Đề xuất chương trình văn học nước ngoài ở phổ thông

Khoa Ngữ văn, Trƣờng

Đại học Sƣ phạm Hà

Nội

ĐỀ XUẤT CHƢƠNG

TRÌNH VĂN HỌC

NƢỚC NGOÀI Ở

PHỔ THÔNG

Điện thoại: 0913513112

Email:

[email protected]om

GS.TS. LÊ HUY BẮC

TÓM TẮT

Bàn về giáo dục phổ thông (trung học cơ sở và trung học phổ thông) hƣớng đến

đổi mới vào 2015, bên cạnh các khâu nhƣ cơ sở vật chất, năng lực con ngƣời, cách thức

dạy… thì chƣơng trình đào tạo là một trong những mắt xích quan trọng nhất. Bài viết

này khảo sát chƣơng trình thực tại và đề xuất một số ý kiến cá nhân về mảng văn học

nƣớc ngoài ở hai cấp học phổ thông, dƣới cái nhìn có tính kế thừa từ cấp học sau với

cấp học trƣớc trên cơ sở hƣớng đến đào tạo con ngƣời nhân bản, dân tộc và quốc tế.

Từ khoá: chƣơng trình, văn học nƣớc ngoài

ABSTRACT

Proposing Foreign Literature Curriculum fo School Education

Faculty of Philology, Hanoi National University of Education Discussion of the

general education renovation (junior school and high school) in 2015, besides of

facilities, human capacity, method of teaching, etc. teaching program is one of the most

importantchains. The paper surveys a current program and suggests some personal

opinions of foreign literature in junior schools and high schools by a view of inheritance

from junior schools to high schools which bases on educating a new generation of

humanities, nationality and internationality.

Key words: curriculum, foreign literature

Bàn về giáo dục phổ thông (gồm cấp 2 – trung học cơ sở; và cấp 3 – trung học

phổ thông) hƣớng đến đổi mới vào 2015, bên cạnh các khâu nhƣ cơ sở vật chất, năng

lực con ngƣời, cách thức dạy… thì chƣơng trình đào tạo là một trong những mắt xích

quan trọng nhất. Bài viết này chỉ giới hạn đề xuất một số ý kiến cá nhân về mảng văn

179

học nƣớc ngoài ở hai cấp học phổ thông, dƣới cái nhìn liên thông, có tính kế thừa từ cấp

học sau với cấp học trƣớc trên cơ sở phân tích bối cảnh giảng dạy hiện nay.

1. THỰC TRẠNG TRUNG HỌC

Trong lúc nhiều quốc gia trên thế giới không đƣa chƣơng trình văn học nƣớc

ngoài vào các bậc học phổ thông, thì Việt Nam thực hiện điều đó. Tại thời điểm này,

đấy là chủ trƣơng đúng, vì hai lẽ: sự hội nhập văn chƣơng toàn cầu và vì sự phụ thuộc

của văn chƣơng Việt vào văn chƣơng nƣớc ngoài do nguyên nhân lịch sử. Kể từ đầu thế

kỉ XX đến nay, văn chƣơng Việt chủ yếu giao lƣu (cƣỡng bức hay tự nguyện) với các

quốc gia sau: Trung Quốc, Pháp, Nhật, Mỹ, Nga.

Từ đó, chúng ta sẽ thấy sự phân bố tiết học trong nhà trƣờng trung học (và cả đại

học) chủ yếu dựa trên mối quan hệ với các quốc gia này. Dƣới đây là bảng thống kê các

tác phẩm văn học nƣớc ngoài đƣợc đƣa vào giảng dạy ở hai cấp, trung học cơ sở và

trung học phổ thông.

1.1. Trung học cơ sở

TT Lớp Tác phẩm

Tác giả

Thể loại

Quốc gia

cổ Trung

1

2

3

4

6

Cây bút thần

Khuyết danh Truyện

tích

Quốc

Ông lão đánh cá và con Pu-skin⁽¹⁾kể

Truyện

cổ Nga

cá vàng

tích

Mẹ hiền dạy con

Buổi học cuối cùng

Lòng yêu nƣớc

Khuyết danh Truyện trung Trung

đại

Quốc

An-phông-xơ Truyện ngắn

Đô-đê

Pháp

5

6

I. Ê-ren-bua

Tùy bút

Nga

Bức thƣ của thủ lĩnh da Khuyết danh Thƣ

Hoa Kì

đỏ

7

Mẹ tôi

Ét-môn-đô

đơ A-mi-xi

Thƣ

I-ta-li-a

⁽¹⁾Chúng tôi giữ nguyên tên phiên âm trong sách giáo khoa ở bảng thống kê.

180

8

7

8

Xa ngắm thác núi Lƣ

Lí Bạch

Thơ

Trung

Quốc

9

Cảm nghĩ trong đêm Lí Bạch

Trung

thanh tĩnh

Quốc

10

11

12

13

Ngẫu nhiên viết nhân Hạ

Tri Thơ

Thơ

Trung

buổi mới về quê

Chƣơng

Quốc

Bài ca nhà tranh bị gió Đỗ Phủ

Trung

thu phá

Quốc

Cô bé bán diêm

An-đéc-xen

Truyện ngắn

Tiểu thuyết

Đan

Mạch

Đánh nhau với cối xay Xéc-van-téc

Tây Ban

Nha

gió

14

15

8

Chiếc lá cuối cùng

O. Hen-ri

Truyện ngắn

Truyện vừa

Hoa Kì

Hai cây phong

Ai-ma-tốp

Cƣ-rơ-gƣ-

xtan

16

17

8

Đi bộ ngao du

Ru-xô

Tiểu thuyết⁽¹⁾Pháp

Ông Giuốc-đanh mặc lễ Mô-li-e

phục

Kịch

Pháp

18

19

9

Đấu tranh cho một thế Mác-két

giới hòa bình

Nghị luận

Truyện ngắn

Cô-lôm-

bi-a

Cố hƣơng

Lỗ Tấn

Trung

Quốc

20

21

9

Những đứa trẻ

Go-rơ-ki

Tiểu thuyết

Nghị luận

Nga

Chó sói và cừu trong Ten

thơ ngụ ngôn của La

Pháp

(

¹⁾Đi bộ ngao du, sách giáo khoa chọn dạy nhƣ văn bản nghị luận nhƣng lại đƣợc trích từ tiểu thuyết, do

vậy chúng tôi xếp vào thể loại tiểu thuyết.

181

Phông-ten

22

23

9

Mây và sóng

Ta-go

Thơ

Ấn Độ

Rô-bin-xơn ngoài đảo Đi-phô

Tiểu thuyết

Anh

hoang

24

25

9

Bố của Xi-mông

Con chó Bấc

Mô-pát-xăng Truyện ngắn

Pháp

Lân-đơn

Tiểu thuyết

Hoa Kì

Văn bản luyện tập, đọc thêm

TT Lớp Tác phẩm

Tác giả

Thể loại

Ngụ ngôn

Thơ

Quốc gia

Nga

1

2

3

4

6

7

Ông già và thần chết

Phần thƣởng

Lép Tôn-xtôi

Gam-da-tốp

Nga

Tiếng mẹ đẻ

Nga

Trƣờng học

Ét-môn-đô đơ Thƣ

I-ta-li-a

A-mi-xi

5

6

7

Thƣ gửi mẹ

Hai-nơ

Thơ

Đức

Lão nông và các con

La Phông-ten

Pháp

Đêm đỗ thuyền ở Phong Trƣơng Kế

Kiều

Trung

Quốc

8

9

Chó sói và chiên con

La Phông-ten

Ngụ ngôn

Pháp

Tổng số văn bản văn học nƣớc ngoài trong chƣơng trình Trung học cơ sở (kể cả

văn bản luyện tập, đọc thêm) là 33 tác phẩm. Con số này quả là khá ấn tƣợng. Đặc biệt

phạm vi bao quát của chƣơng trình cũng rất rộng. Chúng tôi thống kê đƣợc có đến 12

quốc gia xuất hiện trong chƣơng trình. Cụ thể, chúng tôi xếp theo thứ tự quốc gia đƣợc

dạy nhiều văn bản nhất, kể cả văn bản đọc thêm: Trung Quốc (8 văn bản), Pháp (7 văn

bản), Nga (6 văn bản), Hoa Kì (3 văn bản), I-ta-li-a (2 văn bản); các nƣớc chỉ đƣợc dạy

một văn bản, gồm có: Đan Mạch, Tây Ban Nha, Cƣ-rơ-gƣ-xtan, Đức, Ấn Độ, Cô-lôm-

bi-a, Anh.

Điểm lại toàn bộ mảng văn học nƣớc ngoài đƣợc đƣa vào các sách Ngữ văn 6, 7,

182

8, 9 ta thấy học sinh đã có dịp làm quen với tất cả các loại hình văn học: trữ tình, kịch,

tự sự, kí và văn nghị luận. Trong đó, tự sự là mảng đƣợc các nhà biên soạn quan tâm với

nhiều thể loại nhƣ Truyện cổ tích, Ngụ ngôn, Truyện cƣời, Truyện ngắn, Truyện vừa,

Tiểu thuyết. Ngoài ra, học sinh còn đƣợc tiếp xúc với những văn bản văn xuôi không hƣ

cấu (còn gọi là kí) nhƣ Lòng yêu nƣớc, văn bản nghị luận nhƣ Chó sói và cừu trong thơ

ngụ ngôn của La Phông-ten...

Các văn bản văn học nƣớc ngoài này bƣớc đầu giúp các em học sinh làm quen

với đời sống văn hóa tinh thần trong nền văn học của các quốc gia có bề dày lịch sử văn

học nhƣ Trung Quốc, Pháp, Đức, I-ta-li-a,... cũng nhƣ các quốc gia đang có tiềm năng

phát triển văn học bậc nhất thế giới bây giờ nhƣ Hoa Kì, Nga, Cô-lôm-bi-a... Qua đó,

các tác phẩm văn chƣơng này dần dần tạo nên một bức tranh hoàn chỉnh về các thể loại

văn học trong nhận thức của học sinh.

1.2. Trung học phổ thông

Bảng thống kê, tổng hợp các tác phẩm văn học nƣớc ngoài trong sách Ngữ văn

10, 11, 12 (của cả hai bộ, cơ bản và nâng cao)

Ngữ văn 10

TT Tác phẩm

Tác giả

Thể loại

Quốc gia

VĂN BẢN CHÍNH

1

2

3

Uy-lít-xơ trở về

Ra-ma buộc tội

Hô-me-rơ

Sử thi

Thơ

Hi Lạp

Van-mi-ki

Ấn Độ

Tại lầu Hoàng Hạc tiễn Lí Bạch

Mạnh Hạo Nhiên đi Quảng

Lăng

Trung Quốc

4

5

6

Cảm xúc mùa thu

Tì bà hành

Đỗ Phủ

Thơ

Trung Quốc

Bạch Cƣ Dị

La Quán Trung

Hồi trống Cổ Thành

Tiểu

thuyết

VĂN BẢN ĐỌC THÊM

Thơ Hai-cƣ của Ba-sô

1

Ba-sô

Thơ

Nhật Bản

183

2

3

Lầu Hoàng Hạc

Thôi Hiệu

Thơ

Trung Quốc

Nỗi oán của ngƣời phòng Vƣơng

Xƣơng Thơ

khuê

Linh

4

5

Khe chim kêu

Vƣơng Duy

Thơ

Trung Quốc

Tào Tháo uống rƣợu luận La Quán Trung

Tiểu

anh hùng

thuyết

6

Dế chọi

Bồ Tùng Linh

Truyện

ngắn

Trung Quốc

Ngữ văn 11

TT Tác phẩm

VĂN BẢN CHÍNH

Tác giả

Thể loại

Quốc gia

1

2

3

Tình yêu và thù hận

Sếch-xpia

Pu-skin

Bi kịch

Anh

Nga

Tôi yêu em

Thơ

Ngƣời trong bao

Sê-khốp

Truyện ngắn

Ngƣời cầm quyền khôi

phục uy quyền

4

Huy-gô

Tiểu thuyết

Pháp

Ba cống hiến vĩ đại của

5

6

Ăng-ghen

Ban-dắc

Nghị luận

Đức

Các Mác

Đám tang lão Gô-ri-ô

Tiểu thuyết

Pháp

VĂN BẢN ĐỌC THÊM

Bài thơ số 28

7

Ta-go

Thơ

Ấn Độ

Ngữ văn 12

TT Tác phẩm

VĂN BẢN CHÍNH

Tác giả

Thể loại

Quốc gia

184

1

2

3

Thuốc

Lỗ Tấn

Truyện ngắn Trung Quốc

Số phận con ngƣời

Ông già và biển cả

Sô-lô-khốp

Hê-ming-uê

Truyện ngắn

Tiểu thuyết

Nga

Hoa Kì

Thông điệp nhân ngày thế

giới phòng chống AIDS 1

– 12 – 2003

Cô-phi An-

nan

4

Nghị luận

Ga-na

VĂN BẢN ĐỌC THÊM

5

6

Tự do

Ê-luy-a

Thơ

Pháp

Áo

Đô-xtôi-ép-xki

Xvai-gơ

Nghị luận

Theo thống kê trên, ta thấy toàn bộ chƣơng trình văn học nƣớc ngoài trong

trƣờng phổ thông trung học bao gồm 25 tác phẩm, bao quát một khoảng thời gian chừng

3000 năm, từ cổ đại Hi Lạp đến hiện đại, từ châu Á sang châu Âu, châu Mĩ, châu Phi.

Việc tuyển chọn này khá bao quát (còn thiếu châu Öc). Tuy nhiên, đã có sự mất cân đối

vì số lƣợng tác phẩm văn học Trung Quốc quá lớn: 10 tác phẩm.

Các văn bản văn học nƣớc ngoài này bƣớc đầu giúp học sinh nâng cao hơn nữa

vốn đời sống văn hóa tinh thần trong nền văn học của các quốc gia có bề dày lịch sử văn

học nhƣ Trung Quốc, Pháp,... cũng nhƣ các quốc gia đang có tiềm năng phát triển văn

học bậc nhất thế giới bây giờ nhƣ Hoa Kì, Nhật,... Qua đó, các tác phẩm văn chƣơng

này dần dần tạo nên một bức tranh văn hóa khá hoàn chỉnh về các vùng miền văn

chƣơng lớn của nhân loại.

Phạm vi bao quát của chƣơng trình rất rộng. Chúng tôi thống kê đƣợc có đến

chín quốc gia xuất hiện trong chƣơng trình. Cụ thể nhƣ sau, chúng tôi xếp theo thứ tự

quốc gia đƣợc dạy nhiều văn bản nhất, kể cả văn bản đọc thêm : Trung Quốc (10 văn

bản), Pháp (3 văn bản), Nga (3 văn bản), Ấn Độ (3 văn bản), các nƣớc chỉ đƣợc dạy một

văn bản, gồm có: Hoa Kì, Áo, Đức, Anh, Hi Lạp, Ga-na.

Qua thống kê cả hai cấp học, chúng tôi nhận thấy ba quốc gia có văn bản trong

chƣơng trình nhiều nhất vẫn là Trung Quốc, Pháp, Nga. Trong khi đó, nhiều nền văn

học lớn trên thế giới cũng nhƣ các tác gia văn học mang nhiều quốc tịch nhƣ Coetzee,

Naipaul... vẫn chƣa đƣợc quan tâm đúng mực.

Qua thống kê, chúng tôi nhận thấy ba quốc gia có văn bản trong chƣơng trình

phổ thông nhiều nhất là Trung Quốc, Pháp, Nga. Ba quốc gia này có ảnh hƣởng lớn đến

văn học Việt Nam trong quá khứ và đó cũng là các quốc gia đạt đƣợc nhiều đỉnh cao

185

trong lịch sử văn học. Tuy nhiên, ở vào thời điểm hiện nay văn học của các quốc gia

này đã suy yếu hơn văn học các nƣớc Hoa Kì, Anh, Đức,... Do vậy, có lẽ nên có sự điều

tiết nhất định để học sinh có thể tiếp thu với các thành quả văn học đƣơng đại, để khỏi

ngỡ ngàng khi bƣớc vào kỉ nguyên toàn cầu hóa, mở rộng tầm nhìn ra thế giới.

Một số tác gia văn học đƣợc lặp lại từ cấp học trƣớc nhƣ Lỗ Tấn, Pushkin, Lí

Bạch, Tagore. Điều này dẫn đến hạn chế là diện tiếp xúc của học sinh với các tinh hoa

văn học nƣớc ngoài bị thu hẹp. Trong khi đó, để chọn các tác gia nƣớc khác có trình độ

lẫn tƣ tƣởng tƣơng đƣơng các tác giả này là không thiếu.Từ những khảo sát và phân tích

trên, chúng tôi đi đến những đề xuất sau:

2. ĐỀ XUẤT THAY ĐỔI

Những đề xuất chúng tôi nêu ra đây đƣợc dựa trên các cơ sở:

– Sự phân tích chƣơng trình cụ thể của các cấp học: trung học phổ thông, trung

học cơ sở trong sự đối sánh với văn học Việt Nam (phong cách nào ở Việt Nam chƣa có

thì cần đƣa vào dạy).

– Sự phản ánh của giáo viên, học sinh trực tiếp dạy và học mà chúng tôi có dịp

tiếp xúc.

– Yêu cầu bồi dƣỡng tri thức toàn diện, hƣớng đến đào tạo con ngƣời,… nhƣng

giảm thiểu tối đa việc nhồi nhét kiến thức cho học sinh.

Theo đó, các cấp quản lí và hoạch định chiến lƣợc có thể chú trọng những điểm

sau:

2.1. Về khung chương trình hai bậc học trung học

Từ những văn bản văn học nƣớc ngoài và cả văn bản văn học Việt Nam đƣợc

đƣa vào chƣơng trình, chúng tôi nhận thấy quả là quá tải đối với ngƣời học. Do vậy,

hƣớng ƣu tiên bỏ bớt các văn bản chƣa hay, chƣa phù hợp là cần thiết. Chúng tôi tán

thành chủ trƣơng này.

Cần chú ý đến sự thống nhất liên thông giữa hai cấp học. Không nên chọn một

tác giả cho cả hai cấp: Lỗ Tấn, Tagore,… chẳng hạn.

Cần đề cao văn học Việt. Nếu văn bản nào có thể thay thế bằng văn bản trong

nƣớc thì thay thế: chẳng hạn truyện cổ tích.

Cần hƣớng đến việc đào tạo hài hòa giữa con ngƣời quốc gia và công dân thế

giới trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay. Theo đó các nền văn học đƣợc tuyển chọn

nhiều nhƣ Trung Quốc, Nga, Pháp cần bỏ bớt để chọn các tác giả của các nền văn học

khác cho đa dạng.

2.2. Về các thay đổi cụ thể

186

Trên tinh thần đề cao văn hóa dân tộc, đề cao cách tiếp thu các tinh hoa văn học

thế giới phù hợp với tâm lí và văn hóa Việt, từ phân tích sơ bộ trên, chúng tôi đề xuất bỏ

mảng thơ Đƣờng ra khỏi chƣơng trình trung học cơ sở, vì đây là thể loại thơ khó, không

phù hợp với lứa tuổi học sinh cấp học này.

Thơ Haiku cũng nên bỏ bớt, chỉ giữ lại đôi bài vì rất khó dạy, để học sinh làm

quen với thể thơ độc đáo này.

Bên cạnh đó, cũng cần thay đổi một số văn bản nếu xét thấy chƣa thực sự phù

hợp hoặc văn bản trong nƣớc có thể thay thế. Cụ thể nhƣ sau:

Không dạy các truyện cổ tích nƣớc ngoài, vì truyện cổ tích Việt Nam không

thiếu. Đề xuất bỏ các văn bản: Cây bút thần, Ông lão đánh cá và con cá vàng.

Các văn bản nhƣ Cố hƣơng, Chó sói và cừu trong thơ ngụ ngôn của La Phông-

ten hoặc bỏ, hoặc thay thế bằng văn bản khác.

Có thể thay các văn bản trên bằng truyện thần thoại Hi Lạp và ngụ ngôn Êdốp.

Do truyện thần thoại của ta bị thất lạc và chƣa thật hay nên có thể chọn một thần thoại

của Hi Lạp; riêng ngụ ngôn Edốp thì nên dạy vì ngụ ngôn của ông là khuôn mẫu của các

ngụ ngôn còn lại của thế giới và cả Việt Nam.

Các văn bản nghị luận nƣớc ngoài cần bỏ bớt, nên chọn văn bản nghị luận trong

nƣớc.

Các văn bản cần đổi đoạn trích vì không đúng với trọng tâm của tác phẩm.

Chẳng hạn đoạn trích Con chó Bấc không phải là nội dung chính của tác phẩm Tiếng

gọi nơi hoang dã. Nội dung đoạn trích này chỉ miêu tả tình cảm con chó với chủ, điều

này không có gì đáng nói vì chó nào mà chẳng trung thành và quý chủ. Cần phải chọn

đoạn trích hƣớng tới chủ đề chính của tác phẩm là việc để bản năng sống lại sẽ là mối

nguy cơ xóa sổ nền văn minh. Cũng vậy, cần thay lại đoạn trích Hai cây phong. Có thể

lấy lại đoạn trích trƣớc đây vì nó mới đúng là viết về “ngƣời thầy đầu tiên”.

Bài Rô-bin-xơnngoài đảo hoang cũng cần đổi đoạn trích. Đoạn trích ở sách giáo

khoa ngắn và chƣa thật tiêu biểu cho nội dung tác phẩm.

Bài Ông già và biển cả cần thay đoạn trích khác vì quá dài, khó dạy trong hai

tiết.

Nên bỏ bài Tự do (vì bài này chƣa thật hay) và chọn một bài thơ siêu thực khác

của Eluard và đƣa vào dạy chính thức, vì đây là thể thơ độc đáo của nhân loại, có ảnh

hƣởng đến thơ siêu thực Việt Nam.

Thay đoạn trích kịch Romeo và Juliet bằng Hamlet vì đây là tác phẩm tiêu biểu

nhất của Shakespeare.

2.3. Bổ sung

187

Chƣơng trình nên bổ sung các tác giả tiêu biểu cho văn học thế kỉ XX, đặc biệt

là các tác giả thuộc nửa sau của thế kỉ, gồm có F. Kafka (truyện ngắn Ngƣời cƣỡi xô),

W. Faulkner (Diễn từ Nobel), G. Marquez (truyện ngắn hoặc trích đoạn tiểu thuyết),

Kawabata (truyện ngắn Ngƣời đàn ông không cƣời) hoặc Naipaul (truyện ngắn B.

Wordsworth)...

Trên đây là những suy nghĩ hoàn toàn mang tính cá nhân, có thể chƣa thật thuyết

phục. Nhƣng với tƣ cách là ngƣời trong nghề hơn 20 năm nay, từng tham gia biên soạn

sách giáo khoa trung học và giáo trình các cấp, từng giảng dạy hầu hết các bậc học cử

nhân sƣ phạm, chúng tôi thiết nghĩ việc giải quyết những bất cập ở các cấp phổ thông

cần phải đặt trong cái nhìn tổng thể, hƣớng trọng tâm đến việc khai phóng tri thức, đào

tạo con ngƣời nhân bản và quốc tế… là thực sự cần thiết trong thời đại ngày nay.

Tuy nhiên những đề xuất trên chỉ mang tính tham khảo, chƣa phải là những kiến

nghị cuối cùng. Việc chọn văn bản trong chƣơng trình trung học hoàn toàn không dễ

dàng chút nào. Mong mọi ngƣời góp ý thêm nữa cho chƣơng trình hoàn thiện hơn.

188