Giáo trình Cơ sở thiết kế máy và chi tiết máy - Vũ Ngọc Bi
Vò ngäc Pi - trÇn thä
nguyÔn thÞ quèc dung - nguyÔn thÞ hång cÈm
C¬ së thiÕt kÕ M¸y vµ chi tiÕt m¸y
Tr−êng ®¹i häc kü thuËt c«ng nghiÖp th¸i nguyªn
- 2001-
Lêi nãi ®Çu
§Ó ®¸p øng yªu cÇu vÒ gi¶ng d¹y vµ ®µo t¹o t¹i Tr−êng §¹i häc Kü thuËt C«ng
nghiÖp Th¸i nguyªn, Bé m«n Nguyªn lý chi tiÕt m¸y Khoa C¬ khÝ tiÕn hµnh biªn so¹n tËp
gi¸o tr×nh “C¬ së thiÕt kÕ m¸y vµ chi tiÕt m¸y”. §©y chÝnh lµ tªn gäi míi, øng víi nh÷ng
thay ®æi vÒ néi dung vµ yªu cÇu cña nã so víi gi¸o tr×nh “Chi tiÕt m¸y” quen thuéc tr−íc
®©y.
TËp s¸ch ®−îc biªn so¹n theo kÕ ho¹ch gi¶ng d¹y 120 tiÕt, hai häc phÇn (trong ®ã cã
96 tiÕt lý thuyÕt ,11 tiÕt h−íng dÉn bµi tËp, 13 tiÕt thÝ nghiÖm vµ thùc hµnh), nh»m phèi hîp
víi ®å ¸n m«n häc tiÕn hµnh ®ång thêi víi bµi gi¶ng lý thuyÕt cña häc phÇn II vµ chia thµnh
5 néi dung chÝnh nh− sau:
PhÇn I: Nh÷ng vÊn ®Ò c¬ b¶n vÒ thiÕt kÕ m¸y vµ chi tiÕt m¸y, do TS. TrÇn Thä biªn so¹n.
PhÇn II: TruyÒn ®éng c¬ khÝ, gåm:
- Nh÷ng vÊn ®Ò chung vÒ truyÒn ®éng c¬ khÝ ;
- TruyÒn ®éng b¸nh ma s¸t, do Ths. NguyÔn thÞ Hång CÈm biªn so¹n.
- TruyÒn ®éng ®ai, do Ths. NguyÔn thÞ Hång CÈm biªn so¹n.
- TruyÒn ®éng b¸nh r¨ng, do Ths. NguyÔn thÞ Quèc Dung biªn so¹n.
- TruyÒn ®éng trôc vÝt - b¸nh vÝt, do Ths. NguyÔn thÞ Quèc Dung biªn so¹n.
- TruyÒn ®éng xÝch, do Ths. NguyÔn thÞ Hång CÈm biªn so¹n.
- HÖ thèng truyÒn dÉn c¬ khÝ, do TS. TrÇn Thä biªn so¹n.
PhÇn III: C¸c tiÕt m¸y ®ì nèi, gåm:
- Trôc, do Ths. Vò Ngäc Pi biªn so¹n.
- æ l¨n, do Ths. Vò Ngäc Pi biªn so¹n.
- æ tr−ît, do Ths. Vò Ngäc Pi biªn so¹n.
- Khíp nèi, do TS. TrÇn Thä biªn so¹n.
PhÇn IV: C¬ së thiÕt kÕ tù ®éng, do Ths. Vò Ngäc Pi biªn so¹n.
PhÇn V: C¸c tiÕt m¸y ghÐp, gåm:
- Mèi ghÐp then vµ then hoa, do Ths. Vò Ngäc Pi biªn so¹n.
- Mèi ghÐp ®inh t¸n, do Ths. Vò Ngäc Pi biªn so¹n.
- Mèi ghÐp ren, do Ths. Vò Ngäc Pi biªn so¹n.
- Mèi ghÐp hµn, do Ths. Vò Ngäc Pi biªn so¹n.
- Mèi ghÐp cã ®é d«i, do TS TrÇn Thä biªn so¹n.
TËp s¸ch nµy chØ bao gåm c¸c bµi gi¶ng lý thuyÕt cña hai häc phÇn nãi trªn. C¸c néi
dung liªn quan ®Õn bµi tËp, thÝ nghiÖm, thùc hµnh vµ ®å ¸n m«n häc ®−îc biªn so¹n riªng.
Ch¾c r»ng qu¸ tr×nh biªn so¹n kh«ng tr¸nh khái sai sãt vÒ néi dung còng nh− h×nh
thøc. Chóng t«i rÊt mong nhËn ®−îc c¸c ý kiÕn phª b×nh ®ãng gãp quý b¸u cña b¹n ®äc,
xin ch©n thµnh c¶m ¬n.
C¸c t¸c gi¶.
1
PhÇn I
Nh÷ng vÊn ®Ò c¬ b¶n vÒ thiÕt kÕ m¸y
vµ chi tiÕt m¸y
Bµi 1: Bµi më ®Çu
§1- Kh¸i niÖm vµ ®Þnh nghÜa chi tiÕt m¸y
Chi tiÕt m¸y (hay tiÕt m¸y, viÕt t¾t lµ CTM) lµ phÇn tö cÊu t¹o hoµn chØnh cña m¸y;
nã ®−îc chÕ t¹o ra kh«ng kÌm theo mét nguyªn c«ng l¾p r¸p nµo. C¸c chi tiÕt m¸y th−êng
®−îc l¾p ghÐp cè ®Þnh víi nhau thµnh nhãm chi tiÕt m¸y. §Ó thuËn tiÖn l¾p ghÐp, thay thÕ,
b¶o qu¶n vµ sö dông, ng−êi ta cßn liªn kÕt nhiÒu chi tiÕt m¸y vµ nhãm chi tiÕt m¸y theo
mét chøc n¨ng nµo ®ã t¹o thµnh côm chi tiÕt m¸y hay bé phËn m¸y, blok m¸y.
Theo quan ®iÓm sö dông, chi tiÕt m¸y ®−îc chia thµnh hai nhãm:
- C¸c chi tiÕt m¸y cã c«ng dông chung. §ã lµ c¸c chi tiÕt m¸y ®−îc dïng phæ biÕn
trong nhiÒu lo¹i m¸y kh¸c nhau víi c«ng dông hoµn toµn gièng nhau nÕu chóng cïng mét
lo¹i. VÝ dô nh− trôc, b¸nh r¨ng, bu l«ng, vÝt, ®ai èc...
- C¸c chi tiÕt m¸y cã c«ng dông riªng. §ã lµ c¸c chi tiÕt m¸y chØ ®−îc dïng trªn mét
sè m¸y nhÊt ®Þnh. VÝ dô nh− pit t«ng, trôc khuûu, cam ...
§2- NhiÖm vô, néi dung vµ tÝnh chÊt m«n häc C¬ së thiÕt kÕ m¸y vµ chi tiªt
m¸y (sau ®©y gäi t¾t lµ m«n häc Chi tiÕt m¸y)
Chi tiÕt m¸y lµ m«n khoa häc nghiªn cøu c¸c ph−¬ng ph¸p tÝnh to¸n thiÕt kÕ hîp lý
m¸y vµ chi tiÕt m¸y cã c«ng dông chung. NhiÖm vô cña nã lµ trang bÞ cho ng−êi häc nh÷ng
kiÕn thøc c¬ b¶n vÒ cÊu t¹o, nguyªn lý lµm viÖc vµ ph−¬ng ph¸p tÝnh to¸n thiÕt kÕ c¸c CTM
cã c«ng dông chung, t¹o c¬ së v÷ng ch¾c ®Ó vËn dông vµo viÖc thiÕt kÕ, sö dông, khai th¸c
c¸c lo¹i m¸y vµ thiÕt bÞ c¬ khÝ.
§©y lµ m«n häc võa mang tÝnh lý thuyÕt võa mang tÝnh thùc nghiÖm. Lý thuyÕt tÝnh
to¸n ®−îc x©y dùng trªn c¬ së nh÷ng kiÕn thøc vÒ to¸n häc, vËt lý häc, c¬ häc lý thuyÕt,
nguyªn lý m¸y, søc bÒn vËt liÖu..., vµ ®−îc x¸c minh, hoµn thiÖn qua thÝ nghiÖm vµ thùc
tiÔn s¶n xuÊt.
§©y còng lµ m«n häc kü thuËt c¬ së mang tÝnh “b¶n lÒ” ®Ó chuyÓn tõ kü thuËt c¬ së
sang kü thuËt chuyªn m«n cña c¸c ngµnh c¬ khÝ.
Néi dung m«n häc gåm bèn phÇn chÝnh sau ®©y:
- C¬ së tÝnh to¸n thiÕt kÕ m¸y vµ chi tiÕt m¸y.
- C¸c tiÕt m¸y truyÒn ®éng: bé truyÒn b¸nh ma s¸t, bé truyÒn ®ai, bé truyÒn b¸nh
r¨ng, bé truyÒn trôc vÝt-b¸nh vÝt...
- C¸c tiÕt m¸y ®ì nèi: trôc, æ tr−ît, æ l¨n, khíp nèi, lß xo.
- C¸c tiÕt m¸y ghÐp: then, then hoa, ®inh t¸n, hµn, ren, ghÐp cã ®é d«i.
§Ó häc tèt m«n häc nµy, ng−êi häc ph¶i biÕt vËn dông s¸ng t¹o lý thuyÕt vµo thùc
tiÔn; biÕt ph©n tÝch, tæng hîp, so s¸nh c¸c ph−¬ng ¸n nh»m gi¶i quyÕt tèt nhÊt c¸c vÊn ®Ò
liªn quan ®Õn thiÕt kÕ, sö dông, khai th¸c m¸y vµ chi tiÕt m¸y. Yªu cÇu thø hai ®èi víi
ng−êi häc lµ ph¶i n©ng cao tÝnh ®éc lËp, tù gi¸c trong häc tËp, ®Æc biÖt lµ trong phÇn lµm ®å
¸n thiÕt kÕ m«n häc.
§3- LÞch sö m«n häc vµ ph−¬ng h−íng ph¸t triÓn
1-Chi tiÕt m¸y vµ m¸y ®· cã tõ rÊt sím vµ kh«ng ngõng ph¸t triÓn
- H×nh t−îng vÒ c¸c chi tiÕt m¸y gi¶n ®¬n ®· xuÊt hiÖn tõ thêi cæ x−a trong c¸c dông
cô vµ vò khÝ, tr−íc hÕt lµ ®ßn bÈy vµ chªm.
- Tõ xa x−a loµi ng−êi ®· biÕt sö dông c¸nh cung, ®ã lµ ph«i thai cña lß xo.
2
- H¬n 4000 n¨m tr−íc, ng−êi ta ®· dïng con l¨n trong vËn chuyÓn; dïng b¸nh xe, æ,
trôc trong c¸c lo¹i xe; dïng têi, puli trong c¸c c«ng tr×nh x©y dùng th¸p, nhµ thê.
- 550 n¨m tr−íc c«ng nguyªn, ë Hy l¹p , b¸nh r¨ng, trôc khuûu, pa l¨ng ®· ®−îc sö
dông.
- H¬n 200 n¨m tr−íc c«ng nguyªn, Acsimet ®· sö dông vÝt trong m¸y kÐo n−íc.
- Hép gi¶m tèc truyÒn ®éng b¸nh r¨ng, trôc vÝt ®· sö dông réng r·i ë thÕ kû thø 3.
- D−íi thêi trung cæ nhiÒu thµnh tùu khoa häc kü thuËt bÞ mai mét. Sang thêi kú phôc
h−ng, khoa häc kü thuËt ®−îc kh«i phôc, xuÊt hiÖn thªm mét sè m¸y míi. B¸nh r¨ng trô
chÐo, æ l¨n, xÝch, ®ai, c¸p, vÝt n©ng vµ khíp nèi ®−îc dïng rÊt phæ biÕn.
- Cuèi thÕ kû 18 ®Çu 19 m¸y h¬i n−íc ra ®êi, mèi ghÐp ®inh t¸n ®−îc sö dông réng
r·i.
- Còng tõ ®ã ®Õn nay, nhiÒu m¸y míi ra ®êi; nhiÒu chi tiÕt m¸y míi xuÊt hiÖn vµ thay
®æi nhiÒu lÜnh vùc nh− hµn, t¸n, ren vÝt, truyÒn ®éng b¸nh r¨ng...
2- Lý thuyÕt tÝnh to¸n chi tiÕt m¸y ®· xuÊt hiÖn rÊt sím, kh«ng ngõng ph¸t triÓn
vµ ngµy cµng hoµn thiÖn
- Lý thuyÕt tÝnh to¸n x¸c ®Þnh tû sè truyÒn vµ lùc t¸c dông ra ®êi tõ thêi cæ Hy l¹p.
- ThÕ kû thø 3 ®· cã ghi chÐp vÒ hép gi¶m tèc truyÒn ®éng b¸nh r¨ng, trôc vÝt.
- Thêi kú phôc h−ng ®· cã nh÷ng c«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ b¸nh r¨ng trô chÐo, æ l¨n,
xÝch , b¶n lÒ, ®ai, c¸p, vÝt n©ng, khíp nèi...
- Cuèi thÕ kû 19 ®Çu thÕ kû 20, víi sù ph¸t triÓn m¹nh cña KHKT, lÜnh vùc C¬ häc
t¸ch thµnh nhiÒu ngµnh khoa häc. Còng tõ ®©y Chi tiÕt m¸y trë thµnh m«n khoa häc ®éc
lËp.
- NhiÒu nhµ b¸c häc næi tiÕng ®· cã nh÷ng ®ãng gãp xuÊt s¾c cho khoa häc Chi tiÕt
m¸y nh− Lª«na §ê Vanh xi, ¥le, Pªtrop, R©ynol, Misen, VilÝt ...
3- Ph−¬ng h−íng ph¸t triÓn
- C«ng nghiÖp ph¸t triÓn ®ßi hái ngµy cµng nhiÒu thiÕt bÞ m¸y mãc víi tr×nh ®é tù
®éng ho¸ cao, ®ßi hái khoa häc chi tiÕt m¸y ph¶i cã sù ph¸t triÓn ®ång bé.
- Ngoµi c¸c ph−¬ng ph¸p tÝnh to¸n kinh ®iÓn, viÖc øng dông tin häc trong tÝnh to¸n
tèi −u vµ tù ®éng ho¸ thiÕt kÕ chi tiÕt vµ bé phËn m¸y ®·, ®ang vµ sÏ ®ãng vai trß hÕt søc
quan träng, nhÊt lµ trong thêi ®¹i c«ng nghÖ th«ng tin hiÖn nay.
§4- Giíi thiÖu tµi liÖu tham kh¶o
B¹n ®äc cã thÓ t×m ®äc c¸c tµi liÖu tham kh¶o ghi ë môc Tµi liÖu tham kh¶o, trong ®ã
chñ yÕu lµ c¸c tµi liÖu :
1- NguyÔn Träng HiÖp, Chi tiÕt m¸y, tËp I, II, NXB §¹i häc vµ Gi¸o dôc chuyªn
nghiÖp, 1994.
2- TrÞnh ChÊt, C¬ së ThiÕt kÕ m¸y vµ Chi tiÕt m¸y, Nhµ xuÊt b¶n Khoa häc kü thuËt,
1998.
3- B.Η. Кудрявцев, Детали машин, Ленинград Машиностроение 1980.
4- Μ.Η. Иванов, Детали машин, Москва Издатлъство “Высщая школа” 1984.
3
Bµi 2: ®¹i c−¬ng vÒ thiÕt kÕ m¸y vµ chi tiÕt m¸y
§1-Kh¸i qu¸t c¸c yªu cÇu ®èi víi m¸y vµ chi tiÕt m¸y
1- Kh¶ n¨ng lµm viÖc
§ã lµ kh¶ n¨ng cña m¸y vµ chi tiÕt m¸y cã thÓ hoµn thµnh c¸c chøc n¨ng ®· ®Þnh.
Kh¶ n¨ng lµm viÖc bao gåm c¸c chØ tiªu: ®é bÒn, ®é cøng, ®é bÒn mßn, ®é chÞu nhiÖt, ®é
chÞu dao ®éng, tÝnh æn ®Þnh.
§©y lµ yªu cÇu hµng ®Çu vµ còng lµ yªu cÇu c¬ b¶n cña m¸y vµ chi tiÕt m¸y.
2- HiÖu qu¶ sö dông
M¸y ph¶i cã n¨ng suÊt, hiÖu suÊt cao, tiªu tèn Ýt n¨ng l−îng, cã ®é chÝnh x¸c hîp lý,
chi phÝ thÊp vÒ thiÕt kÕ, chÕ t¹o,vËn hµnh, sö dông, ®ång thêi ph¶i cã kÝch th−íc vµ träng
l−îng nhá gän.
3- §é tin cËy cao
§é tin cËy lµ tÝnh chÊt cña m¸y, bé phËn m¸y vµ chi tiÕt m¸y, thùc hiÖn ®−îc chøc
n¨ng ®· ®Þnh, ®ång thêi vÉn ®¶m b¶o c¸c chØ tiªu vÒ hiÖu qu¶ sö dông trong suèt thêi gian
lµm viÖc nµo ®ã hoÆc trong suèt qu¸ tr×nh thùc hiÖn khèi l−îng c«ng viÖc ®· ®Þnh .
Khi møc ®é c¬ khÝ ho¸ vµ tù ®éng ho¸ cµng cao th× ®é tin cËy cµng cã ý nghÜa quan
träng. V× r»ng chØ mét c¬ cÊu hay mét bé phËn nµo ®ã bÞ háng th× cã thÓ lµm ®×nh trÖ ho¹t
®éng cña c¶ d©y chuyÒn s¶n xuÊt.
4- An toµn trong sö dông
Trong ®iÒu kiÖn sö dông b×nh th−êng, m¸y hoÆc chi tiÕt m¸y kh«ng g©y tai n¹n nguy
hiÓm cho ng−êi sö dông hoÆc kh«ng g©y h− h¹i cho c¸c thiÕt bÞ vµ c¸c ®èi t−îng kh¸c xung
quanh.
5/ TÝnh c«ng nghÖ vµ tÝnh kinh tÕ
Trªn nguyªn t¾c ®¶m b¶o kh¶ n¨ng lµm viÖc, trong ®iÒu kiÖn s¶n xuÊt hiÖn t¹i, m¸y
vµ chi tiÕt m¸y chÕ t¹o ra Ýt tèn c«ng søc nhÊt, cã gi¸ thµnh thÊp nhÊt, cô thÓ lµ:
- KÕt cÊu ph¶i ®¬n gi¶n, hîp lý, phï hîp víi ®iÒu kiÖn vµ quy m« s¶n xuÊt,
- Cã ph−¬ng ph¸p chÕ t¹o ph«i hîp lý,
- CÊp chÝnh x¸c vµ ®é nh¸m ®óng møc...
§2- Néi dung, ®Æc ®iÓm, vµ tr×nh tù thiÕt kÕ m¸y vµ chi tiÕt m¸y
1- Néi dung vµ tr×nh tù thiÕt kÕ m¸y
- X¸c ®Þnh nguyªn t¾c ho¹t ®éng vµ chÕ ®é lµm viÖc cña m¸y ®−îc thiÕt kÕ.
- LËp s¬ ®å chung toµn m¸yvµ c¸c bé phËn cña m¸y tho¶ m·n c¸c yªu cÇu cho tr−íc.
- X¸c ®Þnh t¶i träng (lùc vµ m«men) t¸c dông lªn c¸c bé phËn m¸y vµ ®Æc tÝnh thay
®æi cña t¶i träng.
- Chän vËt liÖu chÕ t¹o c¸c chi tiÕt m¸y.
- TÝnh to¸n ®éng häc, ®éng lùc häc, x¸c ®Þnh h×nh d¹ng, tÝnh to¸n kÕt cÊu s¬ bé cña
chi tiÕt m¸y, bé phËn m¸y ®Ó tho¶ m·n kh¶ n¨ng lµm viÖc; kÕt hîp víi c¸c yªu cÇu vÒ tiªu
chuÈn ho¸, l¾p ghÐp, c«ng nghÖ vµ c¸c yªu cÇu kh¸c ®Ó x¸c ®Þnh kÝch th−íc cña chi tiÕt
m¸y, bé phËn m¸y vµ m¸y.
- LËp thuyÕt minh m¸y (bao gåm h−íng dÉn sö dông, vËn hµnh vµ söa ch÷a m¸y).
2- Néi dung vµ tr×nh tù thiÕt kÕ chi tiÕt m¸y
ThiÕt kÕ chi tiÕt m¸y lµ mét bé phËn cña thiÕt kÕ m¸y. Néi dung thiÕt kÕ m¸y ®−îc
thÓ hiÖn qua tr×nh tù sau:
- LËp s¬ ®å tÝnh to¸n: v× kÕt cÊu cña tiÕt m¸y kh¸ phøc t¹p ph¶i ®−îc s¬ ®å ho¸, kÓ c¶
s¬ ®å t¶i träng.
- X¸c ®Þnh t¶i träng t¸c dông lªn chi tiÕt m¸y.
- Chän vËt liÖu thÝch hîp víi ®iÒu kiÖn lµm viÖc cña chi tiÕt m¸y, dù kiÕn kh¶ n¨ng
gia c«ng, xem xÐt c¸c yÕu tè kinh tÕ liªn quan.
4
- TÝnh to¸n c¸c kÝch th−íc cña chi tiÕt m¸y theo theo c¸c chØ tiªu chñ yÕu vÒ kh¶ n¨ng
lµm viÖc.
- Dùa theo tÝnh to¸n vµ c¸c ®iÒu kiÖn chÕ t¹o, l¾p r¸p... x¸c ®Þnh kÕt cÊu cô thÓ cña
chi tiÕt m¸y víi ®Çy ®ñ c¸c kÝch th−íc, dung sai, ®é nh¸m bÒ mÆt, c¸c yªu cÇu vÒ c«ng
nghÖ.
- TÝnh to¸n kiÓm nghiÖm theo c¸c chØ tiªu chñ yÕu vÒ kh¶ n¨ng lµm viÖc theo kÕt cÊu
thùc vµ ®iÒu kiÖn lµm viÖc cô thÓ. NÕu thÊy kh«ng tho¶ m·n c¸c quy ®Þnh th× ph¶i thay ®æi
kÝch th−íc kÕt cÊu vµ kiÓm tra l¹i.
3- §Æc ®iÓm tÝnh to¸n thiÕt kÕ chi tiÕt m¸y
Trong thùc tÕ viÖc tÝnh to¸n thiÕt kÕ chi tiÕt m¸y gÆp mét sè khã kh¨n: h×nh d¹ng chi
tiÕt m¸y kh¸ phøc t¹p, c¸c yÕu tè t¶i träng kh«ng biÕt chÝnh x¸c, khu«n khæ kÝch th−íc,
träng l−îng, gi¸ thµnh chÕ t¹o phô thuéc nhiÒu th«ng sè ch−a hoµn toµn x¸c ®Þnh. V× vËy
khi tÝnh to¸n thiÕt kÕ chi tiÕt m¸y cÇn ph¶i quan t©m c¸c ®Æc ®iÓm sau ®©y:
-Võa sö dông c«ng thøc lý thuyÕt, võa ph¶i sö dông c¸c hÖ sè thùc nghiÖm th«ng qua
c¸c ®å thÞ, h×nh vÏ vµ b¶ng biÓu.
- TÝnh to¸n x¸c ®Þnh kÝch th−íc cña chi tiÕt m¸y th−êng tiÕn hµnh qua hai b−íc: tÝnh
thiÕt kÕ vµ tÝnh kiÓm nghiÖm, trong ®ã b−íc tÝnh kiÓm nghiÖm sÏ quyÕt ®Þnh lÇn cuèi c¸c
th«ng sè vµ kÝch th−íc c¬ b¶n cña chi tiÕt m¸y.
- Trong tÝnh to¸n sè Èn sè th−êng nhiÒu h¬n sè ph−¬ng tr×nh, do ®ã th−êng ph¶i c¨n
cø vµo quan hÖ gi÷a lùc vµ biÕn d¹ng, c¨n cø vµo quan hÖ kÕt cÊu hoÆc kÕt hîp víi vÏ h×nh
®Ó gi¶i quyÕt.
- Cã thÓ cã nhiÒu gi¶i ph¸p cho cïng mét néi dung thiÕt kÕ, v× thÕ cÇn ph¶i chän ®−îc
ph−¬ng ¸n tèi −u. VÊn ®Ò nµy ®−îc gi¶i quyÕt tèt khi sö dông c¸c ch−¬ng tr×nh tèi −u ho¸
vµ tù ®éng ho¸ thiÕt kÕ chi tiÕt m¸y vµ thiÕt bÞ c¬ khÝ trªn m¸y vi tÝnh.
§3- T¶i träng vµ øng suÊt
1- T¶i träng
a- Kh¸i niÖm
T¶i träng ®−îc hiÓu lµ t¸c dông bªn ngoµi ®Æt lªn chi tiÕt m¸y trong qu¸ tr×nh lµm
viÖc. Trong thiÕt kÕ c¬ khÝ, t¶i träng lµ lùc vµ m«men t¸c dông lªn chi tiÕt m¸y.
b- Ph©n lo¹i
T¶i träng lµm viÖc: lµ t¶i träng thùc sù t¸c dông lªn chi tiÕt m¸y trong qu¸ tr×nh lµm
viÖc .
Theo tÝnh chÊt thay ®æi theo thêi gian, t¶i träng ®−îc chia thµnh :
- T¶i träng tÜnh: lµ t¶i träng cã ph−¬ng, chiÒu, trÞ sè kh«ng thay ®æi hoÆc thay ®æi
kh«ng ®¸ng kÓ theo thêi gian.
- T¶i träng thay ®æi: lµ t¶i träng cã hoÆc trÞ sè, hoÆc ph−¬ng chiÒu thay ®æi theo thêi
gian. §©y lµ lo¹i t¶i träng phæ biÕn trong thùc tÕ, trong ®ã cã t¶i träng va ®Ëp (lµ t¶i träng
®ét ngét t¨ng m¹nh råi gi¶m ngay trong kho¶nh kh¾c).
T¶i träng th−êng ®−îc biÓu diÔn d−íi d¹ng biÓu ®å Q(t). VÝ dô h×nh 1.2.1a lµ biÓu ®å
t¶i kh«ng ®æi, h×nh 1.2.1b lµ biÓu ®å t¶i thay ®æi.
Trong tÝnh to¸n thiÕt kÕ, ng−êi ta sö dông c¸c kh¸i niÖm t¶i träng danh nghÜa, t¶i
träng t−¬ng ®−¬ng, t¶i träng tÝnh to¸n:
-T¶i träng danh nghÜa Qdn : lµ t¶i träng chän mét trong sè c¸c t¶i träng t¸c dông lªn
m¸y trong chÕ ®é lµm viÖc thay ®æi æn ®Þnh, ®¹i diÖn cho chÕ ®é t¶i t¸c dông lªn m¸y hoÆc
chi tiÕt m¸y; t¶i träng lín nhÊt hoÆc t¶i träng t¸c dông l©u dµi nhÊt th−êng ®−îc chän lµm
t¶i träng danh nghÜa.
VÝ dô: ChÕ ®é t¶i thay ®æi Qi (t) = Q1 (t1), Q2 (t2), Q3 (t3) nh− trªn h×nh 1.2.1b cã thÓ
chän Qdn = Q1= Qmax hoÆc Qdn = Q2 (t2 = tmax).
-T¶i träng t−¬ng ®−¬ng Qt® : lµ t¶i träng quy −íc kh«ng ®æi, cã t¸c dông t−¬ng ®−¬ng
víi chÕ ®é t¶i ®· cho theo mét chØ tiªu nµo ®ã. T¶i träng t−¬ng ®−¬ng ®−îc x¸c ®Þnh tõ t¶i
träng danh nghÜa th«ng qua hÖ sè tÝnh to¸n.
5
Q
Q
Q1
Q
Q2
Q3
0
0
t1
t2
b)
t3
t
t
a)
H×nh 1.2.1: S¬ ®å t¶i träng
VÝ dô: T¶i träng t−¬ng ®−¬ng Qt® khi tÝnh theo ®iÒu kiÖn bÒn vÒ kh¶ n¨ng lµm viÖc th×
Qt® = QdnKL
trong ®ã KL lµ hÖ sè tuæi thä vµ phô thuéc vµo ®å thÞ thay ®æi t¶i träng vµ viÖc chän t¶i
träng nµo lµm t¶i träng danh nghÜa.
- T¶i träng tÝnh to¸n Qtt: lµ t¶i träng dïng ®Ó tÝnh to¸n x¸c ®Þnh kÝch th−íc cña chi
tiÕt m¸y. TrÞ sè cña nã phô thuéc vµo t¶i träng t−¬ng ®−¬ng vµ hµng lo¹t nh©n tè nh− sù tËp
trung t¶i träng, t¶i träng ®éng, ®iÒu kiÖn vËn hµnh... T¶i träng tÝnh to¸n th−êng ®−îc biÓu
diÔn d−íÝ d¹ng:
Qtt = Qt®KttK® K®k
Qtt = Qdt KL Ktt K® K®k
trong ®ã:
Ktt - hÖ sè tËp trung t¶i träng; nã ph¶n ¸nh sù ph©n bè kh«ng ®Òu cña t¶I;
K® - hÖ sè t¶i träng ®éng; nã ph¶n ¸nh møc ®é ®éng lùc t¸c dông lªn chi tiÕt m¸y;
K®k- hÖ sè ®iÒu kiÖn vËn hµnh; nã ph¶n ¸nh ®iÒu kiÖn lµm viÖc cña chi tiÕt m¸y vµ
ph−¬ng thøc truyÒn t¶i ;
§Æt :
K = KL Ktt K® K®k vµ gäi K lµ hÖ sè t¶i träng, ta cã:
Qtt = KQdn
Chó ý: t¶i träng danh nghÜa, t¶i träng t−¬ng ®−¬ng, t¶i träng tÝnh to¸n lµ c¸c kh¸i niÖm
t¶i träng mang tÝnh quy −íc dïng trong tÝnh to¸n vµ thiÕt kÕ.
2- øng suÊt
a- Kh¸i niÖm, ph©n lo¹i
T¶i träng t¸c dông lªn chi tiÕt g©y nªn øng suÊt trong nã. øng suÊt lµ c−êng ®é ph©n
bè néi lùc trªn ®¬n vÞ diÖn tÝch.
§¬n vÞ ®o øng suÊt lµ MPa (®äc lµ mªga Pascal); Tiªu chuÈn cò lµ N/mm2 , ®«i khi
dïng kN/mm2.
Ghi chó: 1Pa = 1N/m2,
1MPa = 106Pa = 1N/mm2.
Tuú theo ®iÒu kiÖn lµm viÖc cô thÓ, t¶i träng t¸c dông lªn chi tiÕt m¸y cã thÓ g©y ra
c¸c lo¹i øng suÊt nh−: øng suÊt kÐo (nÐn), øng suÊt uèn, øng suÊt c¾t, øng suÊt tiÕp xóc...
Theo ®Æc ®iÓm phô thuéc thêi gian, øng suÊt ®−îc ph©n thµnh:
- øng suÊt kh«ng ®æi ( hay cßn gäi lµ øng suÊt tÜnh): lµ øng suÊt mµ chiÒu, trÞ sè
kh«ng thay ®æi hoÆc thay ®æi kh«ng ®¸ng kÓ theo thêi gian. VÝ dô øng suÊt trong d©y c¸p
khi treo vËt tÜnh, øng suÊt trong bu l«ng sau khi vÆn chÆt kh«ng chÞu lùc ngoµi. Nãi chung,
lo¹i øng suÊt nµy Ýt gÆp trong thùc tÕ.
- øng suÊt thay ®æi : lµ øng suÊt cã trÞ sè hoÆc chiÒu hoÆc c¶ hai yÕu tè thay ®æi theo
thêi gian. §©y lµ lo¹i øng suÊt phæ biÕn trong c¸c chi tiÕt m¸y.
b- Chu tr×nh øng suÊt, c¸c th«ng sè ®Æc tr−ng cña chu tr×nh øng suÊt, ph©n lo¹i
chu tr×nh øng suÊt
6
øng suÊt thay ®æi ®−îc ®Æc tr−ng b»ng chu tr×nh øng suÊt . §ã lµ mét vßng thay ®æi
øng suÊt tõ trÞ sè ban ®Çu qua trÞ sè giíi h¹n nµy sang trÞ sè giíi h¹n kh¸c råi trë vÒ gi¸ trÞ
ban ®Çu. Thêi gian thùc hiÖn mét chu tr×nh øng suÊt gäi lµ chu kú øng suÊt .
Chu tr×nh øng suÊt ®−îc ®Æc tr−ng b»ng 3 th«ng sè:
- Biªn ®é øng suÊt
σa = (σmax - σmin)/2;
- øng suÊt trung b×nh σa = (σmax + σmin)/2;
- HÖ sè tÝnh chÊt chu tr×nh r = σmin / σmax
.
Chó ý: Trong c¸c c«ng thøc trªn, σmax , σminlµ gi¸ trÞ ®¹i sè max, min cña øng suÊt.
Khi tÝnh to¸n cho øng suÊt tiÕp, ta thay c¸c ký hiÖu σ b»ng τ.
Ph©n lo¹i chu tr×nh øng suÊt:
+Ph©n theo gi¸ trÞ cña hÖ sè tÝnh chÊt chu tr×nh r (h×nh 1.2.2):
- Khi r = -1 : chu tr×nh ®èi xøng;
- Khi r = 0 : chu tr×nh m¹ch ®éng d−¬ng, lóc nµy σmin= 0; khi r = -∞ : chu kú m¹ch
®éng ©m, lóc nµy σmax= 0.
- Khi r < 0 vµ r ≠ -1: chu tr×nh kh«ng ®èi xøng kh¸c dÊu; khi r > 0 : chu tr×nh kh«ng
®èi xøng cïng dÊu (©m hoÆc d−¬ng).
Cã thÓ xem chu tr×nh m¹ch ®éng lµ tr−êng hîp ®Æc biÖt cña chu tr×nh kh«ng ®èi xøng cïng
dÊu, trong ®ã mét giíi h¹n cña øng suÊt cã gi¸ trÞ b»ng 0.
r = 0
r < 0
r =- 1
r > 0
r = -
r =1(σ<0)
H×nh 1.2.2: Ph©n lo¹i chu tr×nh øng suÊt theo hÖ sè tÝnh chÊt chu tr×nh
+Ph©n theo tÝnh chÊt thay ®æi cña cña biªn ®é vµ øng suÊt trung b×nh:
- Chu tr×nh øng suÊt æn ®Þnh: Khi c¶ øng suÊt trung b×nh vµ biªn ®é øng suÊt ®Òu
kh«ng thay ®æi theo thêi gian.
- Chu tr×nh øng suÊt bÊt æn ®Þnh: Khi øng suÊt trung b×nh, hoÆc biªn ®é øng suÊt,
hoÆc c¶ hai ®Òu thay ®æi theo thêi gian.
Chó ý r»ng, m¸y cã thÓ lµm viÖc æn ®Þnh (ë chÕ ®é b×nh æn) hoÆc kh«ng æn ®Þnh (ë
chÕ ®é kh«ng b×nh æn) do ®ã øng suÊt trong chi tiÕt m¸y cã thÓ thay ®æi æn ®Þnh hoÆc thay
®æi bÊt æn ®Þnh.
c- øng suÊt tiÕp xóc
øng suÊt tiÕp xóc lµ øng suÊt sinh ra trªn bÒ mÆt tiÕp xóc chung khi c¸c chi tiÕt m¸y
trùc tiÕp tiÕp xóc nhau vµ cã t¸c dông t−¬ng hç ®èi víi nhau. CÇn ph©n biÖt hai tr−êng hîp:
tiÕp xóc trªn diÖn tÝch tÝch réng vµ tiÕp xóc trªn diÖn tÝch hÑp.
Khi hai vËt thÓ tiÕp xóc víi nhau trªn diÖn tÝch t−¬ng ®èi réng, øng suÊt sinh ra
vu«ng gãc víi bÒ mÆt tiÕp xóc vµ ®−îc gäi lµ øng suÊt dËp hoÆc ¸p suÊt.
7
§Ó ®¬n gi¶n, coi ¸p suÊt ph©n bè ®Òu trªn bÒ mÆt tiÕp xóc. Ch¼ng h¹n t¹i b¶n lÒ (hoÆc
æ tr−ît) ®−êng kÝnh d, chiÒu dµi l, chÞu t¶i h−íng kÝnh F g©y ra ¸p suÊt po ph©n bè ®Òu trªn
nöa mÆt trô ®èi øng víi lùc F (h×nh 1.2.3).
Tõ ®iÒu kiÖn c©n b»ng lùc:
d
F = 2 p0l cosαdα = p0ld
∫
2
øng suÊt dËp sÏ ®−îc x¸c ®Þnh nh− sau:
F
σ d = p0 =
(1.2.1)
ld
Khi hai vËt thÓ tiÕp xóc víi nhau trªn mét
diÖn tÝch rÊt nhá (khi míi b¾t ®Çu tiÕp xóc lµ
®−êng - sau nµy gäi lµ tiÕp xóc ®−êng - nh− Ðp
hai h×nh trô hay h×nh trô víi mÆt ph¼ng; hoÆc khi
míi b¾t ®Çu lµ ®iÓm - sau nµy gäi lµ tiÕp xóc ®iÓm
- nh− khi Ðp hai h×nh cÇu hay h×nh cÇu víi mÆt
ph¼ng). øng suÊt ph¸p tuyÕn ë vïng nµy ph©n bè
theo h×nh parabon trong mÆt c¾t ngang cña d¶i tiÕp
H×nh 1.2.3: S¬ ®å tÝnh øng suÊt dËp
xóc; gi¸ trÞ lín nhÊt cña øng suÊt nÐn nµy ®−îc gäi lµ øng suÊt tiÕp xóc, ký hiÖu lµ σH vµ
®−îc x¸c ®Þnh theo lý thuyÕt cña HÐc. ViÖc ¸p dông c¸c c«ng thøc cña HÐc ®ßi hái vËt thÓ
(tiÕt m¸y) ph¶i tho¶ m·n c¸c ®iÒu kiÖn:
- VËt liÖu ®ång nhÊt vµ ®¼ng h−íng.
- VËt liÖu lµm viÖc trong vïng giíi h¹n ®µn håi, biÕn d¹ng tu©n theo ®Þnh luËt Hóc.
- DiÖn tÝch tiÕp xóc rÊt nhá so víi bÒ mÆt vËt thÓ.
- Lùc t¸c dông cã ph−¬ng ph¸p tuyÕn chung cña hai bÒ mÆt tiÕp xóc.
Tr−êng hîp tiÕp xóc ®−êng (hai h×nh trô tiÕp xóc nhau trªn h×nh1.2.4a):
- Vïng tiÕp xóc cã d¹ng h×nh ch÷ nhËt.
- øng suÊt tiÕp xóc tÝnh theo c«ng thøc
HÐc:
qH
σ H = ZM
(MPa)
(1.2.2)
2ρ
Trong ®ã: ZM – h»ng sè ®µn håi cña vËt liÖu
c¸c vËt thÓ tiÕp xóc:
2E1E2
ZM =
,
π[E2 (1− µ12 ) + E1 (1− µ22 )]
Víi: E1, E2 vµ µ1 , µ2 lµ m« ®un ®µn håi vµ hÖ sè
Poat x«ng cña vËt liÖu h×nh trô 1 vµ 2 (MPa);
ρ - b¸n kÝnh cong t−¬ng ®−¬ng:
ρ1ρ2
ρ =
(mm);
ρ2 ± ρ1
Fn
ρ1 , ρ2 lµ b¸n kÝnh cong t¹i ®−êng tiÕp xóc
ban ®Çu cña vËt thÓ thø 1 vµ thø 2 (mm).
DÊu + khi tiÕp xóc ngoµi; dÊu – khi tiÕp xóc
trong.
Víi vËt liÖu lµ kim lo¹i (gang, thÐp, ®ång
thanh...) hÖ sè Po¸t x«ng µ = 0,25 ÷ 0,35, lÊy
trung b×nh µ = 0,3, c«ng thøc (1.2.2) cã d¹ng :
H×nh1. 2.4: S¬ ®å tÝnh to¸n
øng suÊt tiÕp xóc
a) TtiÕp xóc ®−êng b) TiÕp xóc ®iÓm
8
qH E
σ H = 0,418
( MPa)
(1.2.3)
ρ
víi E-m« ®un ®µn håi t−¬ng ®−¬ng:
2E E
1
2
E =
E + E
1
2
Tr−êng hîp tiÕp xóc ®iÓm (hai h×nh cÇu tiÕp xóc (h×nh.1.2.4b) hoÆc h×nh cÇu tiÕp xóc
víi mÆt ph¼ng):
- Vïng tiÕp xóc cã d¹ng h×nh trßn.
- øng suÊt tiÕp xóc tÝnh theo c«ng thøc HÐc:
Fn E2
ρ 2
3
σ H = 0,388
(MPa)
(1.2.4)
Chó ý: C«ng thøc (1.2.4) sö dông khi vËt liÖu cña hai chi tiÕt lµ kim lo¹i.
3- Quan hÖ gi÷a t¶i träng vµ øng suÊt
Trong ®iÒu kiÖn lµm viÖc cô thÓ cña chi tiÕt m¸y, cïng mét lo¹i t¶i träng t¸c dông
(kh«ng ®æi hoÆc thay ®æi) cã thÓ g©y nªn c¸c lo¹i øng suÊt rÊt kh¸c nhau : cã thÓ lµ kh«ng
®æi, cã thÓ lµ thay ®æi theo thêi gian, cã thÓ g©y ra øng suÊt trªn bÒ mÆt, cã thÓ g©y ra øng
suÊt bªn trong chi tiÕt.V× vËy ph¶i xem xÐt ph©n tÝch cho tõng tr−êng hîp cô thÓ.
C¸c yÕu tè t¶i träng vµ øng suÊt cã t¸c dông quyÕt ®Þnh ®èi víi kh¶ n¨ng lµm viÖc cña
chi tiÕt m¸y. V× vËy ®¸nh gi¸ ®óng t¶i träng vµ øng suÊt lµ vÊn ®Ò rÊt quan träng trong tÝnh
to¸n thiÕt kÕ vµ sö dông chi tiÕt m¸y vµ m¸y.
§4- C¸c chØ tiªu chñ yÕu vÒ kh¶ n¨ng lµm viÖc cña chi tiÕt m¸y
§ã lµ ®é bÒn, ®é cøng, ®é bÒn mßn, ®é chÞu nhiÖt vµ ®é æn ®Þnh dao ®éng.
1. §é bÒn
a- Kh¸i niÖm
§é bÒn lµ kh¶ n¨ng tiÕp nhËn t¶i träng cña chi tiÕt m¸y mµ kh«ng bÞ ph¸ háng (kh«ng
bÞ biÕn d¹ng d− qu¸ møc cho phÐp hoÆc kh«ng bÞ ph¸ huû). §é bÒn lµ chØ tiªu quan träng
nhÊt ®èi víi phÇn lín c¸c chi tiÕt m¸y.
Ng−êi ta ph©n biÖt hai d¹ng ph¸ háng: Ph¸ háng tÜnh vµ ph¸ háng mái liªn quan ®Õn
®é bÒn tÜnh vµ ®é bÒn mái. Ph¸ háng tÜnh lµ do øng suÊt lµm viÖc v−ît qu¸ giíi h¹n bÒn tÜnh
cña vËt liÖu vµ th−êng lµ do qu¸ t¶i ®ét ngét g©y nªn cßn ph¸ háng mái lµ do t¸c dông l©u
dµi cña øng suÊt thay ®æi cã gi¸ trÞ v−ît qu¸ giíi h¹n bÒn mái cña vËt liÖu.
Tuú theo d¹ng háng x¶y ra trong thÓ tÝch hay trªn bÒ mÆt chi tiÕt m¸y, ng−êi ta ph©n
biÖt hai lo¹i ®é bÒn cña chi tiÕt m¸y: ®é bÒn thÓ tÝch vµ ®é bÒn bÒ mÆt. §Ó tr¸nh biÕn d¹ng
d− lín hoÆc g·y háng, chi tiÕt m¸y cÇn cã ®ñ ®é bÒn thÓ tÝch. §Ó tr¸nh ph¸ háng bÒ mÆt
lµm viÖc, chi tiÕt m¸y ph¶i cã ®ñ ®é bÒn bÒ mÆt.
Khi tÝnh to¸n ®é bÒn thÓ tÝch còng nh− ®é bÒn bÒ mÆt, ta chó ý ®Õn tÝnh chÊt thay ®æi
cña øng suÊt sinh ra trong chi tiÕt m¸y. NÕu øng suÊt lµ kh«ng thay ®æi, ta tÝnh theo ®é bÒn
tÜnh, nÕu øng suÊt lµ thay ®æi ta tÝnh theo ®é bÒn mái.
b- Ph−¬ng tr×nh c¬ b¶n
Ph−¬ng ph¸p tÝnh ®é bÒn phæ biÕn nhÊt hiÖn nay ®−îc tiÕn hµnh theo c¸ch so s¸nh
øng suÊt tÝnh to¸n khi chi tiÕt m¸y chÞu t¶i (ký hiÖu σ víi øng suÊt ph¸p vµ τ víi øng suÊt
tiÕp) víi øng suÊt cho phÐp ([σ] vµ [τ]).
§iÒu kiÖn bÒn ®−îc viÕt nh− sau:
σ ≤ [σ] hoÆc τ ≤ [τ]
[σ] = σlim /s hoÆc [τ] = τlim / s
(1.2.4)
(1.2.5)
víi
Trong ®ã: σlim , τlim - øng suÊt ph¸p vµ tiÕp giíi h¹n, khi ®¹t ®Õn trÞ sè nµy vËt liÖu chi tiÕt
m¸y bÞ ph¸ háng.
s-hÖ sè an toµn.
9
Còng cã khi tÝnh ®é bÒn xuÊt ph¸t tõ ®iÒu kiÖn ®¶m b¶o hÖ sè an toµn lín h¬n hoÆc
b»ng hÖ sè an toµn cho phÐp:
s ≥ [s]
(1.2.6)
c- TÝnh ®é bÒn thÓ tÝch
c.1- Tr−êng hîp øng suÊt kh«ng ®æi
TÝnh to¸n theo ®iÒu kiÖn bÒn (1.2.4) víi chó ý:
σlim , τlim - giíi h¹n bÒn (®èi víi vËt liÖu dßn) hoÆc giíi h¹n ch¶y (®èi víi vËt liÖu
dÎo).
c.2- Tr−êng hîp øng suÊt thay ®æi
c.2.1- HiÖn t−îng ph¸ háng v× mái
Khi chi tiÕt m¸y lµm viÖc víi øng suÊt thay ®æi ®¹t tíi sè chu kú ®ñ lín, nã cã thÓ
bÞ ph¸ háng mét c¸ch ®ét ngét, ngay c¶ khi øng suÊt sinh ra trong nã cßn nhá h¬n rÊt nhiÒu
so víi giíi h¹n bÒn tÜnh cña vËt liÖu. HiÖn t−îng nµy th−êng b¾t ®Çu tõ nh÷ng vÕt nøt rÊt
nhá (vÕt nøt tÕ vi) sinh ra t¹i vïng chÞu øng suÊt lín, theo thêi gian c¸c vÕt nøt nµy ph¸t
triÓn theo c¶ bÒ réng vµ bÒ s©u, lµm cho CTM bÞ háng ®ét ngét. Do ®ã vÕt háng do mái g©y
ra trªn CTM th−êng gåm hai vïng: vïng ngoµi chøa c¸c h¹t nhá, mÞn; vïng trong chøa c¸c
h¹t th« hoÆc c¸c thí kim lo¹i.
c.2.2- §−êng cong mái - Giíi h¹n mái
§å thÞ ®−êng cong mái: Qua nghiªn cøu cho thÊy gi÷a øng suÊt ph¸ háng CTM
víi sè chu kú lÆp l¹i t−¬ng øng cña øng suÊt cã quan hÖ x¸c ®Þnh: sè chu kú cµng nhiÒu th×
øng suÊt ph¸ háng CTM cµng bÐ vµ ng−îc l¹i. B»ng nhiÒu thÝ nghiÖm vµ thèng kª to¸n häc,
ng−êi ta ®· thiÕt lËp ®−îc ®å thÞ biÓu diÔn quan hÖ gi÷a øng suÊt (biªn ®é øng suÊt hoÆc øng
suÊt lín nhÊt) vµ sè chu kú øng suÊt t−¬ng øng mµ mÉu thö cã thÓ chÞu ®−îc cho tíi khi bÞ
ph¸ huû (h×nh1.2.5). §©y lµ ®å thÞ ®−êng cong mái (hay cßn gäi lµ ®−êng cong Vªle).
§å thÞ gåm 2 phÇn:
-PhÇn ®−êng cong cã ph−¬ng tr×nh:
σ m ⋅ N = const
(1.2.6)
Trong ®ã:
σ
σ- øng suÊt ph¸ háng (giíi h¹n
mái ng¾n h¹n) cñaCTM;
m- bËc cña ®−êng cong mái;
N- sè chu kú øng suÊt øng víi σ.
σm.N=const
-PhÇn ®−êng th¼ng: Khi σ gi¶m ®Õn
σk
σr
trÞ sè σr th× cã thÓ t¨ng N kh¸ lín mµ mÉu
thö kh«ng bÞ háng v× mái. §iÒu nµy t−¬ng
øng víi phÇn ®−êng th¼ng song song víi
trôc hoµnh ®i qua ®iÓm (σr , N0) vµ ®−îc
biÓu diÔn b»ng ph−¬ng tr×nh:
σr = const.
(1.2.7)
Nk
N0
N
σr lµ giíi h¹n mái dµi h¹n, N0 lµ sè
chu kú c¬ së cña vËt liÖu, (c¸c lo¹i thÐp
th«ng th−êng cã N0 = 106 - 108).
Chó ý:
H×nh1.2.5: §å thÞ ®−êng cong mái
- §a sè kim lo¹i mµu vµ hîp kim cña chóng kh«ng cã giíi h¹n mái dµi h¹n, tøc lµ
®−êng cong mái kh«ng cã nh¸nh n»m ngang. Nh− vËy, khi tÝnh to¸n chi tiÕt m¸y lµm b»ng
kim lo¹i vµ hîp kim mµu (vÝ dô b¸nh vÝt), ng−êi ta dùa vµo giíi h¹n mái ng¾n h¹n. Tuy
nhiªn thùc nghiÖm chøng tá r»ng kim lo¹i mÇu dï lµm viÖc víi øng suÊt thÊp vÉn bÞ háng
sau khi sè chu kú øng suÊt ®· kh¸ lín (N > 108).
- Mçi vËt liÖu ë chÕ ®é nhiÖt luyÖn nhÊt ®Þnh cã mét ®é bÒn mái nhÊt ®Þnh.
§å thÞ øng suÊt giíi h¹n
10
§å thÞ ®−êng cong mái Vªle ®−îc dïng phæ biÕn
khi tiÕn hµnh c¸c thÝ nghiÖm mái, nh−ng nã kh«ng cho
phÐp x¸c ®Þnh c¸c gi¸ trÞ lín nhÊt vµ nhá nhÊt cña øng
suÊt trong chu tr×nh øng suÊt thay ®æi kh«ng ®èi xøng.
Nh−ng chÝnh hai trÞ sè nµy míi x¸c ®Þnh râ trÞ sè øng
suÊt thay ®æi lµm CTM háng hay kh«ng háng v× mái. V×
vËy, khi nghiªn cøu vÒ mái ng−êi ta sö dông ®å thÞ biÓu
diÔn mèi quan hÖ gi÷a øng suÊt lín nhÊt vµ nhá nhÊt so
víi øng suÊt trung b×nh, vµ gäi lµ ®å thÞ øng suÊt giíi
h¹n. (xem h×nh1.2.6). MiÒn n»m gi÷a hai nh¸nh AB vµ
CD lµ nh÷ng trÞ sè øng suÊt kh«ng lµm háng chi tiÕt.
c.2.3- C¸c nh©n tè ¶nh h−ëng tíi giíi h¹n mái
§é bÒn mái ®−îc x¸c ®Þnh b»ng thùc nghiÖm.
Nh−ng trong thùc tÕ CTM cã nh÷ng sai kh¸c vÒ h×nh
d¸ng, kÝch th−íc, tÝnh chÊt c¬ lý, ®Æc tÝnh t¶i träng, tr¹ng
H×nh1.2.6: §å thÞ øng suÊt giíi h¹n
th¸i øng suÊt... V× vËy khi tÝnh to¸n cÇn kÓ ®Õn c¸c ¶nh h−ëng nµy vµo giíi h¹n mái ®· ®−îc
x¸c ®Þnh cho mÉu thö:
- ¶nh h−ëng cña h×nh d¸ng kÕt cÊu: H×nh d¸ng kÕt cÊu cã ¶nh h−ëng lín ®Õn ®é
bÒn mái cña CTM. D−íi t¸c dông cña t¶i träng, ë nh÷ng chç cã tiÕt diÖn thay ®æi ®ét ngét
(nh− vai trôc, r·nh then, lç khoan... ) cã sù tËp trung øng suÊt lµm cho øng suÊt thùc tÕ lín
h¬n øng suÊt danh nghÜa. ¶nh h−ëng ®ã ®−îc kÓ ®Õn b»ng hÖ sè tËp trung øng suÊt:
HÖ sè tËp trung øng suÊt lý thuyÕt ασ vµ ατ x¸c ®Þnh theo c«ng thøc:
ασ = σmax / σ , ατ = τmax / τ
Trong ®ã: σmax , τmax - øng suÊt lín nhÊt sinh ra t¹i n¬i cã tiÕt diÖn thay ®æi;
σ , τ - øng suÊt danh nghÜa t¹i tiÕt diÖn ®ã.
Tuy nhiªn viÖc sö dông trùc tiÕp c¸c trÞ sè ασ vµ ατ vµo tÝnh to¸n thùc tÕ nhiÒu khi
kh«ng thÝch hîp. ThÝ nghiÖm chøng tá r»ng do t¹i chç tËp trung øng suÊt xuÊt hiÖn tr¹ng
th¸i c¨ng khèi vµ do ¶nh h−ëng cña biÕn d¹ng dÎo cho nªn c¸c ®Ønh nhän øng suÊt côc bé
tuú theo ®iÒu kiÖn chÞu t¶i ®−îc san b»ng mét phÇn. Ngoµi ra cßn cã hiÖu øng t¨ng bÒn do
hiÖn t−îng cøng nguéi trªn líp bÒ mÆt khi gia c«ng c¬ còng lµm ¶nh h−ëng ®Õn ®é bÒn
mái. Do vËy ph¶i dïng hÖ sè tËp trung øng suÊt thùc tÕ (nhá h¬n so víi hÖ sè tËp trung øng
suÊt lý thuyÕt) ®Ó ®¸nh gi¸ sù tËp trung øng suÊt.
HÖ sè tËp trung øng suÊt thùc tÕ kσ vµ kτ lµ tû sè gi÷a giíi h¹n mái cña mÉu nh½n
kh«ng cã tËp trung øng suÊt (σr , τr ) vµ giíi h¹n mái cña CTM cã h×nh d¸ng tËp trung øng
suÊt (σrc , τrc ) chÕ t¹o cïng vËt liÖu vµ kÝch th−íc tiÕt diÖn nh− mÉu:
kσ = σr / σr c , kτ = τr / τr c
C¸c gi¸ trÞ nµy cho trong c¸c sæ tay tÝnh to¸n CTM.
- ¶nh h−ëng cña kÝch th−íc tuyÖt ®èi:
KÝch th−íc tuyÖt ®èi cña CTM cµng t¨ng th× giíi h¹n mái cµng gi¶m. V× khi kÝch
th−íc t¨ng lªn th× sù kh«ng ®ång ®Òu vÒ c¬ tÝnh vËt liÖu t¨ng lªn, CTM cã thÓ thªm nhiÒu
khuyÕt tËt, ®ång thêi tû lÖ gi÷a chiÒu dµy líp bÒ mÆt ®−îc t¨ng bÒn nhê nhiÖt luyÖn hoÆc
gia c«ng c¬ so víi kÝch th−íc tæng sÏ gi¶m xuèng.
¶nh h−ëng cña kÝch th−íc tuyÖt ®èi ®−îc ®Æc tr−ng bëi hÖ sè ¶nh h−ëng kÝch th−íc ε.
§ã lµ tû sè gi÷a giíi h¹n mái cña chi tiÕt cã ®−êng kÝnh d vµ giíi h¹n mái cña mÉu cã
®−êng kÝnh d0 ( th«ng th−êng d0 = 7 ÷10 mm):
εσ = σr d / σr do , ετ = τr d / τr do
C¸c hÖ sè nµy cã trong c¸c sæ tay tÝnh to¸n CTM.
- ¶nh h−ëng cña c«ng nghÖ gia c«ng bÒ mÆt:
Líp bÒ mÆt cña chi tiÕt m¸y sau khi gia c«ng c¾t gät (tiÖn, phay, mµi...) vµ gia c«ng
t¨ng bÒn (l¨n Ðp, phun bi v.v...) ... cã ¶nh h−ëng rÊt lín ®Õn giíi h¹n mái. V× t¹i ®ã:
11
- Cã c¸c yÕu tè tËp trung øng suÊt nh− c¸c nhÊp nh«, c¸c vÕt x−íc sau gia c«ng c¬
hoÆc ph¸t sinh trong qu¸ tr×nh sö dông;
- Cã chøa nh÷ng tinh thÓ bÞ ph¸ huû lµm gi¶m søc bÒn ë vïng bÒ mÆt;
- øng suÊt khi chÞu t¶i uèn, xo¾n, tiÕp xóc ®Òu lín h¬n øng suÊt ë líp bªn trong;
- Lµ n¬i trùc tiÕp chÞu ¶nh h−ëng cña m«i tr−êng.
§Ó ®¸nh gi¸ ¶nh h−ëng cña líp bÒ mÆt ®Õn ®é bÒn cña chi tiÕt m¸y ng−êi ta dïng hÖ
sè tr¹ng th¸i bÒ mÆt β, lµ tØ sè gi÷a giíi h¹n bÒn mái cña mÉu cã tr¹ng th¸i bÒ mÆt nh− cña
chi tiÕt m¸y (®−îc mµi, ®¸nh bãng hoÆc tiÖn .., cã gia c«ng t¨ng bÒn hay kh«ng) víi giíi
h¹n mái cña mÉu cã bÒ mÆt mµi mµ kh«ng ®−îc gia c«ng t¨ng bÒn.
NÕu bÒ mÆt chi tiÕt ®−îc t¨ng bÒn th× β > 1, nÕu kh«ng ®−îc t¨ng bÒn th× β ≤ 1.
- ¶nh h−ëng cña tr¹ng th¸i øng suÊt:
T×nh tr¹ng thay ®æi cña øng suÊt (gi¸ trÞ cña σa , σm ) ¶nh h−ëng ®Õn giíi h¹n mái:
Biªn ®é øng suÊt lµ thµnh phÇn chñ yÕu g©y nªn ph¸ huû mái. Tuy nhiªn thùc nghiÖm
cho thÊy trÞ sè cña øng suÊt trung b×nh còng cã ¶nh h−ëng ®Õn ®é bÒn mái cña chi tiÕt m¸y.
Tõ h×nh 1.2.6 ta thÊy, khi øng suÊt trung b×nh σm > 0 , σm cµng lín th× giíi h¹n biªn
®é øng suÊt σa cµng nhá, tøc lµ khi σm t¨ng th× σa tuy nhá còng cã thÓ g©y nªn ph¸ huû
mái. Khi øng suÊt trung b×nh σm = 0 , giíi h¹n cña biªn ®é øng suÊt b»ng giíi h¹n mái ë
chu kú ®èi xøng σ -1 . Khi øng suÊt trung b×nh σm < 0 , σa cao h¬n giíi h¹n bÒn mái trong
chu kú ®èi xøng σ-1 .
c.2.4- C¸c biÖn ph¸p n©ng cao ®é bÒn mái
§Ó tr¸nh cho CTM kh«ng bÞ háng do mái hoÆc ®Ó kÐo dµi tuæi thä cña nã, ng−êi ta
dïng c¸c biÖn ph¸p kÕt cÊu vµ c¸c biÖn ph¸p c«ng nghÖ.
C¸c biÖn ph¸p kÕt cÊu:
D¹ng háng do mái lµ do CTM chÞu øng suÊt thay ®æi. Nh÷ng vÕt nøt do mái th−êng
sinh ra ë nh÷ng chç cã tËp trung øng suÊt. Do ®ã khi ®Þnh kÕt cÊu cña CTM cÇn chó ý dïng
c¸c biÖn ph¸p lµm gi¶m tËp trung øng suÊt. Cô thÓ nh− sau:
- Bè trÝ c¸c chç g©y tËp trung øng suÊt ë xa c¸c phÇn chÞu øng suÊt cao cña CTM (nÕu
cã thÓ ®−îc).
- T¹i chç l−în chuyÓn tiÕp gi÷a c¸c bËc cña CTM, cÇn t¹o h×nh d¹ng hîp lý nh− thay
chç l−în s¾c c¹nh b»ng c¸c chç l−în trßn cã b¸n kÝnh lín nhÊt cã thÓ, hoÆc chç l−în cã
cung e - lip.
- Dïng r·nh ®Ó gi¶m tËp trung øng suÊt.
- Khi cã r·nh then b»ng, nªn dïng r·nh then chÕ t¹o b»ng dao phay ®Üa.
- Dïng then hoa r¨ng th©n khai thay cho then hoa r¨ng ch÷ nhËt.
- §èi víi mèi ghÐp b»ng ®é d«i ph¶i v¸t mÐp may¬ hoÆc t¨ng ®é mÒm cña may¬ ®Ó
¸p suÊt gi÷a trôc vµ mÐp may¬ gi¶m xuèng, dÉn ®Õn øng suÊt trong mèi ghÐp ph©n bè ®Òu
h¬n v.v...
C¸c biÖn ph¸p c«ng nghÖ:
- Dïng c¸c biÖn ph¸p nhiÖt luyÖn vµ ho¸ nhiÖt luyÖn nh− t«i bÒ mÆt, thÊm than, thÊm
nit¬ v.v...
- Dïng biÖn ph¸p biÕn cøng nguéi nh− l¨n nÐn, phun bi...
- Dïng c¸c biÖn ph¸p gia c«ng tinh bÒ mÆt nh− ®¸nh bãng, mµi nghiÒn v.v... ®Ó gi¶m
®é nh¸m bÒ mÆt.
c.2.5- C¸ch tÝnh ®é bÒn khi chi tiÕt m¸y chÞu øng suÊt thay ®æi æn ®Þnh
TÝnh to¸n theo ®iÒu kiÖn bÒn (1.2.4).
NÕu CTM lµm viÖc ë chÕ ®é dµi h¹n, tøc khi sè chu kú chÞu t¶i N lín h¬n hoÆc b»ng
sè chu kú c¬ së N0, øng suÊt giíi h¹n lÊy theo giíi h¹n mái dµi h¹n:
σlim=σr
NÕu CTM lµm viÖc ë chÕ ®é ng¾n h¹n, tøc N<N0 th× tõ c«ng thøc (1.2.6) ta cã:
σ rmN .N =σ rm .N0
do ®ã giíi h¹n mái ng¾n h¹n øng víi sè chu kú chÞu t¶i N sÏ lµ:
12
N0
N
m
σrN = σr
vµ ta cã:
σlim = σrN = σr .KL
N0
m
Trong ®ã: KL =
- hÖ sè tuæi thä, kÓ ®Õn ¶nh h−ëng cña thêi h¹n phôc vô vµ chÕ ®é
N
t¶i träng ®Õn giíi h¹n mái.
c.2.6- C¸ch tÝnh ®é bÒn khi chi tiÕt m¸y chÞu øng suÊt thay ®æi bÊt æn ®Þnh
Gi¶ sö CTM chÞu c¸c øng suÊt
thay ®æi σ1, σ2 ... øng víi c¸c chu kú
σ
øng suÊt t−¬ng øng N1’, N2’...
σm.N=cosnt
Khi chÞu øng suÊt σ1 víi chu kú
N1 th× CTM bÞ ph¸ háng v× mái, nh−ng
còng víi øng suÊt ®ã, mµ chØ chÞu sè
chu kú N’1<N1 th× nã ch−a bÞ ph¸ háng
v× mái , tuy vËy, bªn trong nã ®· chÞu
mét tæn thÊt mái, øng víi tû suÊt mái
N’1/ N1 < 1, (nÕu N’1/ N1 =1 th× CTM
bÞ ph¸ háng v× mái).
σ1
σ2
σr
T−¬ng tù, khi chÞu σ2 th× trong
CTM cã tæn thÊt mái øng víi N’2/ N2 <
1...
N2’N1
N1’N1
N
Mét c¸ch tæng qu¸t, khi CTM
chÞu c¸c øng suÊt thay ®æi [σi] víi c¸c
sè chu kú t−¬ng øng [N’i] (i=1, 2, ... n):
H×nh 1.2.7: S¬ ®å tÝnh ®é bÒnkhi
øng suÊt thay ®æi bÊt æn ®Þnh
- Tæn thÊt mái øng víi chÕ ®é øng suÊt thø i sÏ lµ N’i/ Ni .
- Theo ®iÒu kiÖn céng bËc nhÊt ®¬n gi¶n c¸c tæn thÊt mái, ta cã ®iÒu kiÖn ®Ó CTM bÞ
Ni'
ph¸ háng v× mái sÏ lµ:
Σ
= 1
(a)
Ni
Nh©n c¶ tö sè vµ mÉu sè cña biÓu thøc (a) víi σim ta cã: Σ
σim Ni= σrm N0 , nªn : Σσim N’i= σrm N0
σim Ni'
σim Ni
= 1 , nh−ng v×
(b)
Tõ biÓu thøc (b) cã thÓ cã hai c¸ch tÝnh ®é bÒn khi øng suÊt thay ®æi bÊt æn ®Þnh:
+ C¸ch thø nhÊt: Cã thÓ thay t¸c dông cña c¸c øng suÊt [σi] trong suèt thêi gian
phôc vô cña chóng b»ng t¸c dông cña øng suÊt lín nhÊt víi chu kú t−¬ng ®−¬ng NE .
V× σmaxm NE = σrm N0 nªn tõ (b) cã thÓ rót ra: Σσim N’i= σmaxm NE , do ®ã sè chu kú
t−¬ng ®−¬ng lµ:
m
⎛
⎞
σi
σ max
⋅ Ni'
(1.2.8)
⎜
⎜
⎟
⎟
N =
∑
E
⎝
⎠
vµ tÝnh to¸n ®−îc ®−a vÒ chÕ ®é øng suÊt thay ®æi æn ®Þnh, cã øng suÊt σmax víi sè chu kú
N0
m
NE x¸c ®Þnh theo (1.2.8). NÕu NE ≥ N0 th× σlim=σr , nÕu NE < N0 th× σlim = σr
.
NE
C¸ch tÝnh nµy th−êng dïng trong tÝnh to¸n c¸c bé truyÒn c¬ khÝ.
+ C¸ch thø hai: Cã thÓ thay t¸c dông cña c¸c øng suÊt [σi] trong suèt thêi gian phôc
vô cña chóng b»ng t¸c dông cña øng suÊt t−¬ng ®−¬ng nµo ®ã (σt ®) øng víi sè chu kú t−¬ng
®−¬ng ®Þnh tr−íc NΣ = ΣNi .
V× σt ®m NE = σrm N0, nªn tõ (b) cã thÓ rót ra : Σσim N’i= σt ®m NΣ
13
σ im ⋅N'i
m
do ®ã :
σ td = Σ
(1.2.9)
NΣ
vµ tÝnh to¸n ®−îc ®−a vÒ chÕ ®é øng suÊt thay ®æi æn ®Þnh, cã øng suÊt σtd x¸c ®Þnh theo
N0
m
(1.2.9) víi sè chu kú NΣ = ΣNi . NÕu NΣ ≥ N0 th× σlim=σr , nÕu NΣ < N0 th× σlim =σr
.
NΣ
C¸ch tÝnh nµy th−êng dïng ®Ó tÝnh chän æ l¨n.
Chó ý: Cã tr−êng hîp ng−êi ta tÝnh to¸n tæn thÊt mái th«ng qua gi¸ trÞ t¶i träng [Qi].
Lóc ®ã, sè mò m ®−îc thay b»ng m’ tuú theo quan hÖ t¶i träng víi øng suÊt. VÝ dô, t¶i g©y
øng suÊt kÐo, nÐn, uèn th× m’= m , t¶i g©y øng suÊt tiÕp xóc ®−êng th× m’ = m/2.
d-TÝnh ®é bÒn tiÕp xóc
Ph−¬ng tr×nh c¬ b¶n cã d¹ng:
σH ≤ [σH]
(1.2.10)
Trong ®ã: σH – øng suÊt tiÕp xóc sinh ra;
[σH]-øng suÊt tiÕp xóc cho phÐp;
d.1- Khi øng suÊt tiÕp xóc kh«ng ®æi
1
TÝnh to¸n theo (1.2.10) víi: øng suÊt
tiÕp xóc tÝnh theo c«ng thøc HÐc; øng suÊt
tiÕp xóc cho phÐp x¸c ®Þnh b»ng thùc
nghiÖm theo ®iÒu kiÖn bÒn tÜnh ®Ó tr¸nh
biÕn d¹ng dÎo vµ gÉy dßn líp bÒ mÆt.
H×nh1.2.8: C¬ chÕ trãc v× mái
TÝnh æ l¨n chÞu t¶i tÜnh theo c¸ch tÝnh nµy.
d.2- Khi øng suÊt tiÕp xóc thay ®æi
§Ó cã c¬ së tÝnh ®é bÒn khi CTM chÞu øng suÊt thay ®æi, tr−íc tiªn ph¶i nghiªn cøu
d¹ng trãc rç bÒ mÆt v× mái.
d.2.1- D¹ng háng trãc rç bÒ mÆt v× mái
XÐt tr−êng hîp hai h×nh trô tiÕp xóc chÞu t¶i vµ quay trong dÇu b«i tr¬n (h×nh 1.2.8).
B¸nh dÉn 1 quay víi vËn tèc gãc ω1 , b¸nh bÞ dÉn 2 quay víi vËn tèc gãc ω2 . Tõng ®iÓm
trªn bÒ mÆt c¸c b¸nh lÇn l−ît chÞu t¶i vµ th«i t¶i, øng suÊt tiÕp xóc ë c¸c ®iÓm nµy thay ®æi
theo chu tr×nh m¹ch ®éng gi¸n ®o¹n (h×nh 1.2.8d).
øng suÊt tiÕp xóc thay ®æi g©y nªn hiÖn t−îng mái líp bÒ mÆt cña chi tiÕt m¸y. Trªn
bÒ mÆt sÏ sinh ra c¸c vÕt nøt nhá. Thùc nghiÖm chøng tá r»ng kÌm theo chuyÓn ®éng l¨n
cßn cã c¶ tr−ît. Khi bÞ tr−ît c¸c vÕt nøt nhá kh«ng ph¸t triÓn theo h−íng vu«ng gãc víi bÒ
mÆt tiÕp xóc mµ h−íng nghiªng theo chiÒu cña lùc ma s¸t, v× ®ã lµ h−íng cña bÒ mÆt chÞu
øng suÊt (tæng hîp) lín nhÊt (h×nh 1.2.8a). DÇu b«i tr¬n sÏ chui vµo c¸c vÕt nøt. Trªn b¸nh
dÉn 1, dÇu trong c¸c vÕt nøt sÏ ch¶y ra ngoµi khi c¸c vÕt nøt nµy ®i vµo vïng tiÕp xóc (v× bÞ
Ðp tõ ch©n vÒ phÝa ®Ønh vÕt nøt). Trªn b¸nh bÞ dÉn 2, do bÞ Ðp vµ dån tõ miÖng vÒ phÝa ch©n
vÕt nøt nªn dÇu kh«ng tho¸t ra ngoµi ®−îc. ¸p lùc dÇu sÏ thóc ®Èy vÕt nøt ph¸t triÓn vµ ®Õn
mét lóc nµo ®ã (sau mét sè chu kú nhÊt ®Þnh) sÏ lµm trãc ra nh÷ng m¶nh kim lo¹i nhá. HiÖn
t−îng nµy gäi lµ trãc rç bÒ mÆt v× mái.
Trãc rç sÏ kh«ng x¶y ra nÕu trÞ sè øng suÊt tiÕp xóc kh«ng v−ît qu¸ trÞ sè øng suÊt
tiÕp xóc cho phÐp.
d.2.2- TÝnh ®é bÒn tiÕp xóc
- Giíi h¹n mái bÒ mÆt còng tu©n theo ®−êng cong mái.
- C¸ch tÝnh mái bÒ mÆt theo øng suÊt tiÕp xóc còng t−¬ng tù nh− tÝnh ®é bÒn thÓ tÝch
khi øng suÊt thay ®æi.
2- §é cøng
a- Kh¸i niÖm
§é cøng cña CTM lµ kh¶ n¨ng chèng l¹i biÕn d¹ng ®µn håi hoÆc thay ®æi h×nh d¸ng
cña nã khi chÞu t¶i.
CÇn ph©n biÖt ®é cøng thÓ tÝch vµ ®é cøng bÒ mÆt.
14
- §é cøng thÓ tÝch liªn quan ®Õn biÕn d¹ng cña toµn bé khèi vËt liÖu chi tiÕt.
- §é cøng tiÕp xóc liªn quan ®Õn biÕn d¹ng cña líp bÒ mÆt cña chi tiÕt.
b- TÇm quan träng cña ®é cøng
§é cøng lµ mét trong nh÷ng chØ tiªu quan träng vÒ kh¶ n¨ng lµm viÖc cña CTM.
Trong nhiÒu tr−êng hîp, chÊt l−îng lµm viÖc cña m¸y ®−îc quyÕt ®Þnh bëi ®é cøng
cña CTM. VÝ dô trôc chÝnh cña m¸y c¾t kim lo¹i kh«ng ®ñ ®é cøng sÏ lµm t¨ng sai sè cña
c¸c s¶n phÈm gia c«ng. C¸c trôc trong hép gi¶m tèc kh«ng ®ñ ®é cøng sÏ bÞ biÕn d¹ng qu¸
møc cho phÐp, g©y tËp trung t¶i träng trªn c¸c b¸nh r¨ng, g©y mßn, thËm chÝ lµm kÑt æ...
Còng cã khi kÝch th−íc CTM ®−îc x¸c ®Þnh theo ®é bÒn th× kh¸ nhá, song vÉn ph¶i
lÊy t¨ng lªn nhiÒu ®Ó tho¶ m·n yªu cÇu vÒ ®é cøng, ch¼ng h¹n nh− th©n m¸y c¾t kim lo¹i.
Yªu cÇu vÒ ®é cøng ®−îc quyÕt ®Þnh bëi:
- §iÒu kiÖn bÒn cña CTM, vÝ dô nh− tiÕt m¸y quay cÇn c©n b»ng, tiÕt m¸y chÞu nÐn däc
trôc...
- §iÒu kiÖn tiÕp xóc ®Òu gi÷a c¸c CTM: c¸c b¸nh r¨ng ¨n khíp víi nhau, ngâng trôc
víi æ tr−ît vv...
- §iÒu kiÖn c«ng nghÖ, cã ý nghÜa lín trong s¶n xuÊt hµng lo¹t: ®−êng kÝnh trôc cÇn
®Þnh theo kh¶ n¨ng gia c«ng vv...
- Yªu cÇu ®¶m b¶o chÊt l−îng lµm viÖc cña m¸y: vÝ dô ®é cøng cña c¸c CTM trong
m¸y c«ng cô cã ¶nh h−ëng rÊt lín ®Õn ®é chÝnh x¸c gia c«ng.
c- Ph−¬ng ph¸p tÝnh to¸n ®é cøng
c.1- TÝnh to¸n ®é cøng thÓ tÝch
Trong tr−êng hîp cÇn ph¶i ®¶m b¶o CTM cã ®ñ ®é cøng thÓ tÝch cÇn thiÕt, tÝnh to¸n
vÒ ®é cøng nh»m giíi h¹n biÕn d¹ng ®µn håi cña CTM trong mét ph¹m vi cho phÐp. C¸c
ph−¬ng tr×nh tÝnh to¸n c¬ b¶n lµ:
- Khi chÞu kÐo (nÐn):
- Khi chÞu xo¾n :
- Khi chÞu uèn:
∆l ≤ [∆l]
ϕ ≤ [ϕ]
f ≤ [f]; θ ≤[θ]
(1.2.11)
(1.2.12)
(1.2.13)
C¸ch x¸c ®Þnh trÞ sè cña chuyÓn vÞ khi kÐo (nÐn) ∆l, ®é vâng f vµ gãc xoay θ khi
uèn, gãc xo¾n ϕ khi chÞu xo¾n ®−îc x¸c ®Þnh theo c¸c c«ng thøc cña “Søc bÒn vËt liÖu”.
c.2- TÝnh to¸n ®é cøng tiÕp xóc
BiÕn d¹ng tiÕp xóc cña c¸c vËt thÓ nh½n, ®ång nhÊt, tiÕp xóc ban ®Çu theo ®iÓm
hoÆc ®−êng ®−îc tÝnh theo lý thuyÕt HÐc vµ BªliaÐp.
BiÕn d¹ng tiÕp xóc cña c¸c vËt thÓ cã diÖn tÝch tiÕp xóc lín (vÝ dô bµn tr−ît víi
sèng m¸y tiÖn vv...) ®−îc x¸c ®Þnh b»ng thÝ nghiÖm.
d- C¸c biÖn ph¸p n©ng cao ®é cøng
§èi víi ®é cøng thÓ tÝch, cã thÓ t¨ng ®é cøng b»ng c¸ch:
- Gi¶m chiÒu dµi chÞu kÐo (nÐn), chÞu xo¾n, chÞu uèn (rót ng¾n kho¶ng c¸ch gèi;
thªm gèi tùa; tr¸nh dïng dÇm c«ng x«n);
- T¨ng tiÕt diÖn khi chÞu kÐo (nÐn), t¨ng m«men qu¸n tÝnh tiÕt diÖn khi chÞu uèn,
xo¾n;
- Dïng vËt liÖu cã m«®un ®µn håi lín.
§èi víi ®é cøng tiÕp xóc, cã thÓ t¨ng ®é cøng b»ng c¸ch:
- T¨ng diÖn tÝch bÒ mÆt tiÕp xóc ®Õn møc cÇn thiÕt;
- Dïng vËt liÖu cã m«®un ®µn håi lín.
Chó ý: Khi sö dông thÐp hîp kim ®é bÒn t¨ng nhiÒu nh−ng ®é cøng hÇu nh− kh«ng t¨ng
(do m« ®un ®µn håi hÇu nh− kh«ng thay ®æi) nªn ph¶i chó ý kiÓm tra ®é cøng.
Còng cã tr−êng hîp l¹i yªu cÇu ph¶i gi¶m ®é cøng cña CTM, vÝ dô dïng bu l«ng
cã ®é cøng thÊp, gi¶m ®é cøng cña r¨ng vµ vµnh b¸nh r¨ng vv... sÏ lµm t¨ng ®é bÒn mái
cña chóng.
3- §é bÒn mßn
a- Kh¸i niÖm
15
§é bÒn mßn lµ kh¶ n¨ng chèng l¹i sù suy gi¶m chiÒu dµy líp bÒ mÆt tiÕp xóc cña
CTM. Mßn lµ kÕt qu¶ t¸c dông cña øng suÊt tiÕp xóc hoÆc ¸p suÊt khi c¸c bÒ mÆt tiÕp xóc
tr−ît t−¬ng ®èi víi nhau trong ®iÒu kiÖn kh«ng cã b«i tr¬n ma s¸t −ít.
b- T¸c h¹i cña mßn
- Lµm gi¶m ®é chÝnh x¸c cña m¸y, ®Æc biÖt lµ dông cô ®o;
- Gi¶m hiÖu suÊt cña m¸y, ®Æc biÖt lµ c¸c thiÕt bÞ ®éng lùc víi hÖ thèng pÝt t«ng xi
lanh;
- Gi¶m ®é bÒn do chÊt l−îng líp bÒ mÆt mÊt hiÖu lùc (vÝ dô líp nhiÖt luyÖn, phun
phñ, t¨ng bÒn);
- Lµm t¨ng khe hë cña c¸c liªn kÕt ®éng, dÉn tíi t¶i träng ®éng t¨ng vµ g©y ån;
- Mßn nhiÒu cã thÓ lµm mÊt hoµn toµn kh¶ n¨ng lµm viÖc cña CTM.
b- Qu¸ tr×nh mßn
M
vM
Thùc tiÔn chøng tá qu¸ tr×nh mßn chia lµm
3 giai ®o¹n (h×nh 1.2.9):
Giai ®o¹n I (giai ®o¹n ch¹y rµ): sù tiÕp
xóc xuÊt hiÖn chñ yÕu ë c¸c ®iÓm nhÊp nh« ®Ó
l¹i sau gia c«ng c¬. C¸c ®iÓm nµy sÏ bÞ c¾t gi¶m
chiÒu cao hoÆc biÕn d¹ng dÎo. Giai ®o¹n nµy kÕt
thóc khi chiÒu réng c¸c phÇn tiÕp xóc lín h¬n
chiÒu réng ch©n c¸c vÕt lâm. Giai ®o¹n nµy t¹o
®iÒu kiÖn ph©n bè ®Òu t¶i träng vµ th−êng diÔn ra
kh¸ ng¾n so víi tuæi thä cña CTM, mÆt kh¸c nã
th−êng do con ng−êi chñ ®éng tiÕn hµnh. §é
mßn M (®−êng 1) t¨ng nhanh vµ vËn tèc mßn vM
(®−êng2) gi¶m nhanh, nªn trong giai ®o¹n nµy cÇn
G/® II
G/® III
G/® I
H×nh 1.2.9: Qu¸ tr×nh mßn
(G/®- giai ®o¹n)
chó ý cã chÕ ®é t¶i, b«i tr¬n vµ lµm m¸t thÝch hîp.
Giai ®o¹n II (giai ®o¹n mßn æn ®Þnh): §é mßn t¨ng bËc nhÊt víi thêi gian, tèc ®é
dM
mßn thÊp vµ kh«ng ®æi (®o¹n n»m ngang cña ®−êng 2): vM =
= tgα .
dt
Giai ®o¹n nµy lµ giai ®o¹n lµm viÖc cña CTM. Trong giai ®o¹n nµy cÇn chó ý ®Þnh kú
thay dÇu vµ b¶o d−ìng m¸y.
Giai ®o¹n III (giai ®o¹n mßn khèc liÖt): chi tiÕt m¸y mßn rÊt nhanh. §Õn giai ®o¹n
nµy th× tuæi thä cña CTM ®· hÕt, cÇn thay thÕ hoÆc phôc håi nã.
d- BiÖn ph¸p gi¶m mµi mßn
V× ®é mßn vµ tèc ®é mßn phô thuéc vµo nhiÒu yÕu tè, mµ chñ yÕu lµ øng suÊt tiÕp
xóc hoÆc ¸p suÊt, vËn tèc tr−ît, hÖ sè ma s¸t, chèng mßn cña vËt liÖu, b«i tr¬n . Do ®ã, biÖn
ph¸p gi¶m mµi mßn cã thÓ lµ:
- Chän vËt liÖu vµ phèi hîp vËt liÖu c¸c bÒ mÆt ®èi tiÕp hîp lý ®Ó gi¶m ma s¸t, tho¸t
nhiÖt vµ chèng dÝnh tèt.
- Chän chÕ ®é c«ng nghÖ gia c«ng hîp lý, thay ®æi c¬ tÝnh bÒ mÆt nh− nhiÖt luyÖn,
phun phñ t¨ng bÒn, m¹...
- VËn hµnh m¸y ®óng chÕ ®é, b«i tr¬n vµ che kÝn tèt.
e- Ph−¬ng ph¸p tÝnh to¸n ®é bÒn mßn
TÝnh to¸n ®é bÒn mßn xuÊt ph¸t tõ ®iÒu kiÖn b¶o ®¶m ma s¸t −ít, nghÜa lµ khi lµm
viÖc, hai bÒ mÆt tiÕp xóc lu«nlu«n ®−îc ng¨n c¸ch bëi mét líp chÊt b«i tr¬n.
Tr−êng hîp kh«ng thÓ t¹o thµnh ma s¸t −ít th× ph¶i tÝnh to¸n ®Ó giíi h¹n ¸p suÊt
(hoÆc øng suÊt tiÕp xóc) gi÷a hai bÒ mÆt tiÕp xóc ®¶m b¶o cho CTM cã ®ñ tuæi thä quy
®Þnh.
Gi÷a ¸p suÊt (hoÆc øng suÊt tiÕp xóc) vµ qu·ng ®−êng ma s¸t cã quan hÖ:
pm. s = const
(1.2.14)
trong ®ã: p - ¸p suÊt (hoÆc øng suÊt tiÕp xóc);
s - qu·ng ®−êng ma s¸t;
16
m - sè mò, (th«ng th−êng m = 1 ÷ 3; tr−êng hîp ma s¸t −ít vµ nöa −ít m ≅ 3;
tr−êng hîp ma s¸t kh«, nöa kh« vµ t¶i lín m =1÷2; tr−êng hîp cã h¹t mµi mßn, hoÆc ¸p
suÊt thÊp, ma s¸t nöa kh« m ≈ 1).
BiÓu thøc (1.2.14) chøng tá nÕu ¸p suÊt p cµng gi¶m th× tuæi thä vÒ mßn cµng t¨ng,
®Æc biÖt khi trÞ sè m cµng lín.
Cã nhiÒu nh©n tè phøc t¹p ¶nh h−ëng ®Õn qu¸ tr×nh mßn, do ®ã hiÖn nay ch−a x©y
dùng ®−îc ph−¬ng ph¸p tÝnh chÝnh x¸c vÒ ®é bÒn mßn cña CTM. §Ó h¹n chÕ mßn th−êng
quy −íc tÝnh theo c¸ch kiÓm nghiÖm ®iÒu kiÖn ¸p suÊt p hoÆc tÝch sè pv t¹i bÒ mÆt lµm viÖc
kh«ng ®−îc v−ît qu¸ trÞ sè cho phÐp t−¬ng øng:
p ≤ [p]
pv ≤ [pv]
(1.2.15)
(1.2.16)
§é bÒn mßn (vµ c¶ ®é bÒn mái) cña CTM bÞ gi¶m ®i rÊt nhiÒu nÕu khi nã bÞ gØ. §Ó
tr¸nh gØ, cã thÓ phñ s¬n chèng gØ, m¹, phun phñ lªn bÒ mÆt chi tiÕt, hoÆc chÕ t¹o CTM b»ng
c¸c vËt liÖu thÝch hîp. CÇn ®Æc biÖt chó ý c¸c CTM lµm viÖc ë chç Èm −ít, cã axit hoÆc
baz¬ v.v...
4- §é chÞu nhiÖt
a- Kh¸i niÖm
§é chÞu nhiÖt cña CTM lµ kh¶ n¨ng lµm viÖc b×nh th−êng cña nã trong mét ph¹m vi
nhiÖt ®é cÇn thiÕt.
NhiÖt sinh ra th−êng lµ do ma s¸t trong c¸c c¬ cÊu vµ m¸y, ®Æc biÖt lµ ë nh÷ng chç
chi tiÕt tiÕp xóc bÞ tr−ît nhiÒu, b«i tr¬n kÐm.
b- T¸c h¹i cña nhiÖt
- Lµm gi¶m kh¶ n¨ng t¶i cña CTM;
- Lµm gi¶m ®é nhít cña dÇu b«i tr¬n, t¨ng ®é mßn vµ dÔ g©y dÝnh;
- BiÕn d¹ng nhiÖt g©y ra cong vªnh vµ lµm gi¶m khe hë gi÷a c¸c chi tiÕt ghÐp;
- Lµm sai lÖch ®é chÝnh x¸c cña m¸y vµ dông cô ®o.
c- Ph−¬ng ph¸p tÝnh to¸n vÒ nhiÖt
TÝnh to¸n nhiÖt th−êng kiÓm nghiÖm theo ®iÒu kiÖn nhiÖt ®é trung b×nh æn ®Þnh tot b
cña m¸y hoÆc CTM kh«ng ®−îc v−ît qu¸ trÞ sè cho phÐp [tot b]:
tot b ≤ [tot b]
(1.2.17)
NhiÖt ®é [tot b] ®−îc x¸c ®Þnh b»ng thùc nghiÖm tuú theo ®iÒu kiÖn lµm viÖc cô thÓ cña
m¸y vµ CTM hoÆc x¸c ®Þnh theo nhiÖt ®é cho phÐp cña dÇu b«i tr¬n ®−îc sö dông.
NhiÖt ®é tot b ®−îc x¸c ®Þnh tõ ph−¬ng tr×nh c©n b»ng nhiÖt. NhiÖt l−îng sinh ra Ω vµ
nhiÖt l−îng truyÒn ®i Ω’ trong cïng mét ®¬n vÞ thêi gian lµ b»ng nhau:
Ω = Ω’
(1.2.18)
VÝ dô, víi mét bé truyÒn lµm viÖc trong dÇu cã thÓ tÝnh Ω tõ c«ng suÊt mÊt m¸t Pm
(kW) trong 1 giê biÕn thµnh nhiÖt n¨ng:
3600
Ω = 3600Pm (KJ/h) =
P (Kcal / h) ≈ 860Pm (kcal/h)
(1.2.19)
m
4,18
NhiÖt l−îng truyÒn ®i Ω’ còng trong 1 giê:
Ω’ = At kt ( t - t0 )
(1.2.20)
Trong ®ã: At - diÖn tÝch bÒ mÆt tho¸t nhiÖt ra m«i tr−êng xung quanh (m2);
kt - hÖ sè tho¸t nhiÖt (kcal/m2 h 0C ), th−êng lÊy kt = 7,5 ÷ 15 (kcal/m2 h 0C), tuú
theo tèc ®é l−u th«ngcña m«i tr−êng to¶ nhiÖt;
t - nhiÖt ®é cña dÇu (th−êng kh«ng ®−îc qu¸ 75-90oC);
t0 - nhiÖt ®é cña m«i tr−êng xung quanh (th−êng lÊy t0 = 200 C ).
Thay (1.2.19), (1.2.20) vµo ph−¬ng tr×nh (1.2.18) ta cã:
860 Pm = At kt (t - t0)
(1.2.21)
Tõ c«ng thøc (1.2.21), khi ®· biÕt At cã thÓ x¸c ®Þnh ®−îc nhiÖt ®é t ®Ó kiÓm nghiÖm
®iÒu kiÖn (1.2.17), hoÆc víi t cho tr−íc cã thÓ x¸c ®Þnh diÖn tÝch cÇn lµm nguéi At . NÕu
17
diÖn tÝch vá hép truyÒn ®éng cã trÞ sè nhá h¬n At t×m ®−îc th× ph¶i t¨ng thªm diÖn tÝch vá
hoÆc lµm thªm g©n, c¸nh t¶n nhiÖt, hoÆc dïng qu¹t giã vv...
Tr−êng hîp CTM lµm viÖc ë nhiÖt ®é cao, khi thiÕt kÕ cÇn chó ý chän vËt liÖu vµ
nhiÖt luyÖn thÝch hîp.
5- §é æn ®Þnh dao ®éng
a- Kh¸i niÖm
§é æn ®Þnh dao ®éng cña CTM lµ kh¶ n¨ng lµm viÖc b×nh th−êng cña nã trong ®iÒu
kiÖn cô thÓ nµo ®ã (chñ yÕu lµ ph¹m vi tÇn sè hoÆc biªn ®é dao ®éng cÇn thiÕt) mµ kh«ng bÞ
rung ®éng qu¸ møc cho phÐp.
Dao ®éng th−êng sinh ra do c¸c nguyªn nh©n nh−: m¸y lµm viÖc cã chuyÓn ®éng khø
håi, hoÆc kh«ng c©n b»ng vËt quay, hoÆc CTM kh«ng ®ñ ®é cøng, hoÆc do nguån dao
®éng tõ t¶i träng ngoµi.
b- ¶nh h−ëng cña dao ®éng ®Õn kh¶ n¨ng lµm viÖc cña CTM
- G©y t¶i träng ®éng phô cã chu kú vµ kÌm theo øng suÊt thay ®æi lµm CTM dÔ bÞ
háng v× mái.
- Lµm gi¶m ®é chÝnh x¸c cña m¸y, lµm gi¶m ®é chÝnh x¸c vµ ®é nh½n bÒ mÆt cña chi
tiÕt gia c«ng. Lµm gi¶m tuæi thä cña m¸y vµ dông cô c¾t.
- G©y tiÕng ån, nhÊt lµ ë bé truyÒn b¸nh r¨ng vµ æ l¨n.
c- Ph−¬ng ph¸p tÝnh to¸n vÒ dao ®éng vµ biÖn ph¸p gi¶m dao ®éng
Cã thÓ nãi dao ®éng lµ yÕu tè th−êng trùc, tiÒm Èn trong qu¸ tr×nh sö dông vµ khai
th¸c m¸y vµ CTM. Nãi chung, trõ c¸c m¸y sö dông dao ®éng vµo qu¸ tr×nh c«ng nghÖ ra,
ng−êi ta ®Òu t×m c¸ch lo¹i bá hoÆc gi¶m dao ®éng.
BiÖn ph¸p tèt nhÊt ®Ó khö bá dao ®éng lµ triÖt tiªu nh÷ng ngo¹i lùc g©y nªn dao ®éng,
nh− c©n b»ng vËt quay, nh−ng nãi chung lµ kh«ng thÓ lo¹i bá hoµn toµn.
Cã thÓ gi¶m dao ®éng b»ng c¸ch thay ®æi tÝnh chÊt ®éng lùc häc cña hÖ thèng nh−
thay ®æi khèi l−îng, m«men qu¸n tÝnh cña hÖ thèng, dïng c¸c thiÕt bÞ gi¶m rung. Vµ v× vËy
viÖc tÝnh to¸n dao ®éng tËp trung theo 2 h−íng:
- Thø nhÊt lµ x¸c ®Þnh tÇn sè riªng cña m¸y ®Ó tr¸nh céng h−ëng sao cho:
f ≠ n [f]
trong ®ã: f tÇn sè riªng cña m¸y;
(1.2.22)
[f] - tÇn sè dao ®éng c−ìng bøc,
n - sè tù nhiªn (th−êng n =1; 2 ; 3).
- Thø hai lµ x¸c ®Þnh biªn ®é dao ®éng ®Ó tr¸nh v−ît qu¸ møc biªn ®é dao ®éng cho
phÐp:
a ≤ [a]
(1.2.23)
trong ®ã: a - biªn ®é dao ®éng tÝnh to¸n cña m¸y hoÆc CTM;
[a] - biªn ®é dao ®éng cho phÐp.
§5- §é tin cËy
1- Kh¸i niÖm vÒ ®é tin cËy.
§é tin cËy lµ kh¶ n¨ng s¶n phÈm (chi tiÕt m¸y, m¸y, thiÕt bÞ c«ng tr×nh...) thùc hiÖn
chøc n¨ng nhiÖm vô cña m×nh vµ duy tr× chøc n¨ng nhiÖm vô ®ã trong suèt thêi gian ®·
®Þnh øng víi c¸c ®iÒu kiÖn vËn hµnh b¶o d−ìng cô thÓ. Nh− vËy, ®é tin cËy vµ kh¶ n¨ng
lµm viÖc cña m¸y vµ chi tiÕt m¸y liªn quan chÆt chÏ víi nhau.
§é tin cËy kh«ng nh÷ng bao hµm néi dung chøc n¨ng nhiÖm vô mµ cßn mang ý
nghÜa x¸c suÊt duy tr× kh¶ n¨ng ®ã trong suèt thêi gian quy ®Þnh.
2- C¸c chØ tiªu ®¸nh gi¸ ®é tin cËy.
a- X¸c suÊt lµm viÖc kh«ng háng: §ã lµ x¸c suÊt kh«ng xÈy ra háng hãc chi tiÕt m¸y
hoÆc m¸y trong thêi h¹n ®· ®Þnh.
Gi¶ sö cã NC CTM gièng nhau, lµm viÖc trong nh÷ng ®iÒu kiÖn nh− nhau, sau t giê cã NC h
chi tiÕt bÞ háng vµ Nt = NC - NC h chi tiÕt tèt th× x¸c suÊt lµm viÖc kh«ng háng sÏ lµ:
18
Nt Nc − Nch
R(t) =
=
= 1− Q(t)
(1.2.24)
Nc
Nc
trong ®ã: Q(t) = Nc h / Nc lµ x¸c suÊt chi tiÕt háng.
Víi mét hÖ thèng gåm n phÇn tö th× x¸c suÊt lµm viÖc kh«ng háng R(t) cña hÖ thèng sÏ lµ:
n
R(t) = R1(t). R2(t)... Rn(t) = Π Ri (t)
(1.2.25)
i=1
Tõ c«ng thøc nµy ta thÊy:
- §é tin cËy cña hÖ thèng lu«n lu«n nhá h¬n ®é tin cËy cña phÇn tö Ýt tin cËy nhÊt. Do
®ã kh«ng cho phÐp tån t¹i trong hÖ thèng mét phÇn tö yÕu kÐm nµo mµ nªn gåm c¸c phÇn
tö cã ®é tin cËy nh− nhau.
- Cµng nhiÒu yÕu tè, ®é tin cËy cña hÖ thèng cµng thÊp. Ch¼n h¹n mét hÖ thèng cã 10
phÇn tö cã x¸c suÊt kh«ng háng nh− nhau R(t) = 0,96 th× x¸c suÊt lµm viÖc kh«ng háng cña
hÖ thèng lµ :
R10(t) = 0,9610 = 0,66.
- NÕu cã 100 phÇn tö th×
R100(t) = 0,96100 = 0,37.
b- C−êng ®é háng
C−êng ®é háng λ(t) t¹i mét thêi ®iÓm t
nµo ®ã lµ tØ sè gi÷a sè háng hãc trong ®¬n vÞ
λ(t)
thêi gian vµ tæng sè Nt tiÕt m¸y ®−îc sö dông
t¹i thêi ®iÓm ®ã.
NÕu trong kho¶ng thêi gian kh¸ nhá ∆t cã
∆Nt h chi tiÕt bÞ háng th× c−êng ®é háng λ(t) t¹i
thêi ®iÓm t lµ :
I
II
t2
III
∆Nth
Nt ∆t
λ(t) =
(1.2.26)
0
t
Mét c¸ch gÇn ®óng, cã thÓ coi c−êng ®é
háng lµ sè háng hãc trªn mét ®¬n vÞ thêi gian
vµ mét ®¬n vÞ s¶n phÈm.
§å thÞ λ(t) ( h×nh 1.2.10 ) chia thµnh ba
vïng øng víi 3 giai ®o¹n:
t1
H×nh 1.2.10: Quan hÖ gi÷a
c−êng ®é háng vµ thêi gian
Vïng I: øng víi giai ®o¹n ch¹y mßn;
Vïng II: øng víi giai ®o¹n sö dông b×nh th−êng;
Vïng III: øng víi giai ®o¹n mßn t¨ng c−êng.
c- Tuæi thä
Tuæi thä cña CTM lµ kho¶ng thêi gian lµm viÖc tÝnh tõ khi b¾t ®Çu ho¹t ®éng cho tíi
khi ®¹t tr¹ng th¸i tíi h¹n (tøc lµ ®Õn lóc bÞ háng cÇn söa ch÷a phôc håi). Tuæi thä th−êng
tÝnh theo thêi gian ho¹t ®éng thùc tÕ (kh«ng kÓ thêi gian kh«ng ho¹t ®éng) cña CTM.
Trong tÝnh to¸n ng−êi ta cßn quan t©m ®Õn tuæi thä gamma phÇn tr¨m. §ã lµ tuæi thä mµ
CTM (®èi t−îng nghiªn cøu) lµm viÖc ch−a ®¹t tíi tr¹ng th¸i giíi h¹n víi x¸c suÊt γ% .
Gi÷a γ vµ R(t) cã quan hÖ:
γ = 100 R(t)
(1.2.27)
Th«ng th−êng trong s¶n xuÊt hµng lo¹t γ = 90% . Ch¼ng h¹n tuæi thä cña 90% cña mét lo¹t
æ l¨n lµ 8000 h, cßn 10% cã tuæi thä thÊp h¬n.
d- HÖ sè sö dông
HÖ sè sö dông lµ tû sè gi÷a thêi gian lµm viÖc trong mét thêi kú ho¹t ®éng nµo ®ã cña
CTM vµ tæng thêi gian (bao gåm c¶ thêi gian lµm viÖc, thêi gian b¶o d−ìng vµ thêi gian
söa ch÷a phôc håi):
tlv
tlv
Ks =
=
(1.2.28)
th tlv + tb + tp
19
Tải về để xem bản đầy đủ
173 trang
28500
Free
Bạn đang xem 20 trang mẫu của tài liệu "Giáo trình Cơ sở thiết kế máy và chi tiết máy - Vũ Ngọc Bi", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- giao_trinh_co_so_thiet_ke_may_va_chi_tiet_may_vu_ngoc_bi.pdf
