Sắp xếp các truyện ngắn trong sách giáo khoa Ngữ văn 11 (Tập 1) đáp ứng yêu cầu dạy học đọc hiểu theo đặc trưng loại thể
VAN HIEN UNIVERSITY JOURNAL OF SCIENCE
VOLUME 6 NUMBER 4
SẮP XẾP CÁC TRUYỆN NGẮN TRONG SÁCH GIÁO KHOA NGỮ VĂN 11 (TẬP
1) ĐÁP ỨNG YÊU CẦU DẠY HỌC ĐỌC HIỂU THEO ĐẶC TRƯNG LOẠI THỂ
Nguyễn Phước Bảo Khôi
Trường Đại học Sư phạm Tp. Hồ Chí Minh
Nhận bài ngày: 6/6/2019; Ngày duyệt đăng: 27/08/2019
Tóm tắt
Dạy học đọc hiểu theo đặc trưng thể loại đặt ra nhiều yêu cầu phức tạp cho việc sắp xếp hệ thống
văn bản. Trên cơ sở khảo sát các truyện ngắn trong sách giáo khoa Ngữ văn 11 (Tập 1) hiện hành,
bài viết hướng đến việc phân tích, đánh giá khả năng đáp ứng yêu cầu dạy học theo đặc trưng thể
loại của các văn bản này, đồng thời đề xuất thứ tự sắp xếp văn bản phù hợp với yêu cầu trên.
Từ khóa: dạy học đọc hiểu, Ngữ văn, truyện ngắn.
Ordering short stories in the 11th grade literature textbook (Volume 1) to meet the
requirements of the genre-based approach to reading comprehension teaching
Abstract
Teaching reading comprehension using a genre-based approach has posed some sophisticated
requirements to text organization. Examining the short stories in the 11th grade literature textbook
(Volume 1), this paper analyzes and evaluates their ability in meeting the requirements of the genre-
based approach as well as proposes how to order these texts to fit those requirements.
Keywords: reading comprehension teaching, Literature, short story.
trưng thể loại thì việc rất quan trọng chính là
phải lựa chọn và sắp xếp các truyện ngắn thành
hệ thống VB tăng dần về độ khó, vừa tiêu biểu
cho thể loại, vừa phù hợp với trình độ của HS.
Đó cũng là mục đích nghiên cứu của chúng tôi
khi tiến hành làm việc với các VB truyện ngắn
trong SGK Ngữ văn 11 (Tập 1) hiện hành.
1. Dạy học đọc hiểu truyện ngắn theo đặc
trưng thể loại
Trong SGK Ngữ văn 11 (Tập 1), bài học Một
số thể loại văn học: Thơ, truyện đã nêu một số
yêu cầu về việc đọc hiểu tác phẩm truyện như
tìm hiểu bối cảnh xã hội, hoàn cảnh sáng tác,
phân tích cốt truyện, chú ý tới các tình tiết chính,
phân tích nhân vật, xác định giá trị tư tưởng
nghệ thuật của truyện. Trong đó, tài liệu này xác
định “truyện ngắn thường ít nhân vật, sự kiện,
nó hướng tới một vài mảnh nhỏ của cuộc sống,
có thể kể về cả cuộc đời hay một đoạn đời, một
“chốc lát” của nhân vật, nhưng trong phạm vi
hạn hẹp vẫn có thể đặt ra những vấn đề lớn lao,
Đặt vấn đề
Truyện ngắn là một thể loại quan trọng trong
chương trình (CT) Ngữ văn bậc trung học phổ
thông (THPT), được học xuyên suốt hai lớp 11
và 12 với số lượng văn bản (VB) khá đáng kể.
Do vậy, việc dạy đọc truyện ngắn nói chung và
dạy học đọc hiểu (DHĐH) truyện ngắn gắn với
định hướng đặc trưng thể loại nói riêng là vấn
đề rất đáng lưu tâm. Tuy vậy, việc hệ thống văn
bản văn học (VBVH) trong sách giáo khoa
(SGK) Ngữ văn bậc THPT hiện hành được lựa
chọn và sắp xếp vừa dựa vào tiến trình văn học
vừa căn cứ theo thể loại chưa thể đáp ứng tốt
yêu cầu nâng cao hiệu quả DHĐH. Giúp HS
nhận biết đặc trưng loại thể để hỗ trợ đắc lực
hoạt động tiếp nhận VB, hình thành cho HS kỹ
năng đọc các VB cùng loại có độ phức tạp cao
một cách độc lập, thành thạo là điều rất cần thiết,
nhất là trong CT Ngữ văn theo định hướng phát
triển năng lực (NL). Những điều trên cho thấy
để đáp ứng vấn đề DHĐH truyện ngắn theo đặc
88
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN HIẾN
TẬP 6 SỐ 4
thể hiện những tư tưởng nhân sinh sâu sắc” (Bộ
Giáo dục và Đào tạo, 2017: 135-136).
có khả năng nâng tác phẩm lên cấp độ tượng
trưng, khái quát, tạo sức ám ảnh. Trong nhiều
truyện ngắn hay có những chi tiết phát sáng,
nghĩa là nhờ vào nó mà tư tưởng chủ để được
khắc sâu” (Đinh Trí Dũngvà cộng sự, 2018: 55).
Như vậy, khi DHĐH truyện ngắn theo đặc
trưng thể loại, ngoài việc lưu ý HS một số yếu
tố cơ bản như cốt truyện, điểm nhìn trần thuật,
nhân vật, chúng ta không thể không ghi nhận ở
tác giả một nỗ lực xây dựng truyện ngắn với kết
cấu linh hoạt, đa dạng, với những chi tiết ấn
tượng và tình huống độc đáo nhằm tác động sâu
sắc hiệu quả nhất đến người đọc.
Đặc điểm về dung lượng của truyện ngắn
khiến tác giả phải đặt ra yêu cầu về tính dồn nén,
cô đúc trong cách tường thuật và thể hiện, “phải
biết chú ý vào cái cơ bản, vứt bỏ những gì xa
xôi, miên man, rườm rà có thể làm tổn hại đến
sự súc tích của văn bản, làm tan loãng ấn tượng
tập trung về chủ đề” (Huỳnh Như Phương,
2017: 95). Từ đó, đôi khi cốt truyện không quan
trọng bằng việc nhà văn tổ chức cốt truyện, sắp
xếp các tình tiết làm sao để điều chính yếu được
nổi bật lên, gây được ấn tượng mạnh mẽ.
Cũng do đặc thù về dung lượng, Huỳnh Như
Phương (2017: 94) nhận thấy truyện ngắn
thường chỉ “tập trung khai thác một thời điểm
chói sáng, một tình huống gây ấn tưọng mạnh
và có ý nghĩa nhất trong cuộc đời nhân vật”.
Chung quan điểm với Huỳnh Như Phương
(2017), Đinh Trí Dũng và cộng sự (2018) cho
rằng: “Truyện ngắn tập trung xoáy sâu vào
những thời điểm có ý nghĩa để người đọc nhận
ra các giá trị của cuộc sống, nhìn thấy diện mạo
của cái toàn thể thông qua những “lát cắt" bộ
phận mang tính điển hình”. Từ đó, ta có thể xác
định: với truyện ngắn thì “tình huống là nhân tố
quan trọng tổ chức kết cấu, tức nó bao trùm và
chi phối các thành tố khác như nhân vật, cảnh
vật, bố cục, lời trần thuật” và “hiểu được đặc
sắc của tình huống, có thể coi như đã nắm được
chiếc chìa khóa mầu nhiệm để mở vào thế giới
bí ẩn, hấp dẫn của truyện ngắn”.
Bên cạnh đó, chúng ta cũng cần phải đề cập
đến vai trò của chi tiết trong truyện ngắn. Khi
đưa chi tiết vào tác phẩm tự sự có dung lượng
ngắn, bao giờ nhà văn cũng phải có sự lựa chọn
thật tinh tế. Số lượng chi tiết nhiều hay ít không
quan trọng. Điều đáng lưu tâm là mỗi chi tiết dù
lớn hay nhỏ đều có ý nghĩa đóng góp một vai trò
nào đó trong việc thể hiện dụng ý nghệ thuật của
tác giả. Thậm chí, Đinh Trí Dũng và cộng sự đã
khẳng định: “Truyện ngắn có thể không có một
cốt truyện rõ ràng nhưng không thể không có
chi tiết. Chính chi tiết mà không khí, cảnh trí,
tình huống, tính cách, hành động, tâm tư nhân
vật được bộc lộ đầy đủ. Những chi tiết hay còn
2. Vấn đề sắp xếp văn bản phục vụ cho
việc DHĐH truyện ngắn theo đặc trưng thể
loại
Ở phần phát biểu về quan điểm sư phạm, tài
liệu CT giáo dục phổ thông môn Ngữ văn hiện
hành nêu rõ có hai hướng tích hợp chủ yếu trong
CT môn học đó là tích hợp theo chiều ngang và
tích hợp theo chiều dọc. Theo người biên soạn,
tích hợp theo chiều dọc có nghĩa là “thiết kế
những đơn vị kiến thức, kỹ năng học sau bao
hàm những kiến thức, kỹ năng đã học trước
nhưng ở mức cao hơn và sâu hơn theo nguyên
tắc đồng tâm và phát triển” (Bộ Giáo dục và
Đào tạo, 2006: 8). Chúng tôi nhận thấy quan
điểm này tương đồng với khuyến nghị về việc
cấu trúc hệ thống VB trong SGK Ngữ văn mới.
Nguyễn Thành Thi cho rằng các VBVH “phải
được tuyển chọn, tập hợp thành hệ thống có tính
tiêu biểu về loại, phù hợp về độ khó và được sắp
xếp tăng dần về độ phức tạp, tương ứng với yêu
cầu cao dần về kiến thức, kỹ năng cần đạt”
(Nguyễn Thành Thi, 2014: 141).
Phụ lục A của Common Core State
Standards (CCSS) đã đưa ra một nội dung rất
quan trọng đó là độ khó (mức độ phức tạp) của
VB sử dụng trong việc chọn lựa tài liệu đọc hiểu
phù hợp cho từng cấp học, đơn vị lớp (NGA &
CCSSO, 2010: 4-5). Dựa trên các yếu tố về Chất
lượng và Số lượng được xác định trong vấn đề
này, các nhà giáo dục Hoa Kỳ đã phân định độ
khó VB theo hai loại VB được sử dụng trong CT
môn Ngữ văn: văn bản thông tin (VBTT) và văn
bản văn học (VBVH). Với VBVH, độ khó VB
89
VAN HIEN UNIVERSITY JOURNAL OF SCIENCE
VOLUME 6 NUMBER 4
được thể hiện qua ý nghĩa/ tầng nghĩa của VB,
đặc điểm VB, việc sử dụng ngôn ngữ của VB và
những yêu cầu về kiến thức đối với HS khi đọc
VB. Trong mỗi yếu tố được khảo sát đều có
phân ra bốn cấp độ (cao, tương đối cao, tương
đối thấp, thấp) để thuận tiện cho việc xác định
độ khó. Theo đó, độ khó của VBVH được thể
hiện theo Bảng 1 sau:
Bảng 1. Chi tiết hóa các yếu tố cấu thành độ khó của VBVH
Yếu
tố
Mức độ
Tương đối thấp
Thấp
Tương đối cao
Cao
Dung lượng ngắn, khổ in Dung lượng vừa, khổ in Dung lượng vừa, khổ Dung lượng vừa, khổ in
lớn, nhiều hình ảnh minh lớn, ít hình ảnh minh họa, in vừa hoặc nhỏ, ít nhỏ, chữ in kiểu trang trí
họa, các chương/ đề mục các chương/ đề mục được hoặc không có hình mĩ thuật, không có hình
Định
dạng,
thiết
kế
được đặt tên.
đặt tên.
ảnh minh họa, các ảnh minh họa, các chương/
chương/ đề mục được đề mục có thể hoặc không
đánh số thứ tự.
được đánh số thứ tự.
•
•
•
•
Nhân vật và bối cảnh • Nhân vật và bối cảnh • Nhân vật và bối • Nhân vật phức tạp và
Đặc
điểm
đơn giản.
khá đơn giản.
cảnh khá phức tạp.
bối cảnh thay đổi linh
hoạt.
Kết cấu theo trình tự • Kết cấu theo diễn • Kết cấu theo diễn
thời gian tuyến tính.
Điểm nhìn trần thuật
cố định.
Nội dung đơn nghĩa, • Điểm nhìn trần thuật
dễ tìm hiểu.
biến tâm lý gắn với
trình tự thời gian
tuyến tính.
biến tâm lý, có sự • Kết cấu linh hoạt tùy
xuất hiện của kết
cấu hồi cố (đảo
trình tự thời gian).
Điểm nhìn trần
thuộc vào những tình
tiết chính.
Điểm nhìn trần thuật
luôn thay đổi.
•
thường cố định.
•
•
•
Nội dung chủ yếu
được thể hiện rõ ràng,
dễ tìm hiểu.
thuật đôi khi có sự • Nội dung hàm ẩn, khó
thay đổi.
tìm hiểu.
Nội dung hàm ẩn
nhưng vẫn dễ tìm
hiểu.
Ngôn ngữ hiện đại, được Ngôn ngữ đa phần hiện Thường sử dụng lối sử dụng lối diễn đạt hình
sử dụng đơn nghĩa, diễn đại, chủ yếu được sử diễn đạt hình tượng, tượng, bóng bẩy, nhiều ẩn
đạt dễ hiểu, ít hoặc không dụng đơn nghĩa, diễn đạt bóng bẩy, ẩn ý. Có sự ý. Ngôn ngữ nhìn chung xa
sử dụng cách diễn đạt tương đối dễ hiểu, đôi xuất hiện của một ít từ lạ, cổ xưa, đôi lúc gây cản
Ngôn
ngữ
hình tượng, bóng bẩy.
chỗ sử dụng cách diễn đạt cổ.
hình tượng, bóng bẩy.
trở cho việc nắm bắt ý
nghĩa của VB.
•
•
Cốt truyện đơn tuyến • Cốt truyện đơn tuyến • Cốt truyện đa • Cốt truyện đa tuyến
Ý
nghĩa
Chỉ có một chủ đề • Thể hiện một chủ đề
tuyến
•
Đan cài nhiều chủ đề
phức tạp, những thông
điệp được chuyển tải
rất tinh tế, ý nghĩa của
VB còn mơ hồ, khó
phát hiện.
xuyên suốt trong VB;
thông điệp được
chuyển tải, ý nghĩa
của VB có thể nắm
bắt dễ dàng, thậm chí
sớm được phát hiện.
khá phức tạp nhưng • Đan cài nhiều chủ
thông điệp được
chuyển tải, ý nghĩa
của VB có thể nắm
bắt dễ dàng, thậm chí
sớm được phát hiện.
đề, những thông
điệp được chuyển
tải, ý nghĩa của VB
chỉ có thể nắm bắt
sau khi đọc hết
VB.
•
•
Nội dung VB rất quen • Kinh nghiệm đời • Kinh nghiệm đời • Kinh nghiệm đời sống:
Yêu
cầu
kiến
thức
thuộc
với
kinh
sống: kinh nghiệm
thể hiện gần gũi với
nhiều người đọc
sống: kinh nghiệm
thể hiện không gần
gũi với phần lớn
người đọc
kinh nghiệm thể hiện
hoàn toàn khác lạ với
phần lớn/toàn bộ người
đọc
nghiệm sống của
người đọc.
Việc tìm hiểu nội • Việc tìm hiểu nội
dung, ý nghĩa VB chỉ
yêu cầu những kiến
dung, ý nghĩa VB yêu • Cần có một trình • Kiến thức về văn học,
cầu những kiến thức độ nhất định về văn hóa phải sâu rộng
90
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN HIẾN
TẬP 6 SỐ 4
thức đơn giản về văn
học, văn hóa.
Không liên quan đến • Đôi chỗ có liên quan
các VB khác hoặc các
yếu tố văn hóa khác.
phổ thông về văn học,
văn hóa.
văn học, văn hóa
để tìm hiểu được
nội dung, ý nghĩa
VB.
mới có thể tìm hiểu
được nội dung, ý nghĩa
VB.
Nhiều chỗ có liên quan
đến VB khác và các
yếu tố văn hóa khác.
•
đến VB khác hoặc các
yếu tố văn hóa khác. • Đôi chỗ có liên
quan đến VB khác
•
và các yếu tố văn
hóa khác.
Tài liệu sách giáo viên Ngữ văn 10 (Tập 1)
cho biết “các văn bản văn học được sắp xếp theo
thể loại và các thời kì văn học lớn” và “cách sắp
xếp nói trên một mặt theo truyền thống (dựa vào
tiến trình văn học) mặt khác có điểm mới theo thể
loại” (Bộ Giáo dục và Đào tạo, 2010: 8). Đây
chính là định hướng rất quan trọng trong việc lựa
chọn và sắp xếp các văn bản văn học (VBVH)
trong CT môn Ngữ văn hiện hành.
Hơn thế, trục thể loại cũng là tiêu chí quan
trọng hàng đầu, đóng vai trò quyết định trong
việc sắp xếp hệ thống VBVH của CT và SGK
Ngữ văn mới. Và việc sắp xếp này đã làm “nổi
bật vai trò của thể loại, đồng thời phù hợp với
việc dạy và học văn theo đặc trưng thể loại” (Bộ
Giáo dục và Đào tạo, 2010: 9). Không phải vô
tình mà Phan Trọng Luận khi nêu ra các năng
lực (NL) đặc thù mà môn Ngữ văn cần rèn luyện
và nâng cao cho học sinh (HS) đã đặc biệt nhấn
mạnh đến NL nhận biết loại thể để định hướng
hoạt động tiếp nhận VBVH (Phan Trọng Luận,
2011: 177-178). Vận dụng quan điểm đã được
nêu trên và chọn lọc, phát triển một số nội dung
từ Bảng 1, trong việc DHĐH truyện ngắn, chúng
tôi tạm hình dung độ khó của truyện ngắn có ba
mức, tăng dần từ (1) đến (3), tương ứng với các
yếu tố đặc trưng cho thể loại theo mô tả ở Bảng
2 sau:
Bảng 2. Phân giải độ khó của thể loại truyện ngắn
Yếu tố
đặc
Mức độ
(1)
(2)
(3)
trưng
Ít tình tiết quan trọng.
Nhiều tình tiết quan trọng.
Nhiều tình tiết quan trọng,
giàu kịch tính.
Cốt
truyện
Sử dụng một kiểu kết cấu dạng Sử dụng một kiểu kết cấu dạng phức Sử dụng kết hợp hai loại kết
Kết cấu
đơn giản (kết cấu tuyến tính hoặc tạp (như kết cấu tâm lý, kết cấu vòng cấu khác nhau trở lên.
kết cấu đảo trình tự thời gian).
tròn, kết cấu truyện lồng trong
truyện…).
Khách quan
Có sự đan xen giữa chủ quan và Phối hợp linh hoạt khách
khách quan nhưng chủ yếu vẫn là quan và chủ quan.
chủ quan.
Điểm
nhìn trần
thuật
Sự phát triển của cốt truyện xoay Cốt truyện phát triển trên cơ sở kết Cốt truyện phát triển có sự
Tình
quanh một tình huống.
hợp của hai tình huống.
kết hợp của nhiều hơn hai
tình huống.
huống
Tính cách nhân vật chủ yếu được Tính cách nhân vật được thể hiện Tính cách nhân vật được
thể hiện thông qua hành động, lời thông qua hành động, lời nói, tâm thể hiện thông qua hành
Nhân vật
Chi tiết
nói.
lý.
động đặc biệt, lời nói đa
nghĩa, tâm lý phức tạp.
Các chi tiết rời rạc, không tổ chức Các chi tiết tổ chức thành cụm có sự Các chi tiết tổ chức thành
thành cụm, chỉ tác động đến đến kết nối về ý nghĩa, tác động đến một cụm có sự kết nối về ý
một phương diện về nội dung phương diện về nội dung hoặc nghệ nghĩa, chi phối cả nội dung
hoặc nghệ thuật của tác phẩm.
thuật của tác phẩm.
lẫn nghệ thuật của tác phẩm.
91
VAN HIEN UNIVERSITY JOURNAL OF SCIENCE
VOLUME 6 NUMBER 4
Thực tế CT và SGK Ngữ văn hiện hành không
cho phép giáo viên (GV) tự lựa chọn VB để
DHĐH. Việc cần và có thể thực hiện đó là trên
nền tảng CT và SGK Ngữ văn hiện hành, GV nên
định hướng lại để có thể khắc phục được một số
chủ động sắp xếp lại các bài học trong CT và
SGK hiện hành nếu trình tự các bài học ấy chưa
đáp ứng được mục tiêu DHĐH truyện ngắn theo
đặc trưng thể loại cho HS.
3. Khảo sát các VB truyện ngắn trong
SGK Ngữ văn 11 (Tập 1)
SGK Ngữ văn 11 (Tập 1) có tất cả 5 VB
truyện ngắn, trong đó được học chính thức là 3
VB gồm Hai đứa trẻ (Thạch Lam), Chữ người
tử tù (Nguyễn Tuân) và Chí Phèo (Nam Cao).
Đây cũng chính là ngữ liệu để chúng tôi tiến
hành nghiên cứu vấn đề.
Dựa vào các vấn đề cần quan tâm khi DHĐH
truyện ngắn theo đặc trưng thể loại đã nêu (cốt
truyện, điểm nhìn trần thuật, nhân vật, kết cấu,
chi tiết, tình huống), chúng tôi phân giải 3 VB
trên theo từng yếu tố đặc trưng, nội dung mô tả
cụ thể như Bảng 3 sau:
bất cập của hệ thống VB sử dụng DHĐH. Bên
cạnh việc lưu ý dạy đúng tiến độ, dạy cho đủ bài,
GV cần phải chú trọng dạy cho HS cách học,
cách tư duy thông qua việc giải quyết các vấn đề,
thực hiện các nhiệm vụ học tập. Do đó, việc sắp
xếp các đơn vị nội dung dạy học theo một trật tự
phù hợp với mức độ và quá trình nhận thức của
HS cần được quan tâm đúng mức. Muốn vậy,
mỗi bài học/ VB phải được xếp đặt một cách có
mục đích và phải tạo thành một mối liên kết chặt
chẽ với nhau. Vẫn là những VB ấy nhưng chỉ cần
sắp xếp khác đi là lập tức khả năng tiếp thu của
người học sẽ khác. Như vậy, GV hoàn toàn có thể
Bảng 3. Phân giải theo đặc trưng thể loại các truyện ngắn trong SGK Ngữ văn 11 (tập 1)
Yếu tố
VB
đặc
trưng
Cốt
Hai đứa trẻ
Cốt truyện đơn giản
Chữ người tử tù
Chí Phèo
Cốt truyện kịch tính Cốt truyện kịch tính.
truyện
Kết cấu tâm lý – tuyến tính
Kết cấu tuyến tính
•
•
Kết cấu đảo trình tự thời gian
Kết cấu vòng tròn
Kết cấu
Chủ yếu là khách quan, có sự Khách quan (trần Đan xen chủ quan và khách quan (trần thuật
đan xen với điểm nhìn chủ quan thuật bằng lời gián phối hợp lời gián tiếp, lời nửa trực tiếp, lời
Điểm
nhìn
trần
(chủ yếu trần thuật bằng lời gián tiếp)
tiếp, đôi chỗ trần thuật bằng lời
nửa trực tiếp).
trực tiếp)
thuật
•
•
Tình huống tâm trạng
Tình huống nhận thức
Tình huống hành • Tình huống tâm trạng
động Tình huống nhận thức
Tình
huống
Nhân vật
•
Tính cách được miêu tả chủ yếu Tính cách được Tính cách được miêu tả thông qua hành động
thông qua tâm lý.
miêu tả chủ yếu lẫn tâm lý. Đặc biệt diễn biến tâm trạng, trạng
thông qua hành thái tâm lý phức tạp của nhân vật được khám
động, ngôn ngữ.
phá, miêu tả, phân tích tinh tế qua những
đoạn đối thoại, độc thoại nội tâm.
•
•
Cụm chi tiết về âm thanh
Cụm chi tiết về ánh sáng và • Buồng giam
bóng tối
•
Cái gông
•
•
•
Tiếng chửi
Cái lò gạch cũ
Cụm chi tiết về âm thanh cuộc sống mà
Chi tiết
•
Bức châm
•
Cụm chi tiết về đoàn tàu
Chí Phèo nghe khi thức dậy sau cơn say
đêm
dài.
•
Bát cháo hành
Dựa vào xuất xứ (trích trong các tập truyện
trải dài theo thời gian từ 1938 đến 1941) cũng
như xu hướng phân hóa trong bộ phận văn học
công khai giai đoạn 1930 – 1945 (VB Hai đứa
92
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN HIẾN
TẬP 6 SỐ 4
trẻ và Chữ người tử tù thuộc văn học lãng mạn
còn VB Chí Phèo thuộc văn học hiện thực phê
phán), trình tự xuất hiện của 3 VB trên có thể là
một ví dụ cho quan điểm sắp xếp VB dựa trên
tiến trình văn học.
Căn cứ vào đặc trưng thể loại, các VB này là
những minh họa mẫu mực – biểu hiện đầy đủ
những đặc trưng cơ bản, mang tính tiêu biểu –
cho thể loại truyện ngắn. Nói cách khác, 3 VB
trên có đầy đủ những dữ kiện cần thiết phù hợp
với mục tiêu dạy học, đặc biệt là việc rèn luyện,
nâng cao kỹ năng đọc truyện ngắn theo đặc
trưng loại thể cho HS.
28). Ở đây chúng tôi đặc biệt chú ý đến vấn đề
“tăng cường qua kinh nghiệm”. Điều này có
nghĩa NL được phát triển dần dần và trên cơ bản
muốn hình thành NL thì hoạt động phải được lặp
đi lặp lại cho thành thạo. Do vậy, để hình thành
NL đọc truyện ngắn cho HS, GV cần quan tâm
đến kinh nghiệm của các em cũng như chú ý đến
đường phát triển dần dần của NL ấy, cần hướng
đến việc giúp các em nắm bắt được yếu tố đặc
trưng cho thể loại từ đơn giản đến phức tạp. Điều
này càng khẳng định việc sắp xếp lại các VB
phục vụ cho việc DHĐH truyện ngắn theo đặc
trưng thể loại là rất cần thiết.
Nhưng nếu dựa vào những nội dung đã được
phân giải trong Bảng 1, có thể thấy các VB trên
chưa được sắp xếp thành hệ thống tăng dần về độ
khó, từ đó chưa đáp ứng được mục tiêu DHĐH
truyện ngắn theo đặc trưng thể loại cho HS.
Erpenbeck (1998) cho rằng NL lấy tri thức
làm cơ sở, được qui định bằng các giá trị (chuẩn),
hiện thực hóa qua ý chí (sự sẵn sàng/ thái độ tích
cực khi thực hiện hoạt động), tăng cường qua
kinh nghiệm (lặp đi lặp lại hoạt động cho thành
thạo) và được sử dụng như khả năng (gắn với các
kĩ năng cụ thể) (Bộ Giáo dục và Đào tạo, 2018:
4. Đề xuất việc sắp xếp các truyện ngắn
trong SGK Ngữ văn 11 (Tập 1) đáp ứng yêu
cầu DHĐH theo đặc trưng thể loại
Dựa vào Bảng 2, để đảm bảo đường phát
triển NL đọc truyện ngắn được liền mạch, chúng
tôi cho rằng nên có sự hoán đổi thứ tự giữa hai
VB Chữ người tử tù và Hai đứa trẻ. Việc sắp
xếp này cơ bản sẽ tạo nên một hệ thống VB tăng
dần về độ khó. Áp dụng kết quả phân giải ở
Bảng 1, cũng với độ khó tăng dần từ (1) đến (3)
tương ứng với các yếu tố đặc trưng cho thể loại,
chúng tôi có mô tả theo Bảng 4 sau:
Bảng 4. Mô tả độ khó theo mức độ của các truyện ngắn trong SGK Ngữ văn 11 (Tập 1)
Yếu tố đặc trưng
VB
Hai đứa trẻ
Chữ người tử tù
Chí Phèo
(3)
Cốt truyện
Kết cấu
Điểm nhìn trần thuật
Tình huống
Nhân vật
(2)
(1)
(1)
(1)
(1)
(1)
(1)
(2)
(2)
(2)
(2)
(2)
(3)
(3)
(2)
(3)
Chi tiết
(3)
Ngoài yếu tố cốt truyện, VB Chữ người tử tù
(Nguyễn Tuân) có 5/6 yếu tố đặc trưng ở mức
độ (1), thỏa điều kiện trở thành tác phẩm đầu
tiên để DHĐH truyện ngắn. Hơn thế, nếu kéo
dài đường phát triển NL này đến tác phẩm
truyện ngắn gần nhất HS đã được học ở lớp 10
là Chuyện chức phán sự đền Tản Viên (bên cạnh
yếu tố kỳ ảo đặc trưng, truyện ngắn này có cốt
truyện kịch tính, kết cấu tuyến tính, tính cách
nhân vật được được miêu tả tập trung vào hành
động và ngôn ngữ), có thể thấy Chữ người tử tù
có lợi thế kết nối với tác phẩm này hơn Hai đứa
trẻ (căn cứ vào kinh nghiệm tiếp nhận truyện
ngắn theo đặc trưng thể loại của HS).
Hơn thế, thứ tự mới của các truyện ngắn
được dạy học trong SGK Ngữ văn lớp 11 (Tập
1) theo đề xuất trên sẽ giúp mở rộng dần nội
dung nhân đạo trong sự kết nối với hai truyện
ngắn đầu tiên trong SGK Ngữ văn 12 (Tập 2),
cụ thể như Hình 1 sau:
93
VAN HIEN UNIVERSITY JOURNAL OF SCIENCE
VOLUME 6 NUMBER 4
Tố cáo, lên án
Tố cáo, lên án
Trân trọng ca ngợi
Đồng cảm chia sẻ
Đau đớn xót xa
Trân trọng ca ngợi
Đồng cảm chia sẻ
Đau đớn xót xa
Trân trọng ca ngợi
Đồng cảm chia sẻ
Mở ra lối thoát
Đau đớn xót xa
Trân trọng ca ngợi
Đồng cảm chia sẻ
Chữ người tử tù
Hai đứa trẻ
Chí Phèo
Vợ chồng A Phủ
Vợ nhặt
Hình 1. Mô tả nội dung nhân đạo trong các truyện ngắn hiện đại Việt Nam trong SGK Ngữ văn 11
(Tập 1) và Ngữ văn 12 (Tập 2)
Từ trường hợp các VB truyện ngắn trong
SGK Ngữ văn 11 (Tập 1) cho thấy vấn đề sắp
xếp VB thuận lợi cho việc DHĐH còn rất nhiều
hạn chế. Việc hệ thống VBVH trong SGK Ngữ
văn bậc trung học phổ thông hiện hành được lựa
chọn và sắp xếp vừa dựa vào tiến trình văn học
vừa căn cứ theo thể loại chưa thể đáp ứng tốt
yêu cầu nâng cao hiệu quả DHĐH. Một trong
những nguyên nhân dẫn đến hệ quả này là do
tính định hướng của CT hiện hành: bản chất vẫn
là CT được định hướng về nội dung – coi trọng
tính hệ thống của tri thức với những quy định
chặt chẽ về chuẩn kiến thức, kỹ năng, tạo nên rất
nhiều lực cản cho việc đổi mới phương pháp dạy
học. Giúp HS nhận biết đặc trưng loại thể để hỗ
trợ đắc lực hoạt động tiếp nhận VB, hình thành
cho HS kĩ năng đọc các VB cùng loại có độ phức
tạp cao một cách độc lập, thành thạo là điều rất
cần thiết, nhất là trong CT Ngữ văn theo định
hướng phát triển NL. Do đó, việc lựa chọn và
sắp xếp hệ thống VB phục vụ DHĐH rất quan
trọng, đặc biệt khi quá trình đổi mới CT và SGK
Ngữ văn đang đến gần thì vấn đề này càng phải
được đặt ra cấp bách hơn.
Tài liệu tham khảo
Bộ Giáo dục và Đào tạo. (2006). Chương trình giáo
dục phổ thông môn Ngữ văn. Hà Nội, Nxb
Giáo dục.
Bộ Giáo dục và Đào tạo. (2010). Sách giáo viên Ngữ văn
10 (Tập 1). Hà Nội, Nxb Giáo dục Việt Nam.
BộGiáodụcvàĐào tạo. (2017). Sáchgiáo khoa Ngữvăn
11 (Tập 1). Hà Nội, Nxb Giáo dục Việt Nam.
Bộ Giáo dục và Đào tạo. (2018). Sách giáo khoa theo
định hướng phát triển năng lực (Tài liệu hội
thảo). Hà Nội, Nxb Giáo dục Việt Nam.
Đinh Trí Dũng, Bùi ViệtThắng. (2018). Giáo trình truyện
ngắn Việt Nam hiện đại. Nxb Đại học Vinh.
Phan Trọng Luận. (2011). Văn chương – Bạn đọc
sáng tạo. Hà Nội, Nxb Đại học Sư phạm.
NGA & CCSSO (2010). Common Core State Standards
(Appendix A). National Governors Association,
A., 20/10/2017.
Huỳnh Như Phương. (2017). Tác phẩm và thể loại
văn học. Nxb Đại học Quốc gia Tp.HCM.
Nguyễn Thành Thi (2014). Năng lực giao tiếp như là
kết quả phát triển tổng hợp kiến thức và các
kĩ năng đọc, viết, nói, nghe trong dạy học Ngữ
văn. Tạp chí Khoa học Đại học Sư phạm
Tp.HCM, 56, 134-143
94
7 trang
22660
Free
Bạn đang xem tài liệu "Sắp xếp các truyện ngắn trong sách giáo khoa Ngữ văn 11 (Tập 1) đáp ứng yêu cầu dạy học đọc hiểu theo đặc trưng loại thể", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- sap_xep_cac_truyen_ngan_trong_sach_giao_khoa_ngu_van_11_tap.pdf
