà chuyển sang chỉ chào để hy vọng nếu có thư
sẽ đưa. Chờ mãi không thấy, khiến “bà phân
vân, ngờ là anh ta quên mất cái thư của bà”
v.v... Cuối cùng, hơn hai tháng sau, nỗi trông
chờ, hy vọng thư con mới được toại nguyện.
trong nhà, tiền dành dụm của mình và đi vay
mượn cho đủ số tiền theo yêu cầu của con trai
khi vào Sài Gòn (Người con ở xa). Người mẹ
khốn khổ khác sẵn sàng chịu đựng tất cả sự ê
chề, nhục nhã của kiếp đi ở đợ, tiền công làm
được không dám tiêu, quần áo đã cũ rách chẳng
dám may, hết lòng chắt bóp gửi về nuôi con.
Thậm chí, trên đường về nhà thăm con, bụng
đói nhưng không dám mua đồ ăn. Xót xa hơn,
mụ lỡ đùm cơm nguội đem theo ăn dọc đường
vào tờ giấy có dính phân trẻ con nhưng mụ
cũng ráng nhai cho đỡ đói lòng vì không muốn
tiêu vào số tiền đem về mua gạo nuôi con (Nhớ
con). Đó là những phẩm chất đáng ngợi ca, rất
cần sự cảm thông, trân trọng và sẻ chia của
những người thân trong gia đình.
Sự lo lắng, tình yêu thương dành cho người
thân yêu cũng thể hiện ở hình ảnh người bà.
Điều đó thể hiện qua những dòng nước mắt
không vơi cạn của bà như suối nguồn yêu
thương không khi nào ngừng chảy trong truyện
ngắn Tuổi già hạt lệ như sương [3]. Trong tâm
trí của đứa trẻ thơ, nhân vật “tôi” thấy bà khóc
nhiều đến mức: “Những kẻ đáng thương, những
người vợ góa và những trẻ con côi cũng không
khóc được bằng bà. Gần chín mươi năm trời,
bao nhiêu đổi thay, bao nhiêu cái chết. Bà tôi
đã khóc cha, khóc mẹ, khóc chồng, khóc con,
khóc cháu…”. Nay bà khóc vì cái chết của
“thầy tôi” - người mà bà coi như con (bởi “thầy
tôi hồi còn sống vẫn tới lui săn sóc bà như
mẹ”). Bà khóc còn vì lo cho cái gia cảnh: “Một
người mẹ góa chưa đến bốn mươi tuổi kèm
theo một đàn con thơ dại”. Nước mắt người bà
được nhà văn dụng tâm miêu tả như biểu tượng
của tình thương yêu vô bờ bến. Tình cảm đó
còn thể hiện bằng việc “bà” lấy tiền dành dụm
mà mua quà cho “chúng tôi”, lấy trái cau hay
những gì nho nhỏ đến cho “mẹ tôi”. Vì tình
cảm thân thiết như vậy, nên “mẹ” và “chị” rất
yêu thương “bà”, để dành phần ăn ngon cho
“bà” nhưng “bà” không ăn, “bà” lấy đồ ăn đó
đem chia lại cho “chúng tôi”. Mãi sau này, khi
người bà ấy mất đi, nhân vật “tôi” lớn lên mới
thấm thía và trân trọng tình thương bao la của
“bà”.
Đức hi sinh cho gia đình và người thân yêu
đó không chỉ có ở người mẹ, mà còn cả ở người
bà, người chị. Đó là hình ảnh một người bà hết
mực yêu thương con cháu, nhưng phải sống
cam chịu. Bà phải nể, phải sợ hết thảy những
người đàn ông trong gia đình. Nguyễn Văn
Xuân đã khái quát về số phận khốn khổ của bà,
rằng suốt cả cuộc đời, lúc nào bà cũng sợ, đến
khi gần đất xa trời cũng chưa hết sợ: “Lòng sợ
cha, sợ chồng, sợ con bây giờ thêm vào lòng sợ
cháu” (Tuổi già hạt lệ như sương). Đó còn là
người chị dâu của Tự, sẵn sàng hy sinh hạnh
phúc cá nhân, lựa chọn không đi bước nữa để ở
lại chăm sóc cho mẹ chồng và bán đôi hoa tai là
tài sản giá trị duy nhất để lấy tiền gửi cho Tự.
Dù rằng chị đã gặp được người ưng ý cùng
xóm, được mẹ chồng đồng ý tác hợp (Người
con ở xa) v.v...
Tục ngữ có câu “Đàn ông xây nhà, đàn bà
xây tổ ấm”, vậy nhưng trong truyện của
Nguyễn Văn Xuân, phần lớn những người phụ
nữ phải cáng đáng cả hai vai, vừa giữ vai trò
làm kinh tế nuôi gia đình, vừa trao truyền
“ngọn lửa” yêu thương, gìn giữ nếp nhà. Những
suy tư của nhân vật tôi trong truyện ngắn Người
đàn bà Tàu [4] cho ta cảm nhận, nhà văn hết
Một phẩm chất thiêng liêng và cao quý cũng
được nhà văn thể hiện trong nhiều truyện ngắn,
đó là sự hy sinh của người mẹ dành cho gia
đình. Họ xem đó là lựa chọn đúng đắn, là trách
nhiệm và bổn phận cần làm như thế. Đó là
người mẹ sẵn sàng bán hết các đồ đạc giá trị
168
Vũ Đình Anh / Tạp chí Khoa học và Công nghệ Đại học Duy Tân 5(48) (2021) 164-171
sức trân quý, xót xa về sự hy sinh của người
phụ nữ. Đó là hình ảnh người mẹ với “hai bàn
tay khô héo như những lá vàng mà bà đang nhặt
và tôi thấy có một sự xót thương lẫn kính trọng
dâng lên trong lòng”. Từ đó, nhân vật tôi nghĩ
về sự lệ thuộc của người phụ nữ trong xã hội
phong kiến, họ hết lòng chăm lo, phục vụ cha,
chồng, con mà ít khi được ghi nhận: “bao nhiêu
người đàn bà thầm lặng sống trong cuộc đời mà
tưởng như sống theo bên cạnh, hết theo cha,
theo chồng lại đến theo con, cuộc đời tưởng
như sinh ra để mà hy sinh, cho đến ngày tàn
cuộc”. Khi đọc ý này khiến tôi liên tưởng đến
một quan niệm phổ biến của Nho giáo thời
phong kiến phương Đông về nghĩa vụ và thân
phận của người phụ nữ xưa: “Tại gia tòng phụ,
xuất giá tòng phu, phu tử tòng tử”. Vì vậy, nhà
văn rất xót thương cho thân phận người phụ nữ
nói chung, không chỉ riêng phụ nữ Việt Nam.
Ông đã liên tưởng và thể hiện sự đồng cảm của
mình với nội dung tiểu thuyết “Người Mẹ” của
nữ văn sĩ Pearl Buck (người đạt giải Nobel Văn
học năm 1938). Qua đó, nhà văn thể hiện sự
thương cảm cho số phận của những phụ nữ
phương Đông nói chung và Trung Quốc nói
riêng, rằng “những người đàn bà Tàu ở bên kia
biên giới đang đau đớn mà sống, quằn quại mà
sống” (Người đàn bà Tàu).
người con dâu góa bụa như ùa vào từng câu
văn: “Con không lấy chồng đâu mẹ ạ. Con sẽ ở
cho tới bao giờ Tự có vợ để mẹ có người hầu hạ
hãy hay. Tiếng nàng run run ở đoạn cuối. Hạnh
không còn can đảm để nhìn cái mặt đầy lệ của
mẹ. Lòng tràn ngập nghẹn ngào, Hạnh quay đi
lấy tay áo chùi nước mắt” (Người con ở xa)…
3. Cảm hứng phê phán những con người vô
tâm, thiếu trách nhiệm, phi đạo đức trong
gia đình
Khi viết về đề tài gia đình, bên cạnh việc
ngợi ca tình yêu thương, đức hi sinh của người
phụ nữ, Nguyễn Văn Xuân đã quyết liệt phê
phán lối sống thờ ơ, thiếu tình thương, thiếu
trách nhiệm, phi đạo đức, tàn nhẫn, nhất là của
các thành viên trong gia đình, giữa những
người có quan hệ huyết thống. Qua khảo sát,
các nhân vật nằm trong mạch cảm hứng phê
phán phần lớn là những người đàn ông (chồng,
cha, chú, anh trai, con trai…) trong gia đình.
Tần số xuất hiện trong truyện của họ ít hơn so
với các nhân vật nữ, khi hiện diện, họ thường
đem lại ấn tượng không mấy tốt đẹp.
Nhà văn thường đề cập đến những người
chồng, người cha thiếu trách nhiệm với gia
đình, ham mê cờ bạc, gia trưởng v.v. Đó là
người cha của Thuyên có mà như không, bởi
“mê bạc đã bỏ mẹ con chàng đi ở nơi khác, lâu
lâu mới trở về. Thuyên xem cha như một người
bà con không thân thích lắm. Chàng gọi cha
bằng chú và đôi lúc quên hẳn là mình có cha”.
Cũng vì thế, mẹ Thuyên có chồng mà như
không, bà phải tự làm ăn buôn bán để kiếm tiền
nuôi con (Bức thư nặc danh) [5]. Hay như cha
Kiên, chỉ vì một bức thư nặc danh với lời lẽ xúc
phạm ông không biết dạy con gái mà đùng
đùng nổi giận, chưa tìm hiểu nguyên do đã lôi
con gái ra đánh đập tàn nhẫn đến mức “tiếng
Kiên la thét lên làm người trong xóm đổ đến
đầy cổng. Nhưng không ai dám vào can vì sợ
ông có thể đổ cái tức lên đầu họ” (Bức thư nặc
danh). Đó là người chồng ưa thích phụ nữ trẻ
Khi đề cập đến những người phụ nữ thân
yêu, chịu thương chịu khó, giàu tình thương,
đức hi sinh để lo toan cho gia đình, nhà văn
thường viết với giọng điệu trữ tình, thiết tha,
thương cảm. Những câu văn giàu cảm xúc như
tuôn chảy từ tâm hồn nhạy cảm, đầy ắp suy tư
và tình yêu thương vô bờ bến của tác giả dành
cho họ. Như lời độc thoại sau những trang hồi
tưởng xúc động về người bà: “bà đã thương
chúng tôi, đau đớn vì hạnh phúc của chúng tôi
đến thế! Cái tâm hồn cao quý ấy, tôi nguyện sẽ
giữ nó mãi mãi trong lòng, tôi dành nó vào một
phần trong cuộc đời tình cảm của tôi” (Tuổi già
hạt lệ như sương). Sự nghẹn ngào tuôn trào
cùng những giọt nước mắt xúc động, xót xa của
Vũ Đình Anh / Tạp chí Khoa học và Công nghệ Đại học Duy Tân 5(48) (2021) 164-171
169
mà chê bai, bỏ người vợ “tra quá rồi, tã quá rồi”
vì sinh con, vì ốm đau, vì cuộc sống nghèo túng
(Nhớ con)…
Nguyễn Văn Xuân cũng phê phán sự tàn
nhẫn, đối xử độc ác với chính những người thân
yêu, máu mủ ruột rà. Đó là lối sống cạn tình
cạn nghĩa của người anh trai (Bang) đối với em
(Bụng) trong truyện ngắn Truyện Ả rập ở xứ ta
[8]. Theo lẽ thường, anh em phải có tình nghĩa,
trách nhiệm với nhau, như ông cha từng dạy dỗ:
“Anh cả giả cha”, “Anh em như thể chân tay,/
Rách lành đùm bọc, dở hay đỡ đần”. Vậy
nhưng vợ chồng người anh lại quá độc ác, đã
giành hết tài sản, ruộng vườn cha mẹ để lại, vì
quá bất công với em mà “làng bắt nhường cho
em vài sào”. Thậm chí, một lần Bụng bị bệnh
thương hàn “thập tử nhất sinh”, vợ chồng Bang
có ý để mặc cho em chết, nhưng vì “sợ mang
tiếng với hàng xóm” nên vờ mời thầy cúng.
May sao Bụng lành bệnh trong sự thất vọng của
người anh. Người em không hẳn xấu xa, nhưng
do bị vợ chồng người anh chèn ép, ứng xử tệ
bạc quá nhiều lần mà nảy sinh tâm lý muốn trả
thù. Một đêm, Bụng đi lấy trộm lúa của anh để
trả thù, ngờ đâu vợ chồng người anh cũng đi
lấy trộm lúa của em. Trong đêm, hai anh em
gặp nhau, đã dùng gậy đánh nhau thương tích
đầy mình. Dường như tác giả muốn viết tiếp
môtíp thường xảy ra trong truyện cổ tích về
nhân vật người anh với tính cách điển hình
tham lam và độc ác. Cuối cùng, cả hai đều phải
trả giá cho những toan tính xấu xa, bị thương
tích nặng nề, chịu sự cười chê bà con làng xóm.
Trong nhóm các truyện ngắn mới sưu tầm,
những người con trai cũng thường vô tâm, lạnh
lùng, ít quan tâm đến sự hy sinh của người mẹ,
người chị. Đó là nhân vật Tự, xem việc mẹ và
chị dâu phải dồn hết tiền dành dụm bấy lâu,
chạy vạy, vay mượn thêm để chàng đem vào
Sài Gòn là bổn phận. Còn chàng chỉ nghĩ bằng
mọi giá phải đủ tiền theo thư bạn yêu cầu, bởi
nếu thiếu sẽ mất mặt với bạn bè. Khi vào Sài
Gòn, chàng không quan tâm người mẹ đang lo
lắng, mong ngóng, trông đợi thư con từng ngày,
từng giờ. Chàng chẳng viết thư về vì tính quá
cứng cỏi, lạnh lùng, rằng “nếu không có một sự
gì thực sự quan trọng không mấy khi chàng viết
thư”. Chỉ đến khi hết tiền tiêu, chàng mới viết
thư về xin thêm, khiến mẹ và chị lại lao đao,
chạy vạy bằng mọi giá để có tiền gửi cho Tự
(Người con ở xa). Như đứa con trai của lão thầy
bói mù, y chẳng quan tâm lo lắng cho bản thân,
cho gia đình, cho tương lai, rằng “Cho nó đi
học chữ, nó đút sách vào bếp... Cho nó đi học
thợ, nó đánh lại chủ”. Vì vậy mà lão đã ở độ
tuổi gần thất thập và bị mù nhưng vẫn phải đi
bói dạo quanh các làng để kiếm tiền nuôi gia
đình (Lão thầy bói) [6]. Nhân vật Thuyên có
người cha ham bài bạc mà bỏ nhà đi, chính
Thuyên khi độ tuổi thanh niên cũng lại có
những suy nghĩ và hành động tương tự cha,
cũng đánh bạc, bán đồ lấy tiền, vay tiền, và
thậm chí “ăn cắp tiền của mẹ” để mua đồ tặng
người yêu. Bà mẹ hết lòng yêu thương, tin
tưởng con trai, không hề nghi ngờ gì Thuyên
nhưng “bị mất tiền nhiều lần phát khóc” (Bức
thư nặc danh). Đó là người con trai làm văn sĩ,
chỉ vì trang bản thảo viết dở bị mất (do người
bạn để sau bức tranh) mà đã nghi ngờ hết người
này đến người khác trong nhà, quát mắng ầm ĩ,
thậm chí đã to tiếng, đập bàn quát lại mẹ mình
(Nửa giờ tức giận) [7].
Chú và dì là chỗ dựa cho con cháu khi chẳng
may cha mẹ mất sớm, như dân gian vẫn thường
nói: “Xảy cha còn chú, xảy mẹ bú dì”. Vậy
nhưng trong truyện ngắn Trả thù [9], khi cha
mẹ mất đi, người cháu tên Tư đến ở với chú thì
lại bị chính người chú ruột hành hạ, bóc lột tàn
nhẫn. Đến mức Tư phải liều chết bỏ trốn vào
Sài Gòn, vậy nhưng nỗi ám ảnh về những trận
đòn, về cảnh hành hạ của chú mãi còn lưu lại
trong tâm hồn. Tư ở Sài Gòn làm ăn liên tục
trúng lớn và trở nên giàu có. Tư muốn về quê
hương để hãnh diện với xóm làng, tộc họ, và
còn để trả thù người chú độc ác kia. Nhưng
170
Vũ Đình Anh / Tạp chí Khoa học và Công nghệ Đại học Duy Tân 5(48) (2021) 164-171
người chú ấy vì tội đánh chết người mà bị tù
đày, đã chết. Gia sản của chú bại hoại, “chỉ còn
có bà thím mù ở một mình ngoài bãi, trong một
căn nhà nhỏ với đứa con trai út mới lên mười
ba”. Dù vậy, Tư vẫn tìm cách trả thù, Tư đến
gặp thím xin mua cái hình vẽ truyền thần đẹp
nhất của chú đem về. Tư treo ngược tấm hình
chú lên xà nhà (giống như trước kia chú treo
mình để đánh), rồi lấy gậy đánh tới tấp vào tấm
hình của chú đến khi nát bươm, rồi lấy giấy vụn
tấm hình ấy đốt thành tro, bỏ vào cái hộp, đặt
lên bàn thờ để thờ cúng. Câu chuyện phê phán
lối sống phi đạo đức của chú và cháu, khiến
người đọc cảm thấy khinh bỉ cả hai.
ngắn trước 1945 của ông. Các nhân vật được đề
cập trong nhiều mối quan hệ gia đình như mẹ
và con, vợ và chồng, bà và cháu, chú và cháu,
anh và em…, trong đó, nhà văn dành tình cảm
đặc biệt cho các nhân vật nữ. Do hoàn cảnh
xuất thân, cha bị bệnh lao, mất sớm từ khi nhà
văn mới 6 tuổi, người mẹ không đi bước nữa
mà ở vậy hết lòng chăm lo cho con cái. Vậy
nên hình ảnh người mẹ, người bà, người chị
siêng năng, chứa chan tình yêu thương đã đi
vào nhiều truyện ngắn tiền chiến của ông. Số
phận những người phụ nữ được nhà văn đưa
vào truyện ngắn thường có gia cảnh góa bụa, có
địa vị nhỏ bé, chịu nhiều bất hạnh nhưng họ lại
chính là những người nuôi sống gia đình, gìn
giữ và trao truyền những phẩm chất đạo đức
cao quý cho các thế hệ sau. Ở một góc nhìn
khác, ông thường có cái nhìn với cảm hứng phê
phán nhiều nhân vật nam giới như chồng, cha,
chú, anh, con trai… Bởi phần đông họ hiện lên
trong tác phẩm với những tính cách gia trưởng,
vũ phu, lạnh lùng, ham bài bạc, thiếu trách
nhiệm với gia đình…
Khi viết về những con người sống vô tâm,
thiếu trách nhiệm, phi đạo đức trong gia đình,
nhà văn chủ yếu dùng giọng điệu lạnh lùng,
mỉa mai, châm biếm. Đọc những đoạn văn,
những truyện ngắn này, ta nhận thấy nhà văn ít
trực diện thể hiện thái độ, mà thường miêu tả
khách quan, để các nhân vật tự bộc lộ mình.
Trong khi miêu tả, tác giả có sử dụng những
câu văn với giọng mỉa mai, châm biếm…
Chẳng hạn khi vợ chồng người anh để mặc em
đau ốm, nhà văn miêu tả: “Vợ chồng Bang
muốn để Bụng “theo hầu ông bà cho phải đạo
con cháu”, nhưng sợ mang tiếng với hàng xóm
nên cũng mời thầy về cúng cấp” (Truyện Ả rập
ở xứ ta). Nhân vật Tư giàu có trở về, thể hiện
quyết tâm trả thù người chú độc ác rằng: “Tư
phải trả thù. Cái ấy chắc như đanh đóng vào
cột. Nếu Tư làm bạo chúa, quật cái mồ kẻ kia
lên. Nhưng chưa được làm vua, anh hãy làm
một người tầm thường” (Trả thù)…
Nguyễn Văn Xuân là nhà văn, học giả có
tình yêu quê hương tha thiết, đề cao những giá
trị đạo đức truyền thống, nhất là lối sống trọng
nghĩa tình của người Việt Nam. Trong các
truyện ngắn trên đã phần nào thể hiện điều đó,
ông lo lắng cho rằng những tình cảm đẹp đẽ,
những tâm hồn chan chứa yêu thương, sự hi
sinh quên mình cho người thân yêu trong gia
đình ngày càng mai một: “tôi rất buồn mà nhận
thấy từ lâu nay, những tâm hồn cao quý ấy mất
đi lần lần” (Tuổi già hạt lệ như sương). Vì vậy,
ông cố gắng lưu giữ lại trong trang văn của
mình những hình ảnh tốt đẹp, để người đọc
hiểu và cảm mà gìn giữ, nâng niu, trân trọng.
Dù với cảm hứng khen hay chê, ngợi ca hay
phê phán, qua các tác phẩm, chúng ta cảm nhận
rằng nhà văn xứ Quảng mong muốn gìn giữ,
chăm lo, bồi đắp đạo đức của gia đình; để gia
đình mãi là cội nguồn yêu thương, là điểm tựa
tinh thần vững chắc của mọi người Việt Nam.
4. Kết luận
Với người Việt Nam, gia đình là nơi thể hiện
sâu sắc lối sống nặng tình nghĩa, gắn kết yêu
thương, sự sẻ chia trách nhiệm, bổn phận của
các thành viên. Vì vậy, chủ đề gia đình thu hút
sự quan tâm của nhiều nhà văn Việt Nam hiện
đại, trong đó có Nguyễn Văn Xuân. Điều này
được thể hiện khá tập trung trong nhiều truyện
Vũ Đình Anh / Tạp chí Khoa học và Công nghệ Đại học Duy Tân 5(48) (2021) 164-171
171
[5] Nguyễn Văn Xuân (1943), “Bức thư nặc danh” (Tiểu
thuyết thứ Bảy, số 472).
Đó là những dấu ấn độc đáo, những đóng góp
của Nguyễn Văn Xuân vào văn học Việt Nam
giai đoạn 1930 - 1945.
[6] Nguyễn Văn Xuân (1968), “Lão thầy bói” (Tuyển tập
truyện ngắn tiền chiến - Hương Đất Mẹ phát hành),
Sài Gòn.
Tài liệu trích dẫn
[7] Nguyễn Văn Xuân (1943), “Nửa giờ tức giận”, (Tiểu
thuyết thứ Bảy), số 484.
[1] Nguyễn Văn Xuân (1943), “Nhớ con” (Tiểu thuyết
thứ Bảy, số 485).
[8] Nguyễn Văn Xuân (2002), “Truyện Ả rập ở xứ ta”
(Tác giả và tác phẩm Quảng Nam - Đà Nẵng từ
1858 đến 1945, tập II), Nxb Thanh niên, TP. Hồ Chí
Minh.
[2] Nguyễn Văn Xuân (1943), “Người con ở xa” (Tiểu
thuyết thứ Bảy, số 480).
[3] Nguyễn Văn Xuân (1943), “Tuổi già hạt lệ như
sương” (Tiểu thuyết thứ Bảy, số 453).
[9] Nguyễn Văn Xuân (1943) “Trả thù” (Tiểu thuyết thứ
Bảy, số 452).
[4] Nguyễn Văn Xuân (1943), “Người đàn bà Tàu” (Tiểu
thuyết thứ Bảy, số 380).
8 trang
22440
Free
Bạn đang xem tài liệu "Đề tài gia đình trong các truyện ngắn trước năm 1945 mới được sưu tầm của Nguyễn Văn Xuân", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- de_tai_gia_dinh_trong_cac_truyen_ngan_truoc_nam_1945_moi_duo.pdf
