Địa chí Việt Nam trong cái nhìn tham chiếu với bách khoa toàn thư
Địa chí Việt Nam trong cái nhìn tham chiếu
với bách khoa toàn thư
Nguyễn Huy Bỉnh(*)
Tóm tắt: Lịch sử dân tộc đã từng ghi nhận thể loại địa chí với khá nhiều công trình lớn.
Đây là một loại sách ghi chép và tổng kết những kiến thức, hiểu biết về vốn tri thức bách
khoa. Các công trình địa chí phản ánh trí tuệ, tài năng của người biên soạn và cũng thể
hiện bao quát các tri thức đương thời. Với những giá trị có được, địa chí gợi điểm nhìn
tham chiếu và mang đến bài học kinh nghiệm đối với việc biên soạn bách khoa toàn thư. Bài
viết đề cập đến cái nhìn tham chiếu giữa địa chí và bách khoa toàn thư về mặt bản chất, loại
hình, đặc trưng, nguyên tắc biên soạn.
Từ khóa: Địa chí, Nhìn tham chiếu, Bách khoa toàn thư
Abstract: Monography, a genre of books which summarizes encyclopedic knowledge and
comprehension of a single subject, affirms its presence in the Vietnamese history with quite
a number of great works. Each work not only presents its compiler’s mind and talents but
is also inclusive of common knowledge in those times. These values enable monographs
to suggest a reference point and a lesson for the compilation of encyclopedias. The paper
refers to the reference point between monography and encyclopedia in terms of nature,
type, characteristics and compilation principles.
Keywords: Monography, Reference Point, Encyclopedia
Lời mở 1(*)
tưởng, phương pháp và mô hình theo tính
Việt Nam có truyền thống biên soạn
các công trình địa chí suốt từ các vương
triều phong kiến cho đến tận ngày nay. Địa
chí đã trở thành phương tiện lưu giữ thông
tin tri thức của vùng miền và địa phương,
phản ánh tri thức lịch sử, địa lý, văn hóa
của dân tộc. Việc biên soạn các công trình
địa chí cũng để lại quan điểm học thuật, tư
chất của loại hình. Hiện nay ở nước ta đang
hình thành một nền bách khoa toàn thư, đặc
biệt là việc tiến hành biên soạn bộ Bách
khoa toàn thư Việt Nam- Bộ sách tổng hợp
hệ thống tri thức theo các ngành khoa học.
Các công trình địa chí của dân tộc có thể
mang lại giá trị tham khảo và ứng dụng cho
việc biên soạn bách khoa toàn thư. Về mặt
nội dung, sách địa chí ghi chép một cách
tổng thể các lĩnh vực về tự nhiên, con người,
xã hội, văn hóa diễn ra trong đời sống của
cộng đồng; về mặt hình thức, sách địa chí
(*)
TS., Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt
Nam, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam;
Email: [email protected]
Địa chí Việt Nam…
53
thường được viết dưới bút pháp dễ đọc, dễ về địa phương, vùng đất và quốc gia, các
hiểu, văn phong giản dị, chính xác, cô đọng soạn giả đã ghi chép, khảo tả và hệ thống
và khách quan; về chức năng, sách địa chí hóa thông tin tri thức theo địa phương và
cung cấp các thông tin tri thức và trở thành chuyên ngành. Địa chí vừa là sản phẩm văn
công cụ phục vụ cho sự hiểu biết, nâng cao hóa, vừa là phương tiện lưu giữ văn hóa.
dân trí và giáo dục, v.v… Với tất cả những Các công trình địa chí đã trở thành chủ thể
đặc điểm trên, có thể nhìn nhận các công chứa đựng giá trị nhiều mặt của cuộc sống,
trình địa chí Việt Nam trong cái nhìn tham mang đến nhận thức một cách sâu sắc về
chiếu với bách khoa toàn thư như sau.
1. Nhìn từ bản chất thể loại
các vùng miền và địa phương. Việc tiếp thu
tri thức và kinh nghiệm biên soạn các công
Địa chí theo nghĩa gốc có thể hiểu: địa trình địa chí ở nước ta từ cổ đại đến ngày
là đất, một khu vực trên mặt đất, miền, nơi nay sẽ giúp cho việc hệ thống hóa tri thức
chốn, địa phương; chí là ghi lấy, bài văn trong từng chuyên ngành để đảm bảo cung
chép, sách biên chép của sự vật, ghi chép. cấp hệ thống thông tin tri thức trong việc
Địa chí là sách biên chép dân phong, sản xây dựng bảng mục từ và cấu trúc mục từ
vật, địa thế các địa phương (Đào Duy Anh, bách khoa toàn thư. Quan điểm và phương
2009). Ở một số cuốn từ điển khác, địa chí pháp biên soạn các công trình địa chí cũng
được định nghĩa là “sách viết về địa dư; để lại bài học kinh nghiệm cho việc biên
phàm là phương vực, sơn xuyên, phong soạn bách khoa toàn thư hiện nay.
tục, sản vật đều được ghi chép” (Từ điển Từ
Lịch sử thư tịch dân tộc đã từng ghi
nguyên) hay “sách ghi rõ các mặt địa hình, nhận thể loại địa chí với khá nhiều công
khí hậu, dân cư, chính trị, sản vật, giao trình lớn cả về quy mô và tầm vóc. Các
thông của một quốc gia, một khu vực thì sách địa chí đã từng phát huy tác dụng đặc
gọi là địa chí” (Từ điển Từ Hải). Dưới thời biệt to lớn trong suốt quá trình giữ nước
phong kiến, khái niệm “dư địa chí” được của người Việt Nam, là những tư liệu quan
dùng phổ biến, đó là tên gọi một loại sách trọng để chứng minh lãnh thổ của quốc gia,
ghi chép tổng hợp trong thư tịch cổ của dân tộc về phương diện pháp lý, bảo vệ chủ
người xưa. Dư địa chí thực chất là loại sách quyền của đất nước. Địa chí trao truyền cho
ghi chép tổng hợp về địa lý, lịch sử, phong các thế hệ đời sau những tri thức to lớn của
tục, sản vật, nhân vật, v.v… của một địa cha ông, những giá trị văn hóa tinh thần
danh, địa phương cụ thể; hoặc rộng hơn là ngàn đời của dân tộc để bảo tồn và phát
cả một quốc gia (Theo: Trần Nghĩa, https:// huy. Cũng giống như bách khoa toàn thư,
chiquangngai/PHANMO_DAU/TONG_ nang tri thức về nhiều lĩnh vực của dân tộc,
LUAN.htm).
nó vừa có chức năng lưu giữ những giá trị
Các công trình địa chí xuất phát từ việc truyền thống, vừa cung cấp thông tin về các
ghi chép sự vật, hiện tượng của các vùng lĩnh vực như văn hóa, lịch sử, địa lý, quân
miền, địa phương một cách khách quan, cô sự, v.v... Các công trình địa chí và bách
đọng nhằm phác họa một bức tranh toàn khoa toàn thư giúp nhận thức các góc độ
diện về những không gian địa lý mà các khác nhau của cuộc sống, nhận thức về quá
soạn giả quan tâm. Trên cơ sở quan sát, điều khứ hào hùng và đầy biến động của quốc
tra, thống kê, phân loại các kiến thức cơ bản gia, dân tộc. Vì thế, ngoài giá trị khoa học,
Thông tin Khoa học xã hội, số 2.2020
54
các bộ sách địa chí và bách khoa toàn thư Trong đó, nội dung chủ yếu là địa lý và lịch
còn mang giá trị tư tưởng, tinh thần tự hào sử, tiêu biểu như: Dư địa chí của Nguyễn
dân tộc và quan điểm về sự phát triển xã Trãi (thế kỷ XV), Đại Nam nhất thống
hội, đó là những điều đã được đa số nhà chí của Quốc sử quán triều Nguyễn (thế
soạn giả ý thức một cách rõ ràng.
kỷ XIX), Lịch triều hiến chương loại chí,
Bách khoa toàn thư là công trình khoa Hoàng Việt dư địa chí của Phan Huy Chú
học có nhiệm vụ hệ thống hóa tri thức của (thế kỷ XIX), Đại Việt địa dư toàn biên do
loài người ở một thời đại nhất định và có Nguyễn Văn Siêu và Bùi Quỹ soạn dưới
chức năng làm công cụ tra cứu, giáo dục thời Tự Đức, v.v...
cho cộng đồng, giúp tìm kiếm thông tin
Một số sách quốc chí được biên soạn
tri thức về một vùng miền, một quốc gia, theo lệnh của vua chúa, triều đình; một số
một dân tộc nhằm tạo điều kiện cho việc khác do những vị quan lại trong triều hoặc
tự học, tự nghiên cứu nâng cao trình độ. những nhà văn hóa có niềm đam mê biên
Chính vì vậy, việc tìm kiếm các thông tin soạn. Do các công trình quốc chí có quy
tri thức từ các nguồn tài liệu khác nhau để mô lớn nên việc tổ chức biên soạn các công
giúp hệ thống hóa kho tàng tư liệu phục vụ trình này thường mang tầm quốc gia. Điều
cho việc biên soạn bách khoa toàn thư đã này tương ứng với việc biên soạn bộ bách
trở nên cấp thiết, các công trình địa chí có khoa toàn thư ở Việt Nam hiện nay, đó là
thể cung cấp nguồn tư liệu này một cách một công trình lớn, được Chính phủ tổ chức
thiết thực cũng như có thể gợi điểm nhìn thực hiện.
tham chiếu và những kinh nghiệm biên
Địa phương chí là loại địa chí ghi chép
soạn cho việc hình thành các công trình về địa phương và vùng miền cụ thể, như:
bách khoa thư hiện đại. Bộ Bách khoa địa chí tỉnh, địa chí phủ, địa chí huyện, địa
toàn thư Việt Nam đang được tổ chức biên chí xã. Các công trình địa phương chí ở
soạn hiện nay hứa hẹn trở thành công cụ Việt Nam cũng đã có một quá trình hình
đắc dụng trong việc lưu giữ và phát huy thành và phát triển lâu dài, tiêu biểu ở thời
các giá trị, tinh hoa tri thức của quốc gia phong kiến phải kể đến: Ô châu cận lục của
dân tộc, hướng đến giới thiệu một cách Dương Văn An, Nghệ An ký của Bùi Dương
toàn diện, hệ thống, chuẩn xác những tri Lịch (thế kỷ XVIII), Gia Định thành thông
thức cơ bản nhất về đất nước, con người, chí của Trịnh Hoài Đức (đầu thế kỷ XIX),
lịch sử xã hội, văn hóa, khoa học, kỹ thuật, Địa dư huyện Cẩm Giàng của Ngô Vi Liễn
công nghệ Việt Nam xưa và nay.
2. Nhìn từ góc độ loại hình
(thế kỷ XX), v.v... Từ cuối thế kỷ XX đến
nay, các công trình địa chí tỉnh đã xuất hiện
Địa chí Việt Nam mang tính đặc thù phổ biến, tiêu biểu như: Địa chí Hà Bắc
của thể loại, nhìn từ góc độ địa dư có thể (1982), Địa chí Vĩnh Phú - Văn hóa dân
phân chia địa chí thành quốc chí và địa gian vùng đất tổ (1986), Địa chí văn hóa
phương chí. Thực chất quốc chí là địa chí dân gian Thăng Long - Đông Đô - Hà Nội
quốc gia, đây là loại sách lớn cả về quy (1991), Địa chí Bến Tre (1991), Địa chí
mô và dung lượng. Sách quốc chí ghi chép văn hóa dân gian Nghệ Tĩnh (1995), Địa
và phản ánh mọi mặt trong một quốc gia, chí Lạng Sơn (1999), v.v... Cho đến nay,
phản ánh một cách tương đối toàn diện về hầu hết các tỉnh, thành trên cả nước đã có
các vùng miền, địa phương trên cả nước. công trình địa chí. Các công trình này cung
Địa chí Việt Nam…
55
cấp thông tin tri thức của các địa phương của hai loại hình địa chí ở nước ta là quốc
theo các chủ đề khác nhau, trong đó những chí và địa phương chí. Đây cũng là những
vấn đề về lịch sử, địa lý, kinh tế, văn hóa, thuộc tính cơ bản mà các công trình bách
chính trị đã được phục dựng khái quát và khoa thư cần hướng đến.
chân thực. Đây là những tư liệu mà nhà
Bách khoa thư với tính chất là một pho
biên soạn bách khoa toàn thư không thể bỏ sách học, đã trở thành công trình hướng
qua trong quá trình biên soạn từng mục từ đến mục đích trình bày nội dung khoa học
cụ thể.
cơ bản cùng lịch sử ra đời của những thuật
Các công trình địa chí ở Việt Nam ngữ, khái niệm, phạm trù cơ bản, phương
được biên soạn trên cơ sở quan sát, ghi pháp chính, trường phái chủ yếu, v.v... của
chép về các địa phương khác nhau. Vì vậy, các ngành khoa học, kỹ thuật, văn hóa,
địa chí chứa đựng những tri thức cơ bản, nghệ thuật. Bên cạnh đó, bách khoa thư
khái quát về vùng đất, cung cấp thông tin còn trình bày cả những tri thức về thế giới
về nhiều mặt của các địa phương, như địa tự nhiên, xã hội và con người. Nhìn từ góc
lý, lịch sử, kinh tế, văn hóa, môi trường tự độ loại hình, có bách khoa thư tổng hợp
nhiên, xã hội, lối ứng xử, tri thức dân gian, nhiều ngành, có bách khoa thư ngành trình
v.v... Mỗi công trình địa chí gắn với một bày tri thức về một ngành hay một bộ phận
địa danh, vùng đất, có thể đó là không gian tri thức chuyên ngành, bách khoa thư địa
rộng lớn tầm quốc gia, hay là không gian phương, bách khoa thư theo lứa tuổi và giới
tỉnh, thành phố, huyện, xã, v.v... Đây đều tính. Việc xây dựng bộ Bách khoa toàn thư
là những công trình khảo tả, thống kê, phân Việt Nam cần có sự tham khảo nhiều nguồn
loại các tri thức của địa phương để hình tư liệu khác nhau, trong đó địa chí là một
thành một bộ sách có nhiều tri thức khác trong những nguồn tư liệu đáng chú ý.
nhau về các vùng miền, địa phương, giúp 3. Nhìn từ phương diện đặc trưng thể loại
cho đối tượng tiếp nhận có thể tiếp nhận
Địa chí là công trình mang tính tổng
được những thông tin tri thức một cách hợp và toàn diện bởi mỗi công trình đều
toàn diện và cụ thể. Nhà nghiên cứu Bùi chứa đựng nhiều thông tin tri thức ở các
Văn Vượng nhận định: “Dù là quốc chí hay lĩnh vực khác nhau. Các vấn đề được trình
địa phương chí (vùng chí, tỉnh chí, huyện bày trong địa chí và bách khoa toàn thư
chí, xã chí) thì nội dung chủ yếu của loại bao gồm cả tri thức về tự nhiên, xã hội và
sách này là ghi chép vị trí địa lý, đất đai, con người. Những tri thức đó bao trùm từ
sông núi, đường đi, khí hậu, sản vật, di tích quá khứ cho đến hiện tại. Chính từ tính
lịch sử văn hóa, phong tục, nhân vật, v.v... tổng hợp vốn có nên mỗi công trình địa chí
của mỗi địa phương, với những biến đổi và bách khoa thư sẽ phản ánh được nhiều
địa lý, địa danh qua các thời. Thường thì chuyên ngành khác nhau, cung cấp thông
ghi chép ấy rất cụ thể, chi tiết, có hệ thống. tin tri thức cho nhiều ngành khoa học như:
Do tính chất đa dạng, phong phú của đất địa lý học, sử học, kinh tế học, văn học,
nước, của từng địa phương mà sách địa xã hội học, dân tộc học, văn hóa học, v.v...
chí có nội dung rất đa dạng, phong phú” Cho nên các soạn giả tiến hành biên soạn
(Theo: Nhiều tác giả, Tập 1, 2012: 15). các công trình này phải là người nắm được
Nhận định này cho thấy những nét đặc nhiều tri thức khác nhau của cuộc sống,
trưng trong việc cung cấp thông tin tri thức đồng thời phải là tập thể với nhiều chuyên
Thông tin Khoa học xã hội, số 2.2020
56
gia khác nhau, mỗi chuyên ngành có một số mới biết giang sơn cảnh thể nước mình đã
chuyên gia tham gia biên soạn. trải qua bao phen gian nan khai phá mới
Địa chí không chỉ mô tả lại những sự có ngày nay, v.v... Địa dư cần như vậy, mà
kiện lịch sử đã diễn ra trong đời sống cộng dân ta còn lắm người chưa biết nước nhà
đồng mà còn khảo tả những sự kiện văn hình thể ra sao, vị trí về đâu, sơn xuyên có
hóa theo trật tự thời gian. Người ghi chép những gì, dân cư đông hay vắng, diện tích
địa chí xuất phát từ điểm nhìn thực tại để to hay nhỏ, sản vật nghèo hay giàu, chính trị
nhìn về quá khứ của vùng đất, dân tộc. Địa ra làm sao, v.v...” (Nguyễn Văn Cẩn, 2011:
chí còn có nhiệm vụ tổng hợp lại các tri 113). Các công trình địa chí nối tiếp nhau
thức theo những chuyên ngành khác nhau. ra đời sẽ cung cấp những tư liệu theo dòng
Tính tổng hợp và toàn diện cũng là vấn đề chảy của thời gian. Trong những bối cảnh
quan trọng đặt ra đối với việc biên soạn lịch sử khác nhau của mỗi vùng miền và
bách khoa toàn thư Việt Nam hiện nay. Nhà địa phương lại xuất hiện những công trình
nghiên cứu địa chí Nguyễn Văn Cẩn nhận địa chí, góp phần phản ánh lịch sử, văn hóa
định về công trình Dư địa chí của Nguyễn và tự nhiên. Vì thế, các công trình địa chí
Trãi: “Thông qua Dư địa chí, chúng ta có sau có thể tiếp nhận, kế thừa tư liệu của các
thể khai thác được nhiều tư liệu quý giá công trình địa chí trước. Vấn đề kế thừa tư
phục vụ cho hoạt động giáo dục truyền liệu là một trong những vấn đề quyết định
thống văn hóa, lịch sử các ngành nghề thủ sự thành bại của công trình bách khoa toàn
công, làng nghề cổ truyền ở địa phương, thư Việt Nam.
phục hồi và phát triển các làng nghề truyền
Địa chí mang tính khách quan. Các
thống trong giai đoạn hiện nay. Dư địa chí công trình địa chí không được mang ý kiến
chứa đựng những mơ ước, niềm tâm đắc, chủ quan của người viết, các tác giả không
sự trăn trở của dân tộc. Tất cả những ý thiên về đánh giá và phân tích, mà thực
tưởng đó được toát lên từ ngòi bút có tấm hiện nhiệm vụ cung cấp những thông tin
lòng của một con người thời đại Nguyễn một cách chân thực, chính xác. Trong phần
Trãi” (Nguyễn Văn Cẩn, 2011: 78-79).
tiểu dẫn sách Địa chí tỉnh Vĩnh Yên có viết:
Địa chí có tính kế thừa. Các công trình “Sách địa chí của Việt Nam trước đó đảm
địa chí ghi chép lại những sự kiện đã và bảo tính khách quan và tính tổng hợp rõ nét
đang diễn ra trong cuộc sống, những sự hơn, nên đậm đà tính nhân văn, nhân bản
kiện từ quá khứ cho đến hiện tại, do đó các hơn, mặc dù là những sự mô tả. Hay nói
công trình địa chí có tính chất kế tiếp nhau theo góc độ địa lý, sách địa chí của ông cha
về mặt tư liệu. Địa chí là loại sách công ta biên soạn ngày trước mô tả rất gẫy gọn
cụ mang tính tư liệu, các công trình địa chí những đặc điểm đặc thù (tính địa lý) của
được ghi chép trên cơ sở khách quan, tổng các vùng lãnh thổ của đất nước - một trong
hợp. Địa chí giúp cho đối tượng tiếp nhận những nhân tố quan trọng cho sự chuyên
được vốn hiểu biết về tự nhiên, xã hội, con môn hóa sản xuất và phân công lao động
người. Lời dẫn của sách Địa dư các tỉnh theo lãnh thổ, từ đó xác lập cơ chế quản
Bắc Kỳ (1926) đã chỉ rõ vai trò của sách lý kinh tế - xã hội theo vùng địa lý, v.v...”
địa chí như sau: “Sách địa dư là một khoa (Nhiều tác giả, Tập 3, 2012: 958). Nhận
học rất cần cho toàn thể quốc dân. Người định trên cho thấy việc đề cao tính khách
nước nào cũng phải biết địa dư nước ấy thì quan trong biên soạn các công trình địa chí
Địa chí Việt Nam…
57
ở nước ta. Trong quá trình thực hiện công tên gọi (địa danh) và một số đơn vị hành
việc biên soạn bách khoa toàn thư, các soạn chính như: phủ, huyện, xã, thôn thuộc mỗi
giả luôn quán triệt tính khách quan và tính đạo. Đây là quyển sách có giá trị về mặt địa
toàn diện, lịch sử cụ thể. Vì thế, để bắt lý học lịch sử, đã được nhiều nhà văn hóa,
tay vào biên soạn, điều quan trọng là nhìn khoa học và sử học trong suốt hơn 6 thế kỷ
nhận sự vật hiện tượng như vốn nó tồn tại qua (kể từ khi sách được biên soạn xong
trong hiện thực cuộc sống; tránh những suy (năm 1435) đến nay đánh giá cao” (Nhiều
đoán một cách chủ quan. Tất cả các thông tác giả, Tập 1, 2012: 550). Việc phân loại
tin tri thức cần phải được kiểm chứng; các theo trục ngang chính là khâu thiết kế các
ghi chép phải phản ánh chân thực bề rộng, chương mục, từ đó sẽ tiến hành phân tích
chiều sâu của vấn đề khoa học được đặt ra. chi tiết kết cấu khung. Chỉ khi nào định
4. Nhìn từ nguyên tắc biên soạn
dạng được kết cấu khung mới bắt đầu tiến
Địa chí trước hết phải là công trình hoàn hành viết nội dung cụ thể của từng vấn đề.
chỉnh, theo cách nói quen thuộc là ngang Đây là nguyên tắc cơ bản trong việc định
không được bỏ sót sự kiện mang tính trọng hình cấu trúc vĩ mô của bách khoa toàn thư.
yếu, dọc không làm đứt mạch vấn đề nhằm
Quá trình viết nội dung các công trình
tạo dựng nên một trục chính xuyên suốt; địa chí được trình bày theo lối “viết dọc”,
xét từ tiêu chí về sự cân đối, hài hòa thì địa đó là trình bày một quá trình phát triển sự
chí về diện và điểm phải hợp lý, các trang vật, hiện tượng. Một nguyên tắc cơ bản của
viết cần đạt được đến độ làm nổi bật trọng việc trình bày theo trục dọc là phải thuật
điểm, phản ánh những nét đặc trưng cơ bản lại quá trình vận động, phát triển của sự
của sự vật hiện tượng, trình bày có chiều vật, hiện tượng từ quá khứ cho đến hiện tại
sâu. Đây cũng là một trong những nguyên - tức là nhìn nhận nó trong cái nhìn động
tắc cơ bản của quá trình thực hiện biên soạn và mở. Trình bày sự vật, hiện tượng từ lúc
công trình bách khoa toàn thư Việt Nam.
khởi đầu, quá trình biến đổi cho đến thời
Từ nguyên tắc cơ bản nhất của việc điểm ghi chép hay còn gọi là mốc thời gian
biên soạn các công trình địa chí và bách cuối cùng. Trên thực tế, các vấn đề thuộc
khoa toàn thư là “phân ngang”, yêu cầu đội nội dung địa chí sẽ trở thành những bộ
ngũ biên soạn phải có các thao tác khoa học phận, chuyên ngành cấu thành một công
nhằm phân loại theo trục ngang, thiết kế các trình hoàn chỉnh, các vấn đề khi được trình
chương mục theo hệ thống thống nhất, có bày theo trục dọc sẽ góp phần làm sáng tỏ
nghĩa là định hình các vấn đề của thể loại quá trình phát triển, biến đổi của các sự vật,
theo từng mục, các mục này được trình bày hiện tượng. Vấn đề này có giá trị tham khảo
một cách đồng đẳng với nhau, không phân cho việc xây dựng cấu trúc vi mô của mục
biệt cao thấp, hơn kém về mặt khoa học và từ trong công trình bách khoa toàn thư.
văn hóa. Khi bàn về giá trị của sách Dư địa
Các soạn giả trong quá trình biên soạn
chí, tác giả công trình Tổng tập Dư địa chí địa chí cũng luôn lưu ý đến việc sự vật,
Việt Nam có viết: “Sách Dư địa chí gồm 54 hiện tượng tự nhiên - xã hội đều có mối
mục, trình bày về vị trí địa lý, hình thế núi liên hệ, tác động lẫn nhau. Vì vậy, khi ghi
sông, lịch sử, thổ nhưỡng, đặc sản, một số chép phải đảm bảo phản ánh được bản
nghề thủ công truyền thống và tập quán của chất của chúng, nhìn nhận trong mối quan
cư dân các đạo. Một số mục có kèm theo hệ cái chung ở phương diện quốc gia và
Thông tin Khoa học xã hội, số 2.2020
58
cái riêng đối với mỗi địa phương. Khi biên mục, các vấn đề được trình bày theo kết
soạn địa chí, nhà biên soạn cũng cần đặt cấu tầng bậc rõ ràng và được hệ thống hóa
các sự vật, hiện tượng trong một quá trình một cách thống nhất, xuyên suốt từ đầu đến
vận động và phát triển, nhìn nhận nó trong cuối của bộ sách. Đây cũng là một trong
một chỉnh thể trọn vẹn. Do chức năng của các nguyên tắc nổi bật và là yêu cầu bắt
địa chí là ghi chép lại một cách trung thực buộc đối với cấu trúc của bất kỳ một bộ
các thông tin tri thức về một vùng đất, địa bách khoa toàn thư nào. Ngoài ra, các vấn
phương cho nên chủ yếu là phải mô tả, đề được trình bày trong các công trình dư
phân loại. Đây cũng là vấn đề quan trọng địa chí đều chặt chẽ, thấu đáo và có dung
đối với bách khoa toàn thư Việt Nam, lượng lớn về tri thức. Vì thế, khi tiếp nhận
bởi một nguyên tắc cơ bản khi trình bày những bộ sách này, bên cạnh việc nhận thức
công trình bách khoa thư là viết theo văn và lĩnh hội được những tri thức cơ bản về
phong giản dị, dễ đọc, dễ hiểu để mang tự nhiên, xã hội và con người trong lịch sử
đến những thông tin tri thức chân thực về dân tộc Việt Nam qua các triều đại, chúng
mỗi địa phương, hoặc lĩnh vực nào đó của ta còn học hỏi phương pháp làm việc khoa
quốc gia, dân tộc.
học, nhất quán của các tác giả.
Các công trình địa chí phản ánh trí tuệ,
Trong số các công trình địa chỉ ở Việt
tài năng của người biên soạn, và cũng thể Nam, có một số bộ sách mang tính chất của
hiện bao quát các tri thức đương thời. Với bách khoa thư tổng hợp như An Nam chí
những giá trị có được, các tác phẩm dư địa lược, Dư địa chí, Đại Nam nhất thống chí,
chí của Việt Nam đã góp phần để lại cho Lịch triều hiến chương loại chí, v.v... Một
văn hóa dân tộc một di sản thư tịch đồ sộ. số khác lại mang tính chất của bộ sách bách
Về chữ viết, các tác phẩm dư địa chí của khoa thư địa phương, số còn lại mang tính
nước ta trước năm 1945 được viết bằng chất của bách khoa thư ngành và chuyên
chữ Hán, chữ Nôm hoặc bằng tiếng Pháp; ngành. Đúng như nhận định của nhóm biên
chủ yếu sử dụng phương pháp khảo sát dịch trong lời giới thiệu về bộ sách Lịch
thực địa, chú giải, ghi chép tổng hợp,… triều hiến chương loại chí: “Trong kho
Về chất lượng tác phẩm, hầu hết các tác tàng thư tịch Việt Nam, nếu trước kia chưa
phẩm được viết ra một cách nghiêm túc, có bách khoa toàn thư, thì phải nhận rằng
cẩn trọng, đáng tin cậy về các thông tin Lịch triều hiến chương loại chí là bộ bách
tri thức, đảm bảo nhu cầu tra cứu và tìm khoa toàn thư đầu tiên của Việt Nam. Lịch
hiểu của cộng đồng. Về cách làm sách, các triều hiến chương loại chí là cả một kho tài
tác phẩm địa chí từ xưa đến nay luôn phải liệu cần thiết cho công tác nghiên cứu và
đảm bảo kết cấu chặt chẽ, hoàn chỉnh. Đa xây dựng các khoa học xã hội” (Phan Huy
số các tác phẩm đều có bài tựa nói rõ mục Chú, 1960: 8). Nhận định này đã nêu bật
đích soạn sách, phương pháp biên soạn, tầm vóc, giá trị và ý nghĩa của bộ sách Lịch
mục lục chi tiết, tên, tên hiệu, nơi viết, triều hiến chương loại chí trong khoa học
ngày tháng năm viết.
xã hội Việt Nam.
Các vấn đề, chủ đề được đề cập đến
Xuất phát từ việc khảo sát những công
trong các công trình dư địa chí đa phần là trình địa chí từ cổ trung đại đến nay ở Việt
khá lớn, có những vấn đề được trình bày ở Nam, có thể nhận thấy một số nội dung cơ
nhiều quyển, nhiều chương khác nhau. Các bản của các bộ địa chí (quốc chí, địa phương
Địa chí Việt Nam…
59
chí) bao gồm: vị trí địa lý, các vấn đề về địa trong quá trình xây dựng, biên soạn các
giới, lãnh thổ, địa chất, tài nguyên, động công trình bách khoa thư nói chung và
thực vật, địa lý hành chính; nhân chủng, tộc Bách khoa toàn thư Việt Nam nói riêng,
người, dân cư, hệ thống chính trị, pháp luật, các soạn giả trên cơ sở tìm hiểu, khảo cứu
quốc phòng, an ninh, ngoại giao, kinh tế, địa chí có thể có cái nhìn tham chiếu, vận
lịch sử, văn hóa, văn học nghệ thuật, ngôn dụng vào việc thực hiện biên soạn một
ngữ, tư tưởng, tôn giáo, tín ngưỡng, giáo cách hiệu quả theo những nguyên tắc của
dục, khoa học và công nghệ, y dược, giao bách khoa thư. Điều này có giá trị cả về
thông… Đó cũng chính là những vấn đề mà mặt lý luận và thực tiễn
bách khoa toàn thư quan tâm.
Lời kết
Tài liệu tham khảo
Địa chí là một loại sách ghi chép, tổng 1. Đào Duy Anh (2009), Hán Việt từ điển
kết những vốn tri thức về các phương diện
tự nhiên, xã hội và con người ở các vùng
giản yếu, Nxb. Văn hóa Thông tin,
Hà Nội.
miền, địa phương. Các loại hình địa chí 2. Nguyễn Văn Cẩn (2011), Địa chí văn
với bản chất, đặc trưng, nguyên tắc biên
soạn đặc thù đã mang lại giá trị tham khảo
đối với việc biên soạn bách khoa thư, đó là
hóa Việt Nam - Giáo trình dùng cho sinh
viên đại học và cao đẳng các ngành văn
hóa, Nxb. Lao động, Hà Nội.
việc cung cấp thông tin tri thức, quan điểm 3. Phan Huy Chú (1960), Lịch triều hiến
học thuật, tư tưởng chính trị, phương pháp
chương loại chí, Tập 1, Nxb. Sử học,
biên soạn... Bộ Bách khoa toàn thư Việt
Hà Nội.
Nam đang được triển khai hiện nay là công 4. Trần Nghĩa, Tổng luận về “Địa chí
cụ đắc dụng trong việc lưu giữ và phát huy
các giá trị tinh hoa tri thức của nước ta.
Công việc biên soạn bộ Bách khoa toàn
gov.vn/userfiles/file/dudiachiquangngai/
PHAN_MO_DAU/TONG_LUAN.htm
thư Việt Nam đảm bảo việc tổng hợp, xây 5. Nhiều tác giả (2012), Tổng tập Dư địa
dựng hệ thống tri thức theo các chuyên
ngành một cách khoa học, chặt chẽ, khách
chí Việt Nam, Tập 1 - Quốc chí, Nxb.
Thanh niên, Hà Nội.
quan. Các công trình địa chí góp phần 6. Nhiều tác giả (2012), Tổng tập Dư địa
không nhỏ vào việc cung cấp thông tin tri
thức cho các lĩnh vực này. Chính vì vậy,
chí Việt Nam, Tập 3 - Phương chí, Nxb.
Thanh niên, Hà Nội.
8 trang
21340
Free
Bạn đang xem tài liệu "Địa chí Việt Nam trong cái nhìn tham chiếu với bách khoa toàn thư", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- dia_chi_viet_nam_trong_cai_nhin_tham_chieu_voi_bach_khoa_toa.pdf
